Ảnh minh họa
Mỗi năm nơi đây đón hơn 17 triệu lượt khách. Trong đó 45% trong số đó là khách du lịch thanh niên từ 18-35 tuổi. Nhóm khách du lịch thanh niên số lượng ngày càng gia tăng, chi tiêu mạnh đồng thời là "đại sứ truyền thông" mạnh nhất, chỉ video 15 giây của họ có thể làm "bùng nổ" một điểm đến. Đây cũng là định hướng quan trọng nhằm gia tăng sức hấp dẫn của thành phố Hạ Long, hướng tới phát triển du lịch xanh và bền vững trong tương lai.
Từ khóa: kiến tạo kiến trúc, bờ vịnh Hạ Long, trải nghiệm, khách du lịch, thanh niên
1. Hiện trạng kiến trúc cảnh quan bờ Vịnh thành phố Hạ Long
Bờ Vịnh thành phố Hạ Long là khu vực chuyển tiếp giữa không gian đô thị và Di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn hệ sinh thái ven biển, tổ chức không gian công cộng và phát triển du lịch. Những năm gần đây, cùng với quá trình đầu tư hạ tầng và chỉnh trang đô thị, cảnh quan ven bờ đã có nhiều thay đổi theo hướng hiện đại, góp phần nâng cao diện mạo thành phố và tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động du lịch, dịch vụ.
Về điều kiện tự nhiên, khu vực ven bờ sở hữu hệ thống địa hình đa dạng với đường bờ biển dài, tầm nhìn rộng ra vịnh, kết hợp giữa mặt nước, núi đá vôi và thảm thực vật ven biển đặc trưng. Giá trị nổi bật của cảnh quan không chỉ nằm ở yếu tố thẩm mỹ mà còn ở hệ sinh thái biển, rừng ngập mặn, bãi triều và các vùng sinh cảnh có vai trò duy trì đa dạng sinh học, điều hòa vi khí hậu và giảm tác động của biến đổi khí hậu. Đây là những nguồn lực quan trọng để phát triển mô hình kiến trúc cảnh quan sinh thái gắn với bảo tồn thiên nhiên và du lịch bền vững. Hiện nay, dọc tuyến bờ Vịnh Hạ Long đã hình thành nhiều không gian công cộng như công viên ven biển, quảng trường, tuyến đi bộ, bến tàu du lịch, bãi tắm và các điểm ngắm cảnh. Hệ thống cây xanh, thảm cỏ và các công trình hạ tầng từng bước được đầu tư đồng bộ, tạo điều kiện thuận lợi cho người dân và du khách tham gia các hoạt động vui chơi, thể thao, nghỉ dưỡng và thưởng ngoạn cảnh quan. Một số khu vực như công viên ven biển, quảng trường và tuyến đường bao biển đã trở thành điểm đến thu hút đông đảo khách du lịch, đặc biệt là nhóm khách thanh niên với các hoạt động đi bộ, chạy bộ, đạp xe, chụp ảnh và tổ chức sự kiện ngoài trời.
Tuy nhiên, quá trình phát triển đô thị và khai thác du lịch cũng đặt ra nhiều thách thức đối với kiến trúc cảnh quan ven bờ. Ở một số khu vực, việc gia tăng mật độ xây dựng và sử dụng vật liệu cứng làm giảm diện tích không gian xanh, hạn chế khả năng thẩm thấu nước và ảnh hưởng đến tính liên tục của hệ sinh thái ven biển. Một số đoạn bờ được kè cứng bằng bê tông tuy đáp ứng yêu cầu chống xói lở nhưng làm suy giảm tính tự nhiên của cảnh quan, giảm khả năng tiếp cận mặt nước và hạn chế sự phát triển của các sinh cảnh bản địa. Bên cạnh đó, các không gian trải nghiệm dành cho khách du lịch, đặc biệt là nhóm khách thanh niên, vẫn còn thiếu sự đa dạng và tính tương tác. Hoạt động tham quan chủ yếu tập trung vào ngắm cảnh, vui chơi hoặc sử dụng dịch vụ du lịch truyền thống, trong khi các trải nghiệm gắn với giáo dục môi trường, khám phá hệ sinh thái, thể thao ngoài trời, nghệ thuật công cộng và ứng dụng công nghệ số còn chưa được khai thác hiệu quả. Sự kết nối giữa các điểm đến ven bờ chưa thật sự liên tục, thiếu các tuyến cảnh quan chuyên đề, không gian nghỉ chân và hệ thống chỉ dẫn đồng bộ, ảnh hưởng đến tính hấp dẫn và khả năng kéo dài thời gian lưu trú của du khách.
Ngoài ra, áp lực từ lượng khách du lịch ngày càng tăng cũng làm gia tăng nguy cơ ô nhiễm môi trường, phát sinh chất thải và suy giảm chất lượng cảnh quan nếu không được quản lý hiệu quả. Việc bảo tồn hệ sinh thái tự nhiên trong quá trình phát triển du lịch vẫn còn gặp nhiều khó khăn do sự chồng chéo giữa mục tiêu khai thác kinh tế và yêu cầu bảo tồn di sản. Từ thực trạng trên có thể thấy, mặc dù cảnh quan bờ Vịnh Hạ Long đã có nhiều chuyển biến tích cực về hạ tầng và không gian công cộng, song vẫn tồn tại những hạn chế về tính sinh thái, bản sắc cảnh quan và chất lượng trải nghiệm. Điều này đòi hỏi việc kiến tạo kiến trúc cảnh quan trong giai đoạn tới cần chuyển từ cách tiếp cận thiên về xây dựng hạ tầng sang mô hình phát triển dựa trên hệ sinh thái, lấy thiên nhiên làm nền tảng, tăng cường kết nối không gian, bảo tồn giá trị di sản và đáp ứng nhu cầu trải nghiệm ngày càng đa dạng của khách du lịch thanh niên.
2. Định hướng kiến tạo kiến trúc cảnh quan sinh thái bờ Vịnh thành phố Hạ Long
Trong bối cảnh phát triển đô thị ven biển gắn với mục tiêu tăng trưởng xanh và bảo tồn Di sản Thiên nhiên Thế giới Vịnh Hạ Long, việc kiến tạo kiến trúc cảnh quan sinh thái cần được tiếp cận theo hướng hài hòa giữa bảo tồn thiên nhiên, phát triển du lịch và nâng cao chất lượng sống của cộng đồng. Thay vì tập trung vào mở rộng hạ tầng, định hướng phát triển cần coi hệ sinh thái tự nhiên là nền tảng của tổ chức không gian, lấy trải nghiệm của con người làm trung tâm và bảo đảm sự cân bằng giữa giá trị sinh thái, văn hóa và kinh tế.
2.1. Quan điểm kiến tạo kiến trúc cảnh quan sinh thái
Kiến trúc cảnh quan ven bờ Vịnh Hạ Long thời gian tới cần được phát triển trên bốn quan điểm chính.
Thứ nhất, bảo tồn giá trị tự nhiên và hệ sinh thái ven biển. Mọi giải pháp thiết kế phải hạn chế tối đa tác động đến địa hình, thảm thực vật và môi trường nước, ưu tiên bảo vệ các sinh cảnh tự nhiên, duy trì hành lang sinh thái và tăng cường khả năng tự phục hồi của hệ sinh thái.
Thứ hai, hài hòa giữa phát triển đô thị và bảo tồn di sản. Các công trình cảnh quan cần có quy mô phù hợp, hạn chế che chắn tầm nhìn hướng ra vịnh, bảo đảm tính liên tục của không gian mở và gìn giữ bản sắc cảnh quan đặc trưng của Hạ Long.
Thứ ba, lấy con người làm trung tâm. Không gian ven bờ cần đáp ứng nhu cầu đa dạng của người dân và du khách, đặc biệt là nhóm khách thanh niên với các hoạt động khám phá thiên nhiên, thể thao ngoài trời, giao lưu cộng đồng và trải nghiệm văn hóa.
Thứ tư, thích ứng với biến đổi khí hậu và phát triển bền vững. Việc ứng dụng hạ tầng xanh, vật liệu thân thiện môi trường, giải pháp thoát nước tự nhiên và sử dụng năng lượng tái tạo sẽ góp phần nâng cao khả năng chống chịu của khu vực ven biển trước các tác động của nước biển dâng và thời tiết cực đoan.
2.2. Định hướng tổ chức không gian cảnh quan
Tổ chức không gian cảnh quan cần được xây dựng theo mô hình liên kết giữa các phân khu chức năng, bảo đảm sự chuyển tiếp hài hòa từ đô thị đến mặt nước. Không gian bảo tồn sinh thái cần được ưu tiên tại các khu vực còn lưu giữ giá trị tự nhiên, thông qua việc phục hồi thảm thực vật bản địa, mở rộng diện tích cây xanh, bảo vệ bãi triều và tăng cường các hành lang sinh thái kết nối giữa đất liền với hệ sinh thái biển. Những khu vực này không chỉ góp phần bảo vệ đa dạng sinh học mà còn tạo điều kiện để phát triển các hoạt động giáo dục môi trường và du lịch sinh thái. Không gian công cộng ven biển cần được tổ chức thành hệ thống liên hoàn gồm đường dạo, quảng trường, công viên, sân cỏ và điểm nghỉ chân. Thiết kế cần ưu tiên khả năng tiếp cận mặt nước, tạo nhiều góc nhìn hướng ra vịnh, đồng thời bố trí các không gian mở linh hoạt phục vụ hoạt động văn hóa, thể thao và sự kiện cộng đồng.
Đối với không gian trải nghiệm, cần phát triển các tuyến tham quan chuyên đề kết nối cảnh quan tự nhiên với các giá trị văn hóa địa phương. Các điểm ngắm cảnh, cầu gỗ ven biển, sân quan sát, khu vực chèo kayak, đạp xe và đường chạy bộ sẽ tạo nên chuỗi trải nghiệm liên tục, khuyến khích du khách tương tác trực tiếp với thiên nhiên thay vì chỉ quan sát thụ động. Song song với đó, hệ thống giao thông xanh cần được tăng cường thông qua các tuyến đi bộ, xe đạp và phương tiện công cộng thân thiện môi trường nhằm giảm áp lực giao thông, hạn chế phát thải và nâng cao chất lượng không gian ven biển.
2.3. Giải pháp thiết kế kiến trúc cảnh quan
Giải pháp thiết kế cần ưu tiên sử dụng các yếu tố tự nhiên nhằm nâng cao giá trị sinh thái và tạo bản sắc riêng cho cảnh quan bờ vịnh Hạ Long.
Một là, về thảm thực vật, nên sử dụng các loài cây bản địa có khả năng chịu mặn, chịu gió và thích nghi với điều kiện ven biển, kết hợp nhiều tầng cây để tạo bóng mát, giảm bức xạ nhiệt và cải thiện vi khí hậu. Việc tăng diện tích cây xanh cũng góp phần hấp thụ khí CO₂, giảm hiệu ứng đảo nhiệt đô thị và nâng cao chất lượng môi trường.
Hai là, đối với vật liệu xây dựng, cần ưu tiên đá tự nhiên, gỗ, vật liệu tái chế và các bề mặt thấm nước nhằm giảm tác động đến môi trường. Hạn chế sử dụng bê tông hóa trên diện rộng, thay thế bằng các giải pháp mềm như kè sinh thái, mái dốc phủ thực vật hoặc bờ kè kết hợp cây xanh để tăng khả năng thích ứng với thủy triều và giảm xói lở.
Ba là, hệ thống hạ tầng xanh cần được tích hợp trong toàn bộ không gian cảnh quan thông qua hồ điều hòa, vườn mưa, rãnh sinh học, mái xanh và bãi đỗ xe thấm nước. Những giải pháp này vừa góp phần kiểm soát nước mưa, vừa cải thiện vi khí hậu và nâng cao chất lượng cảnh quan.
Bốn là, hệ thống chiếu sáng cảnh quan cần được thiết kế theo hướng tiết kiệm năng lượng, sử dụng đèn LED và năng lượng mặt trời, đồng thời hạn chế ô nhiễm ánh sáng nhằm bảo vệ môi trường sống của các loài sinh vật và giữ gìn vẻ đẹp tự nhiên của Vịnh Hạ Long vào ban đêm.
2.4. Nâng cao chất lượng trải nghiệm của khách du lịch thanh niên
Khách du lịch thanh niên là nhóm có xu hướng tìm kiếm những trải nghiệm mới, mang tính khám phá, tương tác và chia sẻ trên nền tảng số. Vì vậy, kiến trúc cảnh quan cần tạo ra nhiều không gian trải nghiệm đa dạng thay vì chỉ đáp ứng nhu cầu tham quan truyền thống. Các điểm ngắm cảnh cần được thiết kế với hình thức kiến trúc đặc trưng, kết hợp nghệ thuật công cộng và yếu tố nhận diện địa phương để trở thành điểm nhấn thu hút hoạt động chụp ảnh và quảng bá hình ảnh điểm đến. Các không gian ven biển cũng nên bố trí khu vực biểu diễn nghệ thuật ngoài trời, triển lãm, lễ hội, thể thao biển và các hoạt động giáo dục môi trường nhằm tăng tính tương tác giữa con người với cảnh quan.
Đồng thời, việc ứng dụng công nghệ số như mã QR, bản đồ thông minh, thực tế tăng cường (AR) và hệ thống hướng dẫn du lịch số sẽ giúp du khách tiếp cận thông tin về giá trị tự nhiên, lịch sử và văn hóa của Vịnh Hạ Long một cách trực quan, góp phần nâng cao chất lượng trải nghiệm và kéo dài thời gian lưu trú. Nhìn chung, định hướng kiến tạo kiến trúc cảnh quan sinh thái bờ Vịnh thành phố Hạ Long cần được triển khai trên cơ sở kết hợp chặt chẽ giữa bảo tồn hệ sinh thái, tổ chức không gian mở chất lượng cao và phát triển các hoạt động trải nghiệm sáng tạo. Đây không chỉ là giải pháp nâng cao sức hấp dẫn của điểm đến đối với khách du lịch thanh niên mà còn là cơ sở quan trọng để xây dựng hình ảnh Hạ Long trở thành đô thị di sản xanh, thông minh và phát triển bền vững trong tương lai.
Kết luận
Mục tiêu của tỉnh Quảng Ninh đến 2040, Hạ Long là "Thành phố di sản – Thành phố du lịch xanh". Muốn đạt được điều đó, không thể chỉ bằng quy hoạch mà bắt đầu bằng những công việc cụ thể kiến tạo do chính tay thanh niên tham gia. Việc kiến tạo cảnh quan bờ vịnh để thanh niên là người thiết kế, là người trải nghiệm và là người bảo vệ cảnh quan đó để phát triển hài hòa với thiên nhiên nhằm nâng cao chất lượng trải nghiệm của khách du lịch thanh niên khi đó chất lượng trải nghiệm mới thực sự được nâng lên. Kiến tạo kiến trúc cảnh quan sinh thái bờ Vịnh Hạ Long theo hướng hài hòa với thiên nhiên là định hướng quan trọng nhằm bảo tồn giá trị di sản, đồng thời nâng cao chất lượng không gian du lịch cho giới trẻ. Việc kết hợp giữa bảo tồn hệ sinh thái, phát huy bản sắc cảnh quan và phát triển các hoạt động trải nghiệm bền vững sẽ góp phần gia tăng sức hấp dẫn của điểm đến. Đây cũng là cơ sở để xây dựng mô hình phát triển du lịch sinh thái có trách nhiệm, đáp ứng nhu cầu của khách du lịch thanh niên và hướng tới phát triển bền vững Thành phố Hạ Long.
Tài liệu tham khảo
UNESCO (2023). Ha Long Bay – World Heritage Property. Paris: UNESCO World Heritage Centre. UBND tỉnh Quảng Ninh (2023). Quy hoạch tỉnh Quảng Ninh thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050. Quảng Ninh. Ban Quản lý Vịnh Hạ Long (2024). Báo cáo công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị Di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long năm 2024. Quảng Ninh.
ThS Lê Thu Thảo[1]
[1] Công ty cổ phần TETO