Bài viết làm rõ vì sao "nhân tố chính trị - tinh thần" giữ vai trò quyết định đối với lực lượng kỹ thuật; chỉ ra những điểm nghẽn của môi trường rèn luyện ở đơn vị cơ sở trước tác động của chuyển đổi số, mặt trái kinh tế thị trường và chiến tranh thông tin; từ đó đề xuất nhóm giải pháp đồng bộ nhằm kiến tạo môi trường thuận lợi để cán bộ, chiến sĩ Thông tin liên lạc phát huy cao nhất bản lĩnh, niềm tin và năng lực làm chủ công nghệ, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới.
Từ khóa: nhân tố chính trị - tinh thần; đơn vị cơ sở; Binh chủng Thông tin liên lạc; hiện đại hóa; môi trường văn hóa quân sự.
1. Đặt vấn đề
Quá trình hiện đại hóa quân đội nói chung và Binh chủng Thông tin liên lạc nói riêng không chỉ tiếp cận từ góc độ trang bị, công nghệ hay hạ tầng kỹ thuật, mà phải được đặt trên nền tảng vững chắc của nhân tố chính trị - tinh thần. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định, quân sự tách rời chính trị sẽ mất phương hướng và gốc rễ; thực tiễn lịch sử chiến tranh cũng cho thấy, vũ khí hiện đại chỉ phát huy hiệu quả khi được vận hành bởi con người có bản lĩnh, ý chí và kỷ luật cao. Đối với lực lượng Thông tin liên lạc, nơi thông tin là "mạch máu" chỉ huy, yêu cầu đó càng trở nên "quan trọng và cấp thiết"[1] trong bối cảnh tác chiến công nghệ cao và chiến tranh thông tin ngày càng phức tạp. Tuy nhiên, thực tiễn ở một số đơn vị cơ sở cho thấy môi trường phát huy nhân tố chính trị - tinh thần vẫn chịu tác động đa chiều từ kinh tế thị trường, không gian mạng và áp lực nhiệm vụ kỹ thuật. Điều đó đặt ra yêu cầu phải tiếp cận vấn đề theo hướng kiến tạo môi trường một cách chủ động, đồng bộ và bền vững
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Hiện đại hóa kỹ thuật không thể tách rời "sức mạnh chính trị - tinh thần"
Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: "Quân sự mà không có chính trị như cây không có gốc"[2]. Trong các cuộc chiến tranh, nhiều nhà kinh điển cũng nhấn mạnh thắng lợi cuối cùng phụ thuộc vào tinh thần của những người cầm súng. Lịch sử dân tộc và lịch sử Quân đội nhân dân Việt Nam cho thấy: khi ý chí, niềm tin và kỷ luật được củng cố vững chắc, sức mạnh vật chất được nhân lên; ngược lại, nếu tinh thần suy giảm thì vũ khí hiện đại cũng khó phát huy hiệu quả.
Với Binh chủng Thông tin liên lạc, yêu cầu đó càng rõ. Thông tin là "mạch máu" chỉ huy; hệ thống thông tin càng hiện đại thì nhiệm vụ bảo đảm an toàn, bí mật, liên tục càng khắt khe. Vì vậy, quá trình "tiến thẳng lên hiện đại" không chỉ là câu chuyện đầu tư trang bị, mà còn là bài toán kiến tạo môi trường để mỗi cán bộ, chiến sĩ vừa "hồng" vừa "chuyên", đủ bản lĩnh chính trị và năng lực làm chủ công nghệ trong điều kiện tác chiến mới.
Trong thực tiễn, môi trường phát huy nhân tố chính trị - tinh thần ở một số đơn vị cơ sở vẫn chịu tác động đan xen: mặt trái kinh tế thị trường; thông tin xấu độc trên không gian mạng; áp lực huấn luyện làm chủ công nghệ cao; những biến đổi về tâm lý, lối sống của bộ đội trẻ. Những tác động đó nếu không được nhận diện đúng và xử lý kịp thời sẽ làm giảm sức mạnh nội sinh của đơn vị. Đây là lý do cần tiếp cận vấn đề theo hướng "kiến tạo môi trường": chủ động thiết kế điều kiện, cơ chế và nếp sống để cái tích cực lan tỏa, cái tiêu cực bị đẩy lùi.
2.2. Nhân tố chính trị - tinh thần và tính quyết định đối với sức mạnh chiến đấu của lực lượng Thông tin liên lạc
Nhân tố chính trị - tinh thần có thể được hiểu là tổng hòa các phẩm chất chính trị, đạo đức, ý chí, niềm tin, kỷ luật, tinh thần đoàn kết và các giá trị văn hóa của quân nhân; được hình thành, bồi đắp trong thực tiễn hoạt động quân sự và kết tinh thành sức mạnh nội sinh, quyết định trực tiếp đến chất lượng tổng hợp cũng như sức mạnh chiến đấu của đơn vị. Đây không phải là yếu tố trừu tượng, tách rời hiện thực, mà là nguồn lực tinh thần hiện hữu, thấm sâu vào nhận thức, thái độ, hành vi và phong cách công tác của mỗi cán bộ, chiến sĩ trong suốt quá trình thực hiện nhiệm vụ.
Phát huy nhân tố chính trị - tinh thần không dừng lại ở tuyên truyền, giáo dục hay học tập chính trị theo nghĩa hẹp, mà là một quá trình toàn diện, liên tục và có tổ chức nhằm làm cho mỗi quân nhân thực sự chuyển hóa nhận thức thành niềm tin, động cơ và hành động cách mạng đúng đắn. Quá trình đó trước hết phải giúp quân nhân nhận thức sâu sắc mục tiêu, lý tưởng chiến đấu của Quân đội nhân dân Việt Nam; hiểu rõ ý nghĩa chính trị - xã hội của nhiệm vụ được giao, từ đó hình thành động cơ phấn đấu đúng đắn và bền vững. Trên cơ sở đó, xây dựng sự trung thành tuyệt đối với Đảng, Tổ quốc và Nhân dân như một giá trị cốt lõi, không dao động trước mọi tác động phức tạp của tình hình trong nước và quốc tế. Đồng thời, nhân tố chính trị - tinh thần còn được thể hiện ở bản lĩnh vững vàng trước khó khăn, thách thức, ở ý chí vượt qua gian khổ, sẵn sàng hy sinh vì nhiệm vụ; ở việc chấp hành nghiêm kỷ luật quân đội, giữ gìn tác phong chính quy, chuẩn mực; và ở tinh thần sẵn sàng nhận, hoàn thành tốt mọi nhiệm vụ trong bất kỳ điều kiện, hoàn cảnh nào.
Đối với lực lượng Thông tin liên lạc, nhân tố chính trị - tinh thần giữ vai trò quyết định, thể hiện tập trung ở ba phương diện cơ bản. Thứ nhất, quyết định khả năng làm chủ khoa học - công nghệ và trang bị kỹ thuật hiện đại. Trong điều kiện hệ thống thông tin ngày càng phức tạp, công nghệ liên tục đổi mới, chỉ khi người quân nhân có ý chí học tập bền bỉ, tinh thần trách nhiệm cao, kỷ luật nghiêm trong vận hành và lòng kiên trì trong môi trường làm việc căng thẳng, trang bị hiện đại mới thực sự phát huy hiệu quả. Thứ hai, nhân tố chính trị - tinh thần giữ vai trò then chốt trong việc bảo vệ vững chắc trận địa tư tưởng của lực lượng thông tin. Đây là lĩnh vực đặc thù, nhạy cảm, thường xuyên là mục tiêu tiến công của các thủ đoạn chiến tranh thông tin, chiến tranh mạng, nhằm làm suy giảm niềm tin, gây dao động tâm lý và ý chí của con người. Chỉ khi nền tảng chính trị - tinh thần vững chắc, quân nhân mới đủ "sức đề kháng" trước các tác động tiêu cực đó. Thứ ba, trong điều kiện tác chiến hiện đại biến động nhanh, khó lường, nhân tố chính trị - tinh thần quyết định khả năng sáng tạo, thích ứng linh hoạt của con người. Khi hệ thống bị gây nhiễu, phá hoại hoặc đặt vào tình huống bất lợi, chính bản lĩnh, trí tuệ và tinh thần trách nhiệm của cán bộ, chiến sĩ là yếu tố quyết định để kịp thời thay đổi phương án, duy trì thông suốt "mạch liên lạc", bảo đảm hoàn thành nhiệm vụ được giao.
2.3. Thực trạng môi trường phát huy nhân tố chính trị - tinh thần ở đơn vị cơ sở Binh chủng Thông tin liên lạc
Nhìn một cách tổng thể, các đơn vị cơ sở trong Binh chủng Thông tin liên lạc thời gian qua đã duy trì tương đối ổn định nền nếp xây dựng chính trị, tư tưởng; chú trọng giáo dục truyền thống, bồi dưỡng lý tưởng cách mạng; gắn phong trào thi đua với nhiệm vụ chính trị trung tâm và yêu cầu chuyên môn kỹ thuật. Nhiều đơn vị thực hiện nghiêm việc quán triệt nghị quyết, chỉ thị của Đảng, Quân ủy Trung ương và cấp trên; triển khai đồng bộ các cuộc vận động, phong trào thi đua quyết thắng, tạo động lực tinh thần trong huấn luyện, công tác và sẵn sàng chiến đấu. Đời sống văn hóa, tinh thần của bộ đội từng bước được cải thiện; mối quan hệ đoàn kết nội bộ được giữ vững; kỷ luật, kỷ cương có nhiều chuyển biến tích cực. Đây là nền tảng quan trọng để Binh chủng hoàn thành tốt nhiệm vụ bảo đảm thông tin liên lạc trong thời bình, đồng thời duy trì trạng thái sẵn sàng chiến đấu cao trong mọi tình huống.
Tuy nhiên, đặt trong bối cảnh mới của quá trình hiện đại hóa quân đội, chuyển đổi số và tác động mạnh mẽ của môi trường xã hội, môi trường phát huy nhân tố chính trị - tinh thần ở một số đơn vị cơ sở vẫn bộc lộ những hạn chế đáng lưu ý. Trước hết là khoảng cách nhất định giữa nhận thức và hành động. Một bộ phận quân nhân trẻ tuy đã được trang bị kiến thức chính trị cơ bản nhưng mức độ thấm sâu chưa cao, biểu hiện ở thái độ tham gia sinh hoạt chính trị còn mang tính thụ động, chưa thật sự chủ động, tự giác. Trong điều kiện nhịp sống nhanh, xu hướng giải trí tức thời và tác động của văn hóa số, nếu không tạo được môi trường học tập, rèn luyện thực sự hấp dẫn, gần gũi với nhu cầu và đặc điểm tâm lý của bộ đội trẻ, nguy cơ hình thức hóa trong giáo dục chính trị, tư tưởng sẽ gia tăng.
Thứ hai, tác động ngày càng mạnh của không gian mạng đang đặt ra thách thức trực tiếp đối với môi trường chính trị - tinh thần ở cơ sở. Thông tin đa chiều là thực tế khách quan, song đi kèm với đó là sự lan truyền nhanh của tin giả, thông tin xấu độc, các quan điểm sai trái, cực đoan. Nếu quân nhân thiếu kỹ năng nhận diện, thiếu bản lĩnh và "sức đề kháng" tư tưởng, rất dễ bị chi phối về nhận thức, cảm xúc và thái độ. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến tư tưởng cá nhân mà còn có thể tác động tiêu cực đến bầu không khí chính trị, tinh thần chung của đơn vị.
Thứ ba, áp lực nhiệm vụ kỹ thuật cao là yếu tố tác động thường xuyên và trực tiếp. Khối lượng học tập, huấn luyện làm chủ trang bị công nghệ hiện đại lớn; cường độ trực, canh, bảo đảm thông tin cao; yêu cầu chính xác, an toàn, liên tục trong mọi điều kiện dễ tạo ra trạng thái căng thẳng tâm lý kéo dài, đặc biệt đối với quân nhân trẻ. Nếu công tác động viên tinh thần, quản lý tư tưởng và tổ chức sinh hoạt đơn vị không theo kịp thực tiễn nhiệm vụ, rất dễ xuất hiện biểu hiện mệt mỏi, dao động, giảm nhiệt huyết công tác.
Thứ tư, đời sống văn hóa tinh thần ở một số đơn vị, phân đội chưa thật sự đồng đều. Những đơn vị đóng quân phân tán, điều kiện doanh trại khó khăn, thiết chế văn hóa còn hạn chế, nội dung sinh hoạt văn hóa chậm được đổi mới có thể làm nghèo nàn đời sống tinh thần, làm suy giảm "vốn tinh thần" tích lũy của bộ đội trong thời gian dài. Đây là yếu tố tiềm ẩn ảnh hưởng đến tâm lý, tình cảm và mức độ gắn bó của quân nhân với đơn vị.
Điểm cần nhấn mạnh là các hạn chế nêu trên không phải là những biểu hiện đơn lẻ, mang tính cá biệt, mà phản ánh những thách thức có tính hệ thống trong quá trình hiện đại hóa lực lượng. Nếu chỉ xử lý tình huống theo kiểu đối phó, thiếu tầm nhìn tổng thể và thiếu giải pháp mang tính kiến tạo môi trường, việc phát huy nhân tố chính trị - tinh thần ở đơn vị cơ sở sẽ khó đạt được tính ổn định, bền vững và lâu dài.
Từ phân tích thực tiễn, có thể khái quát ba vấn đề lớn đặt ra đối với các đơn vị cơ sở Binh chủng Thông tin liên lạc hiện nay. Thứ nhất, giữ vững bản lĩnh chính trị và kỷ luật trong môi trường số, bảo đảm khai thác công nghệ hiệu quả nhưng không để không gian mạng chi phối đời sống tư tưởng. Thứ hai, kết hợp chặt chẽ giữa học tập chính trị và thực hành kỹ thuật, khắc phục xu hướng tách rời, bởi làm chủ công nghệ suy đến cùng phụ thuộc vào ý chí, kỷ luật và tinh thần trách nhiệm của con người. Thứ ba, xây dựng môi trường tập thể có sức hút thực chất, với đời sống văn hóa.
2.4. Kiến tạo môi trường phát huy nhân tố chính trị - tinh thần ở đơn vị cơ sở Binh chủng Thông tin liên lạc hiện nay
Để phát huy cao nhất nhân tố chính trị - tinh thần ở đơn vị cơ sở, cần triển khai đồng bộ 5 nhóm giải pháp sau:
Một là, nâng tầm vai trò lãnh đạo của cấp ủy, chỉ huy, coi xây dựng môi trường chính trị - tinh thần là nhiệm vụ trung tâm, xuyên suốt. Cấp ủy, chỉ huy các cấp phải nhận thức đầy đủ rằng môi trường chính trị - tinh thần không tự hình thành, mà là kết quả của sự lãnh đạo, chỉ đạo có chủ đích. Do đó, nội dung kiến tạo môi trường cần được đưa vào nghị quyết lãnh đạo, kế hoạch công tác hằng năm, hằng quý; cụ thể hóa thành chỉ tiêu, nhiệm vụ và tiêu chí đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ của tổ chức, cá nhân, nhất là đội ngũ cán bộ chủ trì. Cùng với đó, tăng cường công tác kiểm tra, giám sát việc tổ chức thực hiện; kịp thời phát hiện, chấn chỉnh những biểu hiện hình thức hóa, buông lỏng quản lý tư tưởng hoặc coi nhẹ công tác xây dựng con người. Khi vai trò lãnh đạo được nâng tầm, môi trường chính trị - tinh thần sẽ có định hướng rõ ràng, thống nhất và ổn định.
Hai là, đổi mới mạnh mẽ giáo dục chính trị theo hướng thiết thực, đối thoại và số hóa. Giáo dục chính trị cần thoát khỏi lối truyền đạt một chiều, nặng lý thuyết, chuyển sang phương thức gắn chặt với nhiệm vụ chuyên môn, với tình huống thực tiễn huấn luyện, bảo đảm thông tin và tác chiến hiện đại. Tăng cường đối thoại, trao đổi, tranh luận có dẫn chứng để bộ đội hiểu đúng, tin sâu và tự giác hành động. Đồng thời, đẩy mạnh ứng dụng học liệu số, bài giảng đa phương tiện, truyền thông nội bộ trên nền tảng số phù hợp với thói quen tiếp nhận thông tin của quân nhân trẻ. Khi giáo dục chính trị trở nên sinh động, gần gũi và có tính tương tác cao, môi trường tư tưởng của đơn vị sẽ được củng cố từ bên trong.
Ba là, xây dựng đời sống văn hóa tinh thần đủ "chất" để bộ đội trẻ tự nguyện gắn bó với đơn vị. Môi trường chính trị - tinh thần không chỉ được nuôi dưỡng trong giờ học tập, sinh hoạt chính trị, mà còn hình thành mạnh mẽ trong đời sống hằng ngày. Vì vậy, cần đầu tư và vận hành thực chất các thiết chế văn hóa như phòng đọc, phòng sinh hoạt chung, khu thể thao; tổ chức thường xuyên các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao phù hợp với đặc điểm nhiệm vụ và tâm lý bộ đội trẻ. Những hoạt động này không chỉ giúp tái tạo sức lao động, giải tỏa áp lực tâm lý, mà còn tạo không gian tích cực để hình thành các giá trị tập thể lành mạnh, hạn chế xu hướng tìm kiếm niềm vui lệch lạc trên không gian mạng.
Bốn là, phát huy vai trò nêu gương của cán bộ, thực hiện tốt dân chủ cơ sở và chăm lo đời sống bộ đội. Cán bộ các cấp là trung tâm lan tỏa của môi trường chính trị - tinh thần. Tác phong, lối sống, phương pháp công tác và thái độ ứng xử của cán bộ có ảnh hưởng trực tiếp đến niềm tin, kỷ luật và tinh thần đoàn kết trong đơn vị. Do đó, cán bộ phải thực sự gương mẫu, công tâm, gần gũi, nói đi đôi với làm; tôn trọng và phát huy dân chủ cơ sở thông qua đối thoại, lắng nghe, giải quyết kịp thời tâm tư, nguyện vọng chính đáng của bộ đội. Đồng thời, quan tâm chăm lo đời sống vật chất, tinh thần, chế độ, chính sách cho quân nhân, nhất là trong điều kiện nhiệm vụ nặng nề, áp lực cao. Khi niềm tin được củng cố từ gốc, môi trường chính trị - tinh thần sẽ có sức đề kháng và lan tỏa mạnh mẽ.
Năm là, gắn chặt việc phát huy nhân tố chính trị - tinh thần với huấn luyện làm chủ công nghệ và phong trào thi đua sáng tạo. Thi đua phải hướng vào "đúng việc", "trúng nhiệm vụ", gắn trực tiếp với quản lý, khai thác, sử dụng an toàn, hiệu quả trang bị kỹ thuật thông tin; với sáng kiến cải tiến kỹ thuật, chuẩn hóa quy trình bảo đảm an toàn thông tin. Thông qua thi đua, tạo động lực tinh thần thúc đẩy tinh thần trách nhiệm, ý chí vươn lên và khả năng sáng tạo của cán bộ, chiến sĩ. Việc khen thưởng, tôn vinh phải kịp thời, đúng người, đúng việc, bảo đảm công bằng, minh bạch để củng cố niềm tin và khích lệ phấn đấu lâu dài.
Năm nhóm giải pháp trên, nếu được triển khai đồng bộ và kiên trì, sẽ tạo nên môi trường chính trị - tinh thần lành mạnh, tích cực và bền vững ở đơn vị cơ sở. Đây chính là điều kiện quyết định để nhân tố chính trị - tinh thần được phát huy cao nhất, chuyển hóa thành sức mạnh nội sinh, góp phần bảo đảm cho Binh chủng Thông tin liên lạc hoàn thành tốt nhiệm vụ trong mọi tình huống.
Kết luận
Kiến tạo môi trường phát huy nhân tố chính trị - tinh thần ở đơn vị cơ sở Binh chủng Thông tin liên lạc là yêu cầu cấp bách và lâu dài trong tiến trình hiện đại hóa. Môi trường ấy phải đủ mạnh để xây dựng "con người thông tin" vững vàng về chính trị, nghiêm về kỷ luật, giỏi về kỹ thuật, chủ động trong không gian số. Khi môi trường được kiến tạo đúng, nhân tố chính trị - tinh thần sẽ chuyển hóa thành sức mạnh vật chất, bảo đảm cho Binh chủng Thông tin liên lạc hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ trong mọi tình huống, xứng đáng là lực lượng nòng cốt của hệ thống thông tin quân sự quốc gia.
Tài liệu tham khảo
1. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021.
2. Quân ủy Trung ương, Nghị quyết số 847-NQ/QUTW về phát huy phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ", kiên quyết chống chủ nghĩa cá nhân trong tình hình mới, ngày 28/12/2021, Hà Nội, 2021.
3. Ninh Cơ, "Bảo đảm thông tin liên lạc trong kỷ nguyên mới", Báo Nhân Dân điện tử, 06/10/2025. Nguồn xem: nhandan.vn
4. Cổng thông tin điện tử Bộ Quốc phòng, "Tiếp tục khẳng định và phát triển nhân tố chính trị, tinh thần của đội ngũ cán bộ Quân đội đáp ứng yêu cầu bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới", 26/06/2024. Nguồn xem: bqp.vn
5. Đặng Công Thành, "Phát huy nhân tố chính trị tinh thần của quân đội trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay", Tạp chí Cộng sản điện tử, ngày 28/12/2017. Nguồn xem: https://www.tapchicongsan.org.vn/
[1] Đặng Công Thành (2017), "Phát huy nhân tố chính trị tinh thần của quân đội trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay", Tạp chí Cộng sản điện tử, ngày 28/12/2017.
[2] Hồ Chí Minh (1951-1952), "Bài nói chuyện tại trường chính trị trung cấp Quân đội", Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 7, Nxb Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội 2011, tr.217.
TS Nguyễn Hữu Hồi - Trường Đại học Thông tin liên lạc
