Bát phượng xi măng xếp tại bãi thành phẩm, chờ giao tới các công trình đình chùa, nhà thờ họ. Ảnh: Nga Long
Từ đắp tay tại chỗ đến đúc sẵn tại xưởng
Ở nông thôn miền Bắc, nhà thờ họ, từ đường và khu lăng mộ là những công trình được cả dòng họ chung tay xây dựng. Phần trang trí trên các công trình này mang nhiều ý nghĩa: rồng chầu mặt nguyệt trên bờ nóc, đao cong ở góc mái, cuốn thư sau cổng, câu đối trên cột đồng trụ, búp sen trên đầu trụ lan can.
Trước đây, phần lớn các chi tiết này do thợ đắp tay ngay tại công trình. Cách làm này cho sản phẩm riêng biệt nhưng tốn nhiều công, phụ thuộc tay nghề từng người thợ, và khó giữ các chi tiết lặp lại (như bốn góc đao mái) đều nhau.
Hoa văn xi măng đúc sẵn ra đời để giải bài toán đó. Mỗi mẫu được làm khuôn một lần, sau đó đổ xi măng, tháo khuôn, sửa nét và hoàn thiện tại xưởng. Các chi tiết cùng mẫu vì thế đồng đều về kích thước và đường nét. Tại công trình, thợ chỉ cần gắn lên vị trí đã chuẩn bị, sau đó sơn màu theo ý gia chủ: sơn giả đá, màu ghi hoặc màu vàng đồng.
Hoa văn xi măng đúc sẵn xếp theo lô tại xưởng. Ảnh: Nga Long
Đá, đắp tay hay đúc sẵn?
Với công trình tâm linh, đá vẫn là chất liệu được nhiều gia đình nghĩ tới đầu tiên vì bền và trang trọng. Tuy nhiên, đá nặng, chi phí cao, việc vận chuyển vào những nghĩa trang có đường nhỏ, chật hẹp cũng không đơn giản.
Thực tế cho thấy nhiều gia đình chọn cách kết hợp: bia mộ, cuốn thư, những chi tiết khắc chữ làm bằng đá; còn các chi tiết nhiều và lặp lại trên mái, lan can, trụ cổng dùng hoa văn xi măng đúc sẵn. Cách làm này giúp giảm đáng kể tổng chi phí mà công trình vẫn đầy đủ các mảng trang trí theo lối truyền thống.
Một lợi thế khác của hàng đúc sẵn là chủ nhà có thể xem trước sản phẩm thật, đối chiếu kích thước với công trình trước khi đặt, thay vì chỉ hình dung qua bản vẽ.
Theo các xưởng sản xuất, mỗi hạng mục của nhà thờ họ hay khu lăng mộ thường dùng một nhóm hoa văn riêng:
• Mái: đao lá cho mái nhỏ, đao phượng cho mái lớn nhiều tầng; đôi kìm nóc hai đầu bờ nóc, giữa là mặt nguyệt, nếu đắp rồng thì thành hình lưỡng long chầu nguyệt.
• Cổng: nghê hoặc đèn trên đầu trụ, câu đối trên thân trụ, cuốn thư hoặc bình phong đặt sau cổng.
• Lan can: búp sen, bông sen trên đầu trụ; triện, lá đề chạy viền.
• Thân mộ: triện góc và lá đề, trang trí nhẹ để giữ vẻ trang nghiêm.
Mặt nguyệt xi măng, chi tiết đặt giữa bờ nóc, hai bên thường là rồng chầu. Ảnh: Nga Long
Mỗi mẫu hoa văn đều gắn với một ý nghĩa: rồng tượng trưng cho uy quyền và sự che chở, phượng cho điềm lành, nghê cho sự trấn giữ, sen cho sự thanh tịnh. Việc chọn và đặt đúng vị trí vì thế được các dòng họ rất coi trọng.
Xưởng sản xuất ngay tại địa phương
Tại Nam Định (nay thuộc tỉnh Ninh Bình), xưởng Hoa Văn Xây Dựng Nga Long trên đường Trần Huy Liệu là một trong những cơ sở sản xuất trực tiếp các mẫu hoa văn xi măng cho công trình tâm linh và nhà ở. Toàn bộ quy trình từ làm khuôn, đúc, sửa nét, hoàn thiện đến xếp bãi và đóng xe đều diễn ra tại xưởng.
Catalogue của xưởng gồm 29 nhóm mẫu, từ phù điêu, đầu cột cho nhà phố, biệt thự đến các mẫu bát phượng, đao, triện, rồng, nghê, đèn, lư hương cho hoa văn đình chùa, từ đường bằng xi măng. Ngoài các mẫu có sẵn, xưởng nhận làm khuôn và đúc theo bản vẽ, ảnh mẫu hoặc kích thước riêng của từng công trình, rồi giao hàng tới chân công trình ở các tỉnh.
Xe tải chở hoa văn xi măng rời xưởng đi các tỉnh. Ảnh: Nga Long
Theo kinh nghiệm của xưởng, những lỗi chủ nhà hay gặp là chọn mẫu quá to hoặc quá nhỏ so với công trình, và đặt hàng làm nhiều đợt khiến các chi tiết lệch màu. Vì vậy, trước khi đặt, gia chủ nên đo cạnh trụ cổng, trụ lan can, chiều dài bờ nóc, số góc mái, rồi đặt đủ bộ trong một lần. Người đọc quan tâm có thể tham khảo thêm cách phối hoa văn cho cổng, mái và cột đồng trụ nhà thờ họ do xưởng tổng hợp.
Bên cạnh việc chọn mẫu, các gia đình cần tìm hiểu quy định của địa phương về diện tích, chiều cao công trình trong nghĩa trang, đồng thời thống nhất trong dòng họ về hướng xây, nội dung cuốn thư, câu đối trước khi đặt hàng. Với nhà thờ họ, cần cân đối kích thước hoa văn với quy mô mái và cổng để công trình hài hòa, không nặng nề.
Hoa văn xi măng đúc sẵn không thay thế hoàn toàn đá hay nghề đắp tay truyền thống, nhưng đang trở thành lựa chọn phù hợp với nhiều gia đình: chi phí hợp lý, thi công nhanh, mẫu mã đa dạng, giúp những công trình gắn với cội nguồn dòng họ được hoàn thiện chỉn chu hơn.
Thông tin liên hệ: Xưởng Hoa Văn Xây Dựng Nga Long – 885 Trần Huy Liệu, Mỹ Xá, Nam Định. Hotline/Zalo: 0355.847.205.
Cộng tác viên