Khi đồng vốn văn hóa tạo kiến tạo nên hệ giá trị tương lai đất nước

 Kỳ 2: Khi đồng vốn văn hóa tạo kiến tạo nên hệ giá trị tương lai đất nước 

Giá trị không nằm ở nơi đồng tiền được chi

Đầu tư cho văn hóa thường bị nhìn như khoản chi ngân sách nhà nước phải gánh, bởi chi phí bỏ ra lớn nhưng lợi ích lại phân tán, khó quy về một mối và khó lượng hóa. Ví dụ như xây dựng, vận hành bảo tàng, tổ chức lễ hội, trùng tu, tôn tạo di tích cần khoản đầu tư lớn nhưng nếu chỉ nhìn vào tiền vé hoặc khoản thu trực tiếp, hiệu quả tài chính sẽ dễ bỏ sót phần giá trị quan trọng nhất: đồng tiền chi cho văn hóa không dừng lại ở chính thiết chế văn hóa, mà tiếp tục tạo ra giá trị ở nhiều lĩnh vực khác. Bởi vì người đến bảo tàng không chỉ mua vé mà còn sử dụng dịch vụ vận tải, ăn uống, lưu trú, mua sắm... Một lễ hội có thể chỉ diễn ra vài ngày nhưng lại tạo thêm doanh thu cho khách sạn, nhà hàng, hàng không, bán lẻ và kinh tế đêm. Tiền vé thu tại cổng của các di sản có thể không nhiều, nhưng lại là lý do khiến du khách lựa chọn điểm đến.

Theo Báo cáo Toàn cầu về Chính sách Văn hóa: Văn hóa - mắt xích còn thiếu trong các Mục tiêu Phát triển Bền vững công bố năm 2025 của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp Quốc, các ngành công nghiệp văn hóa và sáng tạo chiếm khoảng 3,39% GDP toàn cầu và 3,55% tổng việc làm toàn cầu. Con số này cho thấy văn hóa không chỉ tiêu dùng nguồn lực mà còn kích hoạt cả một chuỗi giá trị từ du lịch, dịch vụ, việc làm đến tiêu dùng và thương hiệu điểm đến.

Bởi vậy, chi cho văn hóa không nên được hiểu đơn giản là một khoản chi tiêu dùng hay gánh nặng ngân sách. Vấn đề không phải văn hóa có "tốn tiền" hay không, mà là đồng tiền ấy có được đặt đúng chỗ để tạo ra giá trị lâu dài hay không. Nếu đầu tư đúng, một khoản chi hôm nay có thể tạo ra lợi ích kinh tế, giáo dục, xã hội và thương hiệu trong nhiều năm sau. Vì thế, Đại hội XIV nhấn mạnh "đầu tư cho văn hoá là đầu tư cho phát triển", đồng thời yêu cầu tháo gỡ điểm nghẽn về nguồn lực, thúc đẩy hợp tác công - tư và khuyến khích doanh nghiệp tham gia phát triển văn hóa^[1].

Kiến tạo giá trị kinh tế và xã hội

Giá trị của đầu tư văn hóa không dừng lại ở khoản thu trực tiếp. Một bảo tàng có thể không bán được nhiều vé, một lễ hội có thể không tạo ra lợi nhuận lớn cho đơn vị tổ chức, nhưng dòng giá trị mà chúng tạo ra lại lan sang nhiều lĩnh vực khác: việc làm, sinh kế cộng đồng, du lịch, dịch vụ, giáo dục, gắn kết xã hội và chất lượng đời sống tinh thần. Đây chính là đặc điểm khiến đầu tư văn hóa dễ bị đánh giá thấp nếu chỉ nhìn bằng những phép tính tài chính thông thường. Một đồng chi cho văn hóa có thể không quay trở lại nguyên vẹn trong cùng một đơn vị, nhưng lại tạo ra giá trị ở nhiều địa điểm, nhiều chủ thể và trong một khoảng thời gian dài hơn. Vì thế, hiệu quả của đầu tư văn hóa không nên chỉ được đo bằng doanh thu, mà phải được nhìn bằng tổng giá trị mà nó tạo ra cho cộng đồng và nền kinh tế. Và vấn đề đặt ra là không phải chi cho văn hóa bao nhiêu mà cần nhìn nhận mỗi đồng chi cho văn hóa đã tạo thêm những giá trị gì?. Khi tiếp cận ở góp nhìn đó, văn hóa không còn là khoản đầu tư ngân sách phải "gánh", mà là khoản đầu tư cho phát triển, một lĩnh vực có khả năng kích hoạt nguồn lực góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.

Tạo giá trị cho cả hệ sinh thái phát triển

Khi văn hóa bước ra khỏi không gian lưu giữ để đi vào đời sống kinh tế - xã hội sẽ biến di sản thành tài sản phát triển. Một mái đình, một làng nghề, một lễ hội hay một câu chuyện lịch sử nếu chỉ được bảo tồn theo nghĩa "giữ nguyên" thì giá trị chủ yếu nằm ở ký ức. Nhưng khi được kết nối với du lịch, giáo dục, thiết kế, công nghệ, điện ảnh hay nội dung số, cùng một di sản có thể mở ra nhiều vòng giá trị mới.

Thực tế cho thấy, làng nghề không chỉ sống bằng sản phẩm làm ra, mà còn bằng câu chuyện của người giữ nghề, trải nghiệm của du khách, thiết kế mới, thương mại điện tử và thương hiệu địa phương. Các lễ hội cũng không chỉ dừng ở nghi thức, mà có thể kéo theo ẩm thực, lưu trú, biểu diễn, mua sắm và kinh tế đêm. Hay các công trình kiến trúc, nếu được kể lại bằng ngôn ngữ hiện đại, số hóa tốt và kết nối với giáo dục, nghệ thuật, sáng tạo, sẽ từ nơi "để xem" trở thành điểm đến "để trải nghiệm".

Giữ được di sản mới là bước đầu, làm cho di sản tiếp tục sinh giá trị mới quả thật rất khó khăn. Khi giá trị của quá khứ có thể nuôi sinh kế hôm nay, tạo thêm việc làm, hình thành sản phẩm mới và làm nên sức hấp dẫn riêng của một vùng đất, di sản không còn nằm yên trong ký ức mà trở thành dòng chảy phát triển. Vì thế, điều cần hướng tới không chỉ là "bảo tồn di sản", mà là "đánh thức giá trị di sản" để những gì cha ông để lại không chỉ được gìn giữ, mà còn tiếp tục tạo ra năng lực phát triển cho hiện tại và tương lai.

Tạo ra "lợi tức tinh thần" cho tương lai

Có những giá trị không thể nhìn thấy ngay trong doanh thu nhưng lại có ý nghĩa lâu dài đối với quốc gia, dân tộc, đối với địa phương. Khi người trẻ trực tiếp nhìn thấy kỷ vật chiến tranh, đọc bức thư của liệt sĩ hay đứng trước những tư liệu về Hoàng Sa, lịch sử không còn là những mốc thời gian phải ghi nhớ mà trở thành trải nghiệm để họ hiểu hơn cái giá của độc lập và trách nhiệm của thế hệ mình. Khi đó, lịch sử không còn là những dữ kiện phải ghi nhớ mà trở thành trải nghiệm có sức lay động. Đó chính là khi văn hóa đỏ tạo ra lợi tức đặc biệt lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc, ý thức trách nhiệm và khát vọng cống hiến.

Như vậy, không phải mọi lợi ích của đầu tư văn hóa đều xuất hiện trên bảng cân đối tài chính. Một địa chỉ đỏ, di tích cách mạng hay bảo tàng lịch sử có thể không tạo doanh thu lớn, nhưng lại tạo ra thứ "lợi tức" lâu dài, để giữ vững thành trì cách mạng, biến truyền thống thành hành động cách mạng của thế hệ vươn mình trong kỷ nguyên vươn mình của thế hệ mới. Chính vì thế, Đại hội XIV yêu cầu phát huy các giá trị văn hóa và sức mạnh con người Việt Nam để "tạo nguồn lực nội sinh và động lực đột phá" thực hiện mục tiêu phát triển đến năm 2030, tầm nhìn 2045[2].

ThS. Trương Thị Điệp

Phó Trưởng Khoa Nhà nước và Pháp luật, Trường Chính trị TP Đà Nẵng