1. Mở đầu
Trong tiến trình đô thị hóa mạnh mẽ tại Việt Nam, diện mạo các thành phố đang thay đổi với tốc độ chóng mặt, kéo theo những áp lực khổng lồ lên quỹ đất và hạ tầng kỹ thuật. Trong bối cảnh đó, những khu doanh trại quân đội – vốn từng là những thực thể độc lập nằm ở vùng ven – nay bỗng chốc trở thành những khu vực lõi, bao quanh bởi các khu dân cư đông đúc. Sự tồn tại của các doanh trại quân đội trong lòng đô thị hiện nay thường mang hình thái của những "ốc đảo" khép kín. Sự ngăn cách này, dù được lý giải bằng tính bảo mật và kỷ luật quân sự, nhưng xét trên phương diện quy hoạch đô thị bền vững, nó lại đang tạo ra sự đứt gãy trong cấu trúc không gian và lãng phí nguồn lực tài nguyên đất đai. Chính vì vậy, việc chuyển dịch tư duy thiết kế từ mô hình doanh trại đơn năng, khép kín sang mô hình doanh trại "lưỡng dụng" và "mở" đang trở thành một chủ đề nghiên cứu cấp thiết, mang tính thời đại và đầy nhân văn.
2. Nội dung nghiên cứu
Lịch sử kiến trúc quân sự thế giới đã chứng kiến nhiều sự thay đổi trong cách tiếp cận không gian phòng thủ. Nếu như trong quá khứ, thành lũy là ranh giới tuyệt đối ngăn cách giữa bên trong và bên ngoài, thì trong lý thuyết về "Đô thị thích ứng" (Resilient City) hiện đại, ranh giới này đang được làm mềm hóa. Các nghiên cứu tại Singapore hay Israel – những quốc gia có sự gắn kết chặt chẽ giữa quân sự và dân sinh - đã chỉ ra rằng, việc tích hợp các cơ sở quốc phòng vào cấu trúc thành phố theo mô hình lưỡng dụng không hề làm yếu đi khả năng phòng thủ, mà ngược lại, nó tạo ra một hệ thống an ninh đa lớp và tối ưu hóa hiệu quả kinh tế. Tại Singapore, các trạm tàu điện ngầm hay các bãi đỗ xe ngầm của khu chung cư đều được thiết kế với tiêu chuẩn kỹ thuật sẵn sàng chuyển đổi thành hầm trú ẩn dân phòng khi cần thiết. Bài học từ quốc tế cho thấy, kiến trúc lưỡng dụng không chỉ là câu chuyện về việc dùng chung một không gian, mà là một tư duy quản trị không gian linh hoạt, sẵn sàng ứng phó với mọi biến động.
Tại Việt Nam, mô hình doanh trại truyền thống với tường cao hào sâu đang dần bộc lộ những hạn chế trong việc tương tác với cộng đồng. Một hệ quả tất yếu là sự lãng phí các hạ tầng như sân vận động, nhà văn hóa hay trạm y tế quân y trong những khoảng thời gian không có hoạt động huấn luyện. Trong khi đó, cư dân ở các khu vực lân cận lại thường xuyên thiếu hụt không gian xanh và tiện ích công cộng. Sự đối lập này đặt ra một bài toán cho các kiến trúc sư quân đội: Làm thế nào để mở cửa doanh trại với dân sinh mà không xâm phạm đến tính bảo mật? Câu trả lời nằm ở khái niệm "ranh giới thẩm thấu". Thay vì một bức tường gạch vô tri, ranh giới giữa quân đội và dân cư có thể được thay thế bằng các lớp không gian chuyển tiếp như dải công viên cây xanh, bảo tàng đơn vị hay các khu vực dịch vụ hỗ trợ quân - dân. Đây là nơi mà người dân có thể tiếp cận, tương tác với hình ảnh "Bộ đội Cụ Hồ" trong thời bình, tạo nên một sự gắn kết hữu cơ về mặt tâm lý và xã hội.
Sâu sắc hơn, tính lưỡng dụng của kiến trúc doanh trại cần được xem xét ở khả năng thích ứng với các kịch bản khẩn cấp. Những năm vừa qua, đại dịch COVID-19 đã để lại một bài học đắt giá về tầm quan trọng của các không gian có khả năng chuyển đổi công năng nhanh chóng. Khi các bệnh viện dân sự quá tải, quân đội đã trở thành lực lượng nòng cốt trong việc thiết lập các khu cách ly và bệnh viện dã chiến. Tuy nhiên, việc cải tạo các doanh trại hiện hữu thường gặp nhiều khó khăn về mặt hạ tầng kỹ thuật như hệ thống thông gió, cung cấp oxy hay phân luồng giao thông. Do đó, một mô hình doanh trại lưỡng dụng lý tưởng phải mang trong mình mã gen "biến hình" ngay từ khi thiết kế. Các tòa nhà đa năng, hội trường lớn hay nhà ăn cần được tính toán sẵn các họng chờ kỹ thuật, các giải pháp vách ngăn linh hoạt để chỉ trong vòng vài giờ đồng hồ, chúng có thể trở thành các đơn vị hồi sức cấp cứu hoặc trung tâm điều phối cứu trợ.
Bên cạnh khía cạnh y tế, các sân bãi huấn luyện của doanh trại quân đội cũng sở hữu tiềm năng to lớn trong việc ứng phó với thiên tai và thảm họa đô thị. Trong một thành phố nén với mật độ xây dựng dày đặc, các không gian trống của quân đội chính là những "lá phổi" và cũng là những "điểm cứu cánh" khi có sự cố cháy nổ hoặc động đất. Chúng có thể đóng vai trò là bãi đáp trực thăng cứu hộ, điểm tập kết nhân dân tản cư hoặc kho vận logistics cho hàng cứu trợ. Việc tích hợp các tiêu chuẩn cứu hộ vào kiến trúc doanh trại không chỉ nâng cao năng lực của quân đội mà còn biến doanh trại thành hạt nhân bảo vệ an toàn cho cả một phân khu đô thị. Đây chính là biểu hiện cao nhất của tư duy "quốc phòng toàn dân", nơi sức mạnh kiến trúc được sử dụng để bảo vệ sinh mệnh nhân dân một cách trực tiếp nhất.
Về mặt hình thái học kiến trúc, doanh trại mở không có nghĩa là xóa bỏ ranh giới, mà là tổ chức lại các lớp không gian theo cấp độ bảo mật. Vùng lõi quân sự vẫn duy trì sự nghiêm ngặt tuyệt đối cho các hoạt động cơ yếu, chỉ huy. Vùng đệm ranh giới là nơi diễn ra các hoạt động giao thoa văn hóa, thể thao. Và cuối cùng là vùng hạ tầng lưỡng dụng, nơi các tiện ích kỹ thuật được chuẩn bị sẵn cho các tình huống khẩn cấp. Sự phân lớp này đòi hỏi một ngôn ngữ thiết kế thông minh, sử dụng các giải pháp kiến trúc xanh và công nghệ vật liệu mới để tạo ra sự hài hòa với cảnh quan đô thị xung quanh. Những khối nhà quân sự thô cứng sẽ được thay thế bằng những công trình có tính thẩm mỹ cao, bền vững với môi trường, góp phần làm đẹp thêm diện mạo kiến trúc của thành phố.
Xét về phương diện xã hội học, việc phát triển mô hình doanh trại mở phục vụ dân sinh mang lại một lợi ích vô hình nhưng vô cùng to lớn: đó là niềm tin và tình đoàn kết quân dân. Khi doanh trại không còn là một khu vực "bí ẩn" hay "cấm địa", mà trở thành một phần thân thuộc trong sinh hoạt hàng ngày của người dân, hình ảnh người lính sẽ trở nên gần gũi và đáng tin cậy hơn bao giờ hết. Điều này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong chiến lược phòng thủ chiều sâu, nơi mỗi người dân là một chiến sĩ và mỗi ngôi nhà là một pháo đài. Sự gắn kết về mặt không gian sẽ dẫn đến sự gắn kết về mặt tư tưởng, tạo ra một thế trận quốc phòng toàn dân vững chắc từ trong lòng đô thị.
Tuy nhiên, để hiện thực hóa mô hình này, chúng ta cần một sự đột phá về mặt cơ chế chính sách và tiêu chuẩn thiết kế. Các quy chuẩn hiện hành về doanh trại quân đội cần được cập nhật để bổ sung các tiêu chí về tính lưỡng dụng và khả năng thích ứng. Việc phối hợp liên ngành giữa Bộ Quốc phòng, Bộ Xây dựng và chính quyền các địa phương là yếu tố tiên quyết để tạo ra những dự án doanh trại mở có tính khả thi cao. Chúng ta không chỉ cần những bản vẽ thiết kế đẹp trên giấy, mà cần những kịch bản vận hành chi tiết, những quy trình quản lý rủi ro chặt chẽ để đảm bảo an ninh quân sự trong điều kiện chia sẻ không gian.
Nhìn về tương lai tầm nhìn đến năm 2050, khi các thành phố của chúng ta hướng tới sự thông minh và bền vững, kiến trúc quân sự không thể đứng ngoài cuộc chơi đó. Những doanh trại quân đội sẽ không còn là những khoảng trống lặng lẽ trên bản đồ đô thị, mà sẽ là những trung tâm của sự an toàn, những điểm sáng về kiến trúc xanh và là biểu tượng cho sự đồng lòng giữa quân và dân. Việc nghiên cứu mô hình doanh trại lưỡng dụng chính là chúng ta đang xây dựng những giá trị nền tảng cho một tương lai mà ở đó, sự an toàn không đến từ những bức tường bao quanh, mà đến từ sự thấu hiểu, sẻ chia và khả năng thích ứng linh hoạt trước mọi thử thách của thời đại.
3. Kết luận
Tóm lại, bài toán tổ chức không gian doanh trại quân đội theo mô hình lưỡng dụng phục vụ dân sinh và ứng phó khẩn cấp không chỉ dừng lại ở các giải pháp kỹ thuật xây dựng. Đó là một triết lý thiết kế mới về sự tồn tại của sức mạnh quốc phòng trong lòng hòa bình đô thị. Bằng việc làm mềm hóa những ranh giới, đa dạng hóa các kịch bản sử dụng và tối ưu hóa hạ tầng, chúng ta đang từng bước kiến tạo nên một hình thái kiến trúc quân sự mới: kiến trúc của sự bảo vệ chủ động, của sự phát triển bền vững và của tình quân dân thắm thiết trong dòng chảy không ngừng của đô thị hiện đại.
Thiếu tá, ThS Ngô Huyền Trâm
Khoa Doanh trại - Học viện Hậu cần
Tài liệu tham khảo
1. Lê Tường Hiếu (2022), Kết quả phong trào "Xây dựng và quản lý doanh trại chính quy, xanh, sạch, đẹp", https://dangcongsan.vn/, Thứ hai, 18/04/2022.
2. Bùi Quang Khải (2019), Quân đoàn 2 xây dựng doanh trại "Chính quy, xanh, sạch, đẹp", http://tapchiqptd.vn/, Thứ Tư, 17/04/2019.