Già hóa dân số nhanh, nhu cầu chăm sóc ngày càng lớn
Theo các dự báo nhân khẩu học được đề cập tại tọa đàm "Phát triển kinh tế bạc – Kiến tạo trụ cột an sinh bền vững" do Tạp chí Kinh tế - Tài chính tổ chức ngày 29/10/2026, Việt Nam chính thức bước vào giai đoạn già hóa dân số từ năm 2011 và dự kiến trở thành quốc gia có dân số già vào năm 2036. Quá trình chuyển đổi này diễn ra trong khoảng 25 năm, nhanh hơn nhiều quốc gia phát triển.
Tại Thành phố Hồ Chí Minh, áp lực già hóa dân số thể hiện ngày càng rõ. Năm 2025, thành phố có hơn 1,57 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chiếm khoảng 11,4% dân số. Trong khi tuổi thọ ngày càng tăng, mức sinh thấp khiến cơ cấu dân số thay đổi, kéo theo nhu cầu ngày càng lớn về chăm sóc sức khỏe, phục hồi chức năng, dinh dưỡng, nhà ở và bảo đảm thu nhập khi về già.
Thách thức không chỉ nằm ở số lượng người cao tuổi gia tăng mà còn ở việc làm thế nào để người dân sống lâu hơn nhưng vẫn duy trì sức khỏe, khả năng tự lập và chất lượng cuộc sống.
Người cao tuổi thường mắc đồng thời nhiều bệnh mạn tính như tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh tim mạch, bệnh thận mạn và bệnh hô hấp. Bên cạnh đó là các vấn đề cơ xương khớp, suy giảm trí nhớ, suy dinh dưỡng, trầm cảm và nguy cơ té ngã. Những tình trạng này đòi hỏi quá trình chăm sóc không thể dừng lại sau một đợt điều trị tại bệnh viện mà cần được duy trì liên tục tại gia đình và cộng đồng.
Trong bối cảnh đó, phát triển kinh tế bạc được xem là hướng đi có ý nghĩa cả về kinh tế lẫn xã hội. Đây là hệ sinh thái các hoạt động sản xuất, kinh doanh và cung ứng sản phẩm, dịch vụ đáp ứng nhu cầu của nhóm dân số trung niên và cao tuổi, từ y tế, dinh dưỡng, phục hồi chức năng đến bảo hiểm, tài chính, nhà ở và dịch vụ dưỡng lão.
Theo thông tin được nêu tại tọa đàm, thị trường chăm sóc người cao tuổi tại Việt Nam được dự báo tăng từ khoảng 2,3 tỷ USD năm 2024 lên 3,6 tỷ USD vào năm 2032. Quy mô này cho thấy tiềm năng phát triển đáng kể của một lĩnh vực vừa đáp ứng nhu cầu xã hội, vừa mở ra cơ hội đầu tư và tạo việc làm.
Phát biểu tại tọa đàm, bà Nguyễn Hải Hồng, Phó Tổng Biên tập Tạp chí Kinh tế - Tài chính, nhấn mạnh già hóa dân số không chỉ tạo áp lực lên hệ thống an sinh mà còn thúc đẩy sự hình thành của một thị trường dịch vụ mới. Điều quan trọng là huy động được nguồn lực xã hội để phát triển các sản phẩm, dịch vụ thiết thực, phù hợp với nhu cầu và khả năng chi trả của người cao tuổi.
Chuyển từ chữa bệnh sang chăm sóc sức khỏe toàn diện
Từ góc độ quản lý y tế, TS.BSCKII Huỳnh Minh Chín, Phó Giám đốc Sở Y tế Thành phố Hồ Chí Minh, cho rằng sức khỏe người cao tuổi là nền tảng quan trọng để phát triển kinh tế bạc. Nếu chỉ nhìn nhận già hóa dân số như gánh nặng phụ thuộc và chi phí chăm sóc, xã hội sẽ bỏ qua cơ hội xây dựng một hệ sinh thái dịch vụ mới, đồng thời chưa khai thác hiệu quả kinh nghiệm và tri thức của người cao tuổi.
Một trong những yêu cầu cấp thiết hiện nay là chuyển từ mô hình chăm sóc bị động, tập trung vào điều trị khi bệnh đã nặng, sang quản lý sức khỏe chủ động, phát hiện sớm và theo dõi lâu dài.
Định hướng này phù hợp với Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân. Cùng với đó, Quyết định số 1116/QĐ-TTg đặt ra các mục tiêu về chăm sóc sức khỏe người cao tuổi đến năm 2030, trong đó chú trọng phát hiện, điều trị và quản lý các bệnh không lây nhiễm.
Để hiện thực hóa các mục tiêu, hệ thống y tế cần tăng cường năng lực chăm sóc ban đầu, quản lý bệnh mạn tính, phục hồi chức năng tại cộng đồng và kết nối giữa bệnh viện với trạm y tế, gia đình. Việc phát triển đội ngũ bác sĩ lão khoa, điều dưỡng, chuyên viên dinh dưỡng và nhân viên phục hồi chức năng cũng là yêu cầu quan trọng.
Thực tiễn tại Bệnh viện Lê Văn Thịnh cho thấy nhu cầu chăm sóc sức khỏe của người cao tuổi đang thay đổi rõ rệt. BSCKII Trần Văn Khanh, Giám đốc Bệnh viện Lê Văn Thịnh, cho biết trước đây, hoạt động khám chữa bệnh thường tập trung vào việc xác định người bệnh mắc bệnh gì và điều trị như thế nào. Hiện nay, mục tiêu chăm sóc cần được mở rộng: sau điều trị, người bệnh có thể đi lại, tự chăm sóc bản thân và tiếp tục sống vui cùng gia đình hay không.
Theo bác sĩ Trần Văn Khanh, một người cao tuổi đến khám vì tăng huyết áp có thể đồng thời gặp tình trạng mất ngủ, đau khớp, đi lại khó khăn hoặc suy giảm trí nhớ. Việc phải phụ thuộc vào con cháu trong mỗi lần đi khám cũng là trở ngại đáng kể. Vì vậy, tổ chức dịch vụ thuận tiện, giảm thời gian chờ và hạn chế những lần đi lại không cần thiết là những yếu tố cần được quan tâm.
Các nhóm bệnh lý gây áp lực lớn đối với hệ thống y tế gồm tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh thận mạn, bệnh hô hấp mạn tính, bệnh cơ xương khớp, loãng xương và di chứng đột quỵ. Những vấn đề như suy giảm trí nhớ, suy dinh dưỡng, trầm cảm và nguy cơ té ngã cũng cần được phát hiện sớm vì ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng sinh hoạt của người bệnh.
Đặc biệt, tình trạng đa bệnh lý khiến việc điều trị trở nên phức tạp. Một người cao tuổi đồng thời mắc tăng huyết áp, đái tháo đường, suy thận và đau khớp cần được cân nhắc kỹ về thuốc, chức năng thận, nguy cơ hạ đường huyết, tụt huyết áp, tương tác thuốc và té ngã.
"Điều trị tốt cho người cao tuổi phải tính đến khả năng thực hiện của từng người, từng gia đình. Mục tiêu cuối cùng là kiểm soát bệnh an toàn, giữ được khả năng tự lập và giúp các cụ có thêm những năm sống khỏe", bác sĩ Trần Văn Khanh nhấn mạnh.
Theo ông, điều này đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều chuyên khoa, rà soát toàn bộ thuốc người bệnh đang sử dụng, kể cả thuốc tự mua, đồng thời đánh giá dinh dưỡng, trí nhớ, khả năng vận động và điều kiện chăm sóc tại nhà.
Kết nối bệnh viện với gia đình và y tế cơ sở
Một trong những vấn đề được đặt ra trong phát triển kinh tế bạc là bảo đảm tính liên tục của quá trình chăm sóc. Điều trị tại bệnh viện chỉ là một chặng trong hành trình chăm sóc sức khỏe người cao tuổi. Khi người bệnh trở về nhà, việc theo dõi vẫn phải tiếp tục để duy trì kết quả điều trị, phòng ngừa biến chứng và hạn chế tái nhập viện.
Từ kinh nghiệm triển khai chăm sóc sức khỏe tại nhà cho người cao tuổi mắc bệnh mạn tính, bác sĩ Trần Văn Khanh cho rằng việc đưa dịch vụ chăm sóc đến gần người dân đặc biệt có ý nghĩa với những người đi lại khó khăn, cần người hỗ trợ hoặc mắc nhiều bệnh cùng lúc.
Theo ông, ngay khi người bệnh xuất viện, cần xây dựng kế hoạch chăm sóc cụ thể, nêu rõ các bệnh đang mắc, thuốc cần sử dụng, thời điểm tái khám, những dấu hiệu bất thường cần đến bệnh viện và đầu mối liên hệ khi cần hỗ trợ. Người bệnh cùng người chăm sóc phải được giải thích để hiểu và có khả năng thực hiện kế hoạch, thay vì chỉ nhận một tờ hướng dẫn rồi tự xoay xở tại nhà.
Việc quản lý cũng cần được phân nhóm theo mức độ nguy cơ. Người bệnh ổn định có thể được theo dõi gần nhà theo năng lực chuyên môn của cơ sở y tế. Trong khi đó, những người vừa xuất viện, thường xuyên nhập viện, mắc suy tim, suy thận hoặc sống một mình cần được theo dõi sát hơn và có phương án kết nối nhanh với bệnh viện khi tình trạng sức khỏe thay đổi.
Giám đốc Bệnh viện Lê Văn Thịnh đề xuất xây dựng mạng lưới chăm sóc dựa trên ba điểm tựa: bệnh viện đảm nhiệm hỗ trợ chuyên môn và xử trí các trường hợp phức tạp; trạm y tế và bác sĩ chăm sóc ban đầu theo dõi sức khỏe thường xuyên; gia đình và cộng đồng đồng hành trong sinh hoạt hằng ngày.
Mỗi người cao tuổi cần có hồ sơ sức khỏe được cập nhật và một đầu mối chịu trách nhiệm theo dõi. Để mạng lưới hoạt động hiệu quả, y tế cơ sở cần được bảo đảm nhân lực đã qua đào tạo, thuốc thiết yếu, phương tiện theo dõi và cơ chế trao đổi chuyên môn hai chiều với bệnh viện.
Công nghệ có thể hỗ trợ nhắc lịch khám, trao đổi thông tin và theo dõi sức khỏe, nhưng cần có phương thức hỗ trợ trực tiếp đối với những người cao tuổi không sử dụng điện thoại thông minh.
Theo bác sĩ Trần Văn Khanh, hiệu quả chăm sóc không nên chỉ được đánh giá bằng số lượt khám hoặc điều trị mà còn phải thể hiện qua những thay đổi trong cuộc sống của người bệnh: biến chứng có giảm hay không, số lần tái nhập viện có thể phòng tránh có giảm không, người cao tuổi có cải thiện khả năng đi lại và tự chăm sóc hay không.
"Một mạng lưới tốt là khi người cao tuổi về nhà vẫn cảm thấy có người theo dõi, có nơi để hỏi và được hỗ trợ đúng lúc", ông chia sẻ.
Mở rộng không gian đầu tư, xây dựng hệ sinh thái kinh tế bạc
Bên cạnh y tế, phát triển kinh tế bạc cần sự tham gia của doanh nghiệp trong nhiều lĩnh vực, từ cơ sở dưỡng lão, bệnh viện kết hợp chăm sóc dài hạn đến dinh dưỡng, thiết bị hỗ trợ sinh hoạt, bảo hiểm và các mô hình nhà ở thân thiện với người cao tuổi.
Ở góc độ đầu tư tư nhân, ông Huỳnh Dư An, Cố vấn Chủ tịch Hội đồng quản trị Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Nam Sài Gòn, cho rằng Việt Nam có lợi thế khi có thể nghiên cứu, học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia đã phát triển hệ thống chăm sóc người cao tuổi. Tuy nhiên, để thu hút nguồn vốn lớn, cần tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý, cơ chế ưu đãi về đất đai, thuế, tín dụng và thủ tục đầu tư.
Những mô hình tích hợp giữa bệnh viện, cơ sở dưỡng lão, phục hồi chức năng và không gian sinh hoạt có thể đáp ứng nhu cầu đa dạng của người cao tuổi. Dù vậy, việc phát triển cần gắn với chất lượng dịch vụ, an toàn, khả năng tiếp cận và mức chi trả phù hợp, tránh để các dịch vụ chăm sóc tốt chỉ dành cho nhóm có thu nhập cao.
Kinh nghiệm từ Đan Mạch được ông Vũ Đông Hưng, Giám đốc Công ty TNHH Thương mại và Dịch vụ Tường Thành Việt, chia sẻ tại tọa đàm cho thấy cần chuyển từ chăm sóc đại trà sang chăm sóc cá thể hóa. Theo đó, năng lực sinh hoạt và nhu cầu thực tế của từng người được đánh giá để xây dựng gói hỗ trợ phù hợp, hướng đến mục tiêu giúp người cao tuổi duy trì cuộc sống tự chủ tại nhà lâu nhất có thể.
Sự thay đổi nhận thức xã hội cũng đóng vai trò quan trọng. Chăm sóc chuyên nghiệp không đồng nghĩa với việc gia đình từ bỏ trách nhiệm đối với cha mẹ. Ngược lại, khi được tổ chức phù hợp, các dịch vụ hỗ trợ có thể giúp người cao tuổi an toàn hơn, đồng thời giảm áp lực cho người thân.
Song song đó, việc chuẩn bị tài chính cho tuổi già cần được thực hiện từ sớm thông qua bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, các hình thức bảo hiểm hưu trí bổ sung và những giải pháp tích lũy phù hợp.
Lấy chất lượng sống làm thước đo
Phát triển kinh tế bạc không đơn thuần là mở rộng quy mô thị trường hay thu hút đầu tư. Giá trị cốt lõi của lĩnh vực này nằm ở khả năng đáp ứng nhu cầu chăm sóc, bảo đảm an sinh và giúp người cao tuổi tiếp tục sống khỏe mạnh, tự chủ, có cơ hội tham gia các hoạt động xã hội.
Để hiện thực hóa mục tiêu, cần sự phối hợp đồng bộ giữa chính sách của Nhà nước, hệ thống bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế, các cơ sở y tế công lập và tư nhân, doanh nghiệp cung ứng dịch vụ cùng gia đình và cộng đồng.
Trong đó, ngành y tế giữ vai trò nền tảng thông qua phòng bệnh, phát hiện sớm, quản lý bệnh mạn tính và tổ chức chăm sóc liên tục. Doanh nghiệp góp phần đa dạng hóa sản phẩm, dịch vụ; các chính sách an sinh tạo điều kiện để người dân có nguồn lực tài chính tiếp cận dịch vụ khi về già.
Từ thực tiễn chăm sóc người cao tuổi tại Bệnh viện Lê Văn Thịnh, bác sĩ Trần Văn Khanh nhấn mạnh yêu cầu gắn điều trị với khả năng tự lập và chất lượng sống của người bệnh. Đây cũng là định hướng quan trọng để phát triển hệ thống chăm sóc dài hạn, trong đó bệnh viện không hoạt động tách biệt mà trở thành một phần của mạng lưới kết nối với y tế cơ sở và gia đình.
Khi người cao tuổi được chăm sóc tốt hơn, gia đình giảm bớt gánh nặng, hệ thống y tế sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn và doanh nghiệp có thêm cơ hội phát triển những dịch vụ thiết thực, kinh tế bạc sẽ trở thành một trụ cột bổ trợ cho tăng trưởng kinh tế và an sinh xã hội.
Già hóa dân số là xu thế không thể đảo ngược, nhưng cách xã hội ứng phó với xu thế ấy có thể tạo ra khác biệt lớn. Đầu tư cho sức khỏe, an sinh và khả năng tự chủ của người cao tuổi hôm nay chính là đầu tư cho chất lượng phát triển và sự bền vững của xã hội trong tương lai.
Tấn Tài