Người lao động làm thủ tục hưởng trợ cấp thất nghiệp tại Trung tâm Dịch vụ việc làm. (Ảnh: Minh họa)
Từ ngày 1/7/2025, Luật Bảo hiểm xã hội số 41/2024/QH15 có hiệu lực, thay thế Luật Bảo hiểm xã hội năm 2014. Luật mới bổ sung, điều chỉnh nhiều nhóm đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, qua đó mở rộng phạm vi bảo vệ của chính sách.
Trong khi đó, từ ngày 1/1/2026, Luật Việc làm số 74/2025/QH15 có hiệu lực, thay thế Luật Việc làm năm 2013, với nhiều quy định mới về bảo hiểm thất nghiệp. Việc điều chỉnh chính sách theo hướng bao phủ rộng hơn được kỳ vọng giúp nhiều người lao động tiếp cận tốt hơn với các chế độ bảo hiểm khi phát sinh những rủi ro trong quá trình làm việc.
Một trong những nội dung đáng chú ý của Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 là mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc. Theo đó, một số nhóm được bổ sung vào diện tham gia như chủ hộ kinh doanh của hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh; người hoạt động không chuyên trách ở cấp xã, ở thôn, tổ dân phố; người làm việc không trọn thời gian thuộc diện luật định; người quản lý doanh nghiệp, kiểm soát viên, người đại diện phần vốn của doanh nghiệp và một số chức danh quản lý của hợp tác xã, liên hiệp hợp tác xã không hưởng tiền lương.
Đối với người làm việc không trọn thời gian, Luật quy định thuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc khi tiền lương trong tháng bằng hoặc cao hơn tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc thấp nhất. Quy định này mở rộng cơ hội tham gia bảo hiểm đối với nhóm lao động có hình thức làm việc linh hoạt, phù hợp hơn với thực tế thị trường lao động hiện nay.
Luật cũng làm rõ hơn cách xác định quan hệ lao động trong trường hợp thỏa thuận giữa người lao động và người sử dụng lao động có tên gọi khác nhưng nội dung thể hiện việc làm có trả công, tiền lương và có sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên. Đây là cơ sở quan trọng để xác định đúng đối tượng thuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, hạn chế tình trạng sử dụng tên gọi khác của thỏa thuận nhằm né tránh nghĩa vụ tham gia.
Mở rộng diện tham gia bảo hiểm thất nghiệp
Cùng với những thay đổi về bảo hiểm xã hội, từ ngày 1/1/2026, chính sách bảo hiểm thất nghiệp cũng được mở rộng theo Luật Việc làm năm 2025.
Theo Điều 31 của Luật, người làm việc không trọn thời gian thuộc diện luật định và một số nhóm người quản lý doanh nghiệp, kiểm soát viên, người đại diện phần vốn của doanh nghiệp có hưởng tiền lương được đưa vào diện tham gia bảo hiểm thất nghiệp. Luật đồng thời quy định cụ thể các nhóm đối tượng khác thuộc diện tham gia, góp phần mở rộng phạm vi bao phủ của chính sách trong điều kiện quan hệ lao động ngày càng đa dạng.
Việc bổ sung các nhóm đối tượng này có ý nghĩa quan trọng đối với mục tiêu bảo đảm an sinh cho người lao động. Khi tham gia bảo hiểm thất nghiệp, người lao động có thêm cơ chế bảo vệ trước nguy cơ mất việc, giảm thu nhập và được tiếp cận các quyền lợi theo quy định của chính sách.
Để triển khai những quy định mới, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 374/2025/NĐ-CP ngày 31/12/2025 quy định chi tiết một số điều của Luật Việc làm về bảo hiểm thất nghiệp. Đây là cơ sở để tổ chức thực hiện chính sách BHTN từ ngày 1/1/2026, đồng thời cụ thể hóa các quy định liên quan đến đối tượng, mức đóng và quyền lợi của người tham gia.
Về mức đóng, Luật Việc làm năm 2025 quy định người lao động đóng bảo hiểm thất nghiệp tối đa bằng 1% tiền lương tháng; người sử dụng lao động đóng tối đa bằng 1% quỹ tiền lương tháng của những người lao động đang tham gia bảo hiểm thất nghiệp. Nhà nước hỗ trợ tối đa 1% quỹ tiền lương tháng đóng bảo hiểm thất nghiệp từ ngân sách Trung ương.
Việc duy trì mức đóng tối đa theo quy định mới vừa tạo cơ sở bảo đảm nguồn lực cho chính sách, vừa đáp ứng yêu cầu khi diện bao phủ bảo hiểm thất nghiệp được mở rộng. Qua đó, quỹ có thêm điều kiện để thực hiện các chế độ, chính sách đối với người lao động khi gặp rủi ro về việc làm.
Một quy định khác đáng chú ý là người lao động nghỉ việc khi đủ điều kiện hưởng lương hưu không thuộc trường hợp được hưởng trợ cấp thất nghiệp. Quy định này góp phần phân định rõ phạm vi giữa chính sách bảo hiểm thất nghiệp và chính sách hưu trí, bảo đảm từng chính sách được thực hiện đúng đối tượng, đúng mục tiêu.
Tăng trách nhiệm, bảo đảm quyền lợi người tham gia
Mở rộng diện tham gia chỉ thực sự có ý nghĩa khi quyền lợi của người lao động được bảo đảm thông qua việc thực hiện đầy đủ nghĩa vụ đóng bảo hiểm. Vì vậy, cùng với mở rộng bao phủ, Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 cũng tăng cường các quy định về chậm đóng, trốn đóng.
Theo quy định, người sử dụng lao động có hành vi chậm đóng, trốn đóng phải đóng đủ số tiền theo quy định và nộp thêm khoản tiền bằng 0,03%/ngày tính trên số tiền và số ngày chậm đóng, trốn đóng. Đối với hành vi trốn đóng, tùy tính chất, mức độ vi phạm, tổ chức, cá nhân có thể bị xử phạt vi phạm hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật.
Những quy định này góp phần tăng tính nghiêm minh trong thực hiện chính sách, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của người lao động. Khi nghĩa vụ đóng bảo hiểm được thực hiện đầy đủ, đúng thời hạn, người lao động mới có thể được bảo đảm quá trình tham gia và thụ hưởng các chế độ theo quy định.
Việc mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp cũng phù hợp với định hướng tại Nghị quyết số 28-NQ/TW về cải cách chính sách bảo hiểm xã hội, hướng tới xây dựng hệ thống an sinh xã hội đa tầng, hiện đại và bao phủ rộng hơn. Đây đồng thời là một trong những nội dung góp phần thực hiện mục tiêu bảo đảm an sinh xã hội theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng.
Để các chính sách mới đi vào cuộc sống, công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật cần tiếp tục được chú trọng. Đặc biệt, những nhóm mới thuộc diện tham gia cần được cung cấp đầy đủ thông tin về quyền lợi, nghĩa vụ và các chế độ được hưởng; người sử dụng lao động cũng cần chủ động rà soát đối tượng và thực hiện đúng trách nhiệm tham gia, đóng bảo hiểm theo quy định.
Mở rộng diện tham gia, đồng thời tăng cường trách nhiệm trong thực hiện nghĩa vụ đóng, đang tạo thêm cơ sở để bảo hiểm xã hội và bảo hiểm thất nghiệp bao phủ rộng hơn các nhóm lao động trong nền kinh tế. Với bảo hiểm thất nghiệp, việc đưa thêm những nhóm lao động phù hợp vào diện tham gia không chỉ tăng khả năng chia sẻ rủi ro khi người lao động mất việc mà còn góp phần củng cố vai trò của chính sách trong hệ thống an sinh xã hội, hướng tới thị trường lao động ổn định và phát triển bền vững.
Đoàn Văn