GS.TS Ngô Thị Phương Lan – Hiệu trưởng Trường ĐH KHXH&NV trình bày tham luận tại Hội thảo.
Tại Hội thảo khoa học quốc gia về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với KHXH&NV trong bối cảnh mới, một thông điệp xuyên suốt đã được nhấn mạnh: KHXH&NV không chỉ là nền tảng tư tưởng mà còn là năng lực chiến lược, góp phần định hình tương lai phát triển của Việt Nam trong kỷ nguyên mới.
Tái định vị vai trò: Từ “giải thích” đến “kiến tạo và dự báo”
Trong một thời gian dài, KHXH&NV thường được nhìn nhận như lĩnh vực nghiên cứu mang tính tổng kết, thiên về lý luận, ít có tác động trực tiếp đến các quyết sách phát triển. Tuy nhiên, bối cảnh hiện nay đã đặt ra yêu cầu phải thay đổi căn bản cách tiếp cận này.
Thực tiễn cho thấy, trong một thế giới biến động nhanh và phức tạp, việc chỉ “đi sau” để giải thích các hiện tượng xã hội là chưa đủ. KHXH&NV cần đảm nhận vai trò tiên phong trong việc dự báo xu hướng, nhận diện sớm các vấn đề xã hội nảy sinh, từ đó cung cấp luận cứ khoa học cho việc hoạch định chính sách.
GS.TS Tạ Ngọc Tấn khẳng định KHXH&NV giữ vai trò định hình hệ giá trị, kiến tạo nền tảng tinh thần và dự báo các biến động xã hội trong bối cảnh mới.
Một trong những điểm nhấn quan trọng tại hội thảo là quan niệm xem KHXH&NV như “hệ điều hành” của sự phát triển. Nếu khoa học tự nhiên và công nghệ tạo ra các công cụ vật chất, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, thì KHXH&NV lại giữ vai trò định hình mục tiêu, giá trị và định hướng sử dụng các công cụ đó. Nói cách khác, KHXH&NV trả lời những câu hỏi cốt lõi: phát triển vì ai, phát triển theo hướng nào và phát triển để đạt được điều gì.
Sự chuyển dịch này không chỉ là thay đổi về nhận thức mà còn là yêu cầu tất yếu để KHXH&NV trở thành động lực nội sinh, góp phần đưa đất nước phát triển nhanh và bền vững.
Tính “thấm sâu” và nền tảng trí tuệ cho phát triển bền vững
Một quốc gia không thể phát triển bền vững nếu chỉ dựa vào các chỉ số kinh tế đơn thuần. Những yếu tố như văn hóa, niềm tin xã hội, sự gắn kết cộng đồng và hệ giá trị con người mới chính là nền tảng lâu dài của sự phát triển.
KHXH&NV với đặc trưng nghiên cứu về con người và xã hội có khả năng “thấm sâu” vào mọi lĩnh vực của đời sống. Tính chất này thể hiện rõ qua ba trụ cột cơ bản:
Thứ nhất, kinh tế luôn tồn tại trong lòng xã hội. Mỗi chính sách kinh tế đều có tác động xã hội nhất định. Nếu thiếu đi sự hiểu biết về đặc điểm văn hóa, tâm lý, tập quán của từng vùng miền, các chính sách có thể dẫn đến những hệ quả không mong muốn, thậm chí gây ra sự bất ổn.
Các chuyên gia cho rằng trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, vai trò KHXH&NV càng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.
Thứ hai, công nghệ cần hướng tới con người. Sự phát triển mạnh mẽ của AI và các nền tảng số đặt ra hàng loạt vấn đề về đạo đức, quyền riêng tư, sự thay đổi trong quan hệ lao động và cấu trúc xã hội. KHXH&NV đóng vai trò quan trọng trong việc nghiên cứu, xây dựng các chuẩn mực đạo đức và khung pháp lý để đảm bảo công nghệ phục vụ con người, chứ không phải ngược lại.
Thứ ba, bản sắc văn hóa là sức mạnh nội sinh. Trong quá trình hội nhập quốc tế sâu rộng, việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc không chỉ giúp củng cố bản lĩnh quốc gia mà còn tạo ra lợi thế cạnh tranh. Văn hóa, nếu được khai thác đúng cách, có thể trở thành nguồn lực kinh tế quan trọng, góp phần phát triển các ngành công nghiệp sáng tạo và du lịch.
Thực tiễn địa phương: Thước đo từ đời sống và niềm tin của người dân
Lý luận chỉ thực sự có giá trị khi gắn liền với thực tiễn. Tại các đô thị lớn, nơi tập trung dân cư đông đúc và có tốc độ phát triển nhanh, KHXH&NV đang ngày càng thể hiện rõ vai trò của mình trong quản trị xã hội.
Thực tiễn tại các địa phương cho thấy, KHXH&NV không còn là những công trình nghiên cứu nằm trên giấy mà đã trở thành công cụ hữu hiệu hỗ trợ chính quyền trong việc giải quyết các vấn đề cụ thể như quy hoạch đô thị, quản lý dân cư, an sinh xã hội và xây dựng cộng đồng.
Đặc biệt, vai trò phản biện chính sách của KHXH&NV ngày càng được đề cao. Các nhà khoa học xã hội tham gia trực tiếp vào quá trình xây dựng và hoàn thiện chính sách, góp phần đảm bảo tính khả thi và hiệu quả của các quyết sách.
Một điểm đáng chú ý là việc lấy mức sống, sự hài lòng và niềm tin của người dân làm thước đo cho hiệu quả nghiên cứu. Điều này phản ánh sự chuyển hướng mạnh mẽ từ nghiên cứu thuần túy sang nghiên cứu phục vụ xã hội, lấy con người làm trung tâm.
Kiến tạo hệ sinh thái liên thông: Chìa khóa cho sự phát triển
Trong bối cảnh các ngành khoa học ngày càng có xu hướng giao thoa, việc phát triển KHXH&NV theo mô hình “đóng kín” là không còn phù hợp. Hội thảo đã nhấn mạnh sự cần thiết phải xây dựng một hệ sinh thái liên thông, nơi các lĩnh vực khoa học có thể kết nối, hỗ trợ và bổ sung cho nhau.
Trước hết, cần thúc đẩy nghiên cứu liên ngành và xuyên ngành. Những vấn đề lớn của xã hội hiện đại như biến đổi khí hậu, già hóa dân số hay chuyển đổi số đều đòi hỏi sự tham gia của nhiều lĩnh vực khác nhau. KHXH&NV cần kết hợp chặt chẽ với khoa học tự nhiên và công nghệ để đưa ra các giải pháp toàn diện.
Bên cạnh đó, mối liên kết giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp cũng cần được tăng cường. Đây là yếu tố quan trọng giúp chuyển hóa tri thức khoa học thành sản phẩm cụ thể, có giá trị ứng dụng trong thực tiễn.
Chuyển đổi số trong KHXH&NV cũng là một xu hướng tất yếu. Việc xây dựng các cơ sở dữ liệu lớn về văn hóa, xã hội và con người Việt Nam sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho các nghiên cứu chuyên sâu, đồng thời nâng cao chất lượng dự báo và hoạch định chính sách.
Tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng: Định hướng và khơi thông nguồn lực
Để KHXH&NV phát huy hết tiềm năng, vai trò lãnh đạo của Đảng là yếu tố then chốt. Điều này được thể hiện trên hai phương diện cơ bản.
Một là định hướng tư tưởng. KHXH&NV cần phát triển trên nền tảng chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, đồng thời tiếp thu tinh hoa trí tuệ nhân loại. Việc xây dựng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa và chuẩn mực con người Việt Nam trong thời đại mới là nhiệm vụ có ý nghĩa chiến lược lâu dài.
Hai là hoàn thiện cơ chế, chính sách. Cần có những cơ chế đặc thù để thu hút, trọng dụng và đãi ngộ đội ngũ cán bộ khoa học. Đồng thời, cần chuyển từ cơ chế cấp phát sang cơ chế đặt hàng nghiên cứu gắn với nhu cầu thực tiễn, qua đó nâng cao hiệu quả đầu tư cho KHXH&NV.
Đầu tư cho KHXH&NV không chỉ là đầu tư cho tri thức mà còn là đầu tư cho chiều sâu phát triển, cho sự bền vững của quốc gia.
KHXH&NV – ngọn hải đăng cho tương lai
Kỷ nguyên mới của dân tộc Việt Nam đặt ra những yêu cầu chưa từng có tiền lệ. Trong bối cảnh đó, KHXH&NV đang đứng trước cơ hội lớn để khẳng định vai trò và giá trị của mình.
Từ việc tái định vị như một năng lực chiến lược quốc gia đến việc xây dựng hệ sinh thái liên thông, KHXH&NV đang từng bước trở thành “ngọn hải đăng” soi sáng con đường phát triển. Khi con người được đặt ở vị trí trung tâm, khi các giá trị văn hóa được trân trọng và phát huy, khi tri thức xã hội được ứng dụng hiệu quả, đó chính là lúc KHXH&NV phát huy trọn vẹn sứ mệnh của mình.
Như tinh thần của hội thảo đã khẳng định, thấu hiểu con người và xã hội chính là chìa khóa để mở ra cánh cửa tương lai. Và trong hành trình đó, KHXH&NV sẽ tiếp tục là nền tảng vững chắc, đồng hành cùng dân tộc trên con đường hướng tới phồn vinh và bền vững.
Tấn Tài