1. Đặt vấn đề
Đạo đức không phải là phẩm chất bẩm sinh mà hình thành, phát triển thông qua quá trình giáo dục, rèn luyện và tự tu dưỡng bền bỉ, lâu dài của mỗi cá nhân. Đối với thế hệ trẻ, đặc biệt là sinh viên, lực lượng trí thức tương lai của đất nước, việc phấn đấu trở thành những con người có đạo đức, có lý tưởng sống đúng đắn và có trách nhiệm với cộng đồng không chỉ phụ thuộc vào nỗ lực tự thân, mà còn chịu tác động sâu sắc từ môi trường giáo dục của gia đình, nhà trường và xã hội. Trong đó, giai đoạn học tập ở bậc đại học giữ vai trò đặc biệt quan trọng, bởi đây là thời kỳ sinh viên hoàn thiện thế giới quan, nhân sinh quan và hệ giá trị đạo đức làm nền tảng cho sự phát triển nhân cách lâu dài. Các nhà trường đại học không chỉ có chức năng truyền thụ tri thức chuyên môn, mà còn là môi trường trực tiếp giáo dục, bồi dưỡng và rèn luyện những phẩm chất đạo đức tốt đẹp cho sinh viên thông qua hoạt động giảng dạy, quản lý, rèn luyện và trải nghiệm thực tiễn. Sự hình thành nhân cách người trí thức trẻ vì thế gắn liền với quá trình "gian nan rèn luyện", biết vượt qua thử thách, tự điều chỉnh hành vi, sống có kỷ luật, trách nhiệm và khát vọng cống hiến. Chính trong quá trình đó, sinh viên từng bước trưởng thành cả về trí tuệ lẫn đạo đức, để sự thành công trong học tập và cuộc sống không chỉ được đo bằng tri thức và kỹ năng, mà còn được khẳng định bằng phẩm chất đạo đức và giá trị nhân văn bền vững.
2. Nội dung
2.1. Yêu cầu đặt ra cần phải giáo dục đạo đức cho sinh viên các trường đại học
Thực hiện chủ trương đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo với mục tiêu "giáo dục con người Việt Nam phát triển toàn diện, phát huy tối đa tiềm năng và khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân; yêu gia đình, yêu Tổ quốc, yêu đồng bào, sống tốt và làm việc hiệu quả", đặt ra yêu cầu cấp thiết phải xây dựng môi trường giáo dục lành mạnh, tạo điều kiện cho sự phát triển hài hòa về nhân cách, đạo đức, trí tuệ, năng lực sáng tạo, thể chất và đời sống tinh thần của người học. Giáo dục không chỉ trang bị tri thức, kỹ năng mà còn phải chú trọng đấu tranh, phê phán và từng bước đẩy lùi các biểu hiện tiêu cực, ngăn chặn sự xuống cấp về đạo đức xã hội. Theo đó, mỗi nhà trường cần thực sự trở thành một trung tâm văn hóa - giáo dục, nơi rèn luyện con người toàn diện, xây dựng nếp sống văn hóa tiến bộ; đồng thời phát huy vai trò của gia đình trong giáo dục, hình thành nhân cách, đạo đức và lối sống cho thế hệ trẻ. Giáo dục đạo đức cách mạng cho sinh viên nhằm góp phần hình thành những phẩm chất, chuẩn mực đạo đức trong sáng, giúp sinh viên trở thành những trí thức, chuyên gia có đủ "đức" và "tài", đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong giai đoạn cách mạng mới.
Những năm qua, cùng với gia đình và xã hội, các nhà trường đại học đã đạt được những kết quả quan trọng trong việc bước đầu hình thành hệ giá trị con người Việt Nam mới, thể hiện qua tinh thần trách nhiệm xã hội, ý thức công dân, tính dân chủ, chủ động, sáng tạo, khát vọng vươn lên và lối sống nhân văn, nghĩa tình. Trên nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội đã xuất hiện những tấm gương tiêu biểu về đạo đức cách mạng và đạo đức công dân, từ những việc làm thầm lặng nhưng cao cả, những hành động dũng cảm sẵn sàng hy sinh vì cộng đồng, đến những nỗ lực bền bỉ chinh phục đỉnh cao khoa học, mang lại vinh quang cho Tổ quốc và những nghĩa cử sẻ chia đầy nhân ái.
Tuy nhiên, thực tiễn cũng cho thấy công tác giáo dục đạo đức cách mạng trong một số nhà trường chưa được quan tâm đúng mức; hiệu quả giáo dục, rèn luyện đạo đức, lối sống cho sinh viên còn hạn chế. Đạo đức và lối sống của một bộ phận học sinh, sinh viên có biểu hiện xuống cấp đáng lo ngại, thể hiện ở lối sống thực dụng, chạy theo hình thức, hư danh, bằng cấp; thậm chí có những hành vi lệch chuẩn, vi phạm các giá trị đạo đức truyền thống. Đáng chú ý, không ít biểu hiện tiêu cực chưa được kịp thời đấu tranh, phê phán; hiện tượng thờ ơ trước cái sai, cái xấu, thiếu cổ vũ những giá trị đúng đắn vẫn tồn tại trong môi trường sư phạm. Những hành vi thiếu văn hóa, bạo lực học đường, lối sống cá nhân vị kỷ không còn là hiện tượng cá biệt, gây ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng đào tạo và hình ảnh của thế hệ trẻ.
Những hạn chế trên xuất phát từ nhiều nguyên nhân đan xen giữa gia đình, nhà trường và xã hội. Mặt trái của kinh tế thị trường tác động không nhỏ đến môi trường giáo dục và công tác quản lý, giáo dục con cái trong gia đình; tình trạng "khoán trắng" việc giáo dục cho nhà trường vẫn còn phổ biến. Ở bình diện xã hội, một số hành vi lệch chuẩn đạo đức chưa được lên án kịp thời, trong khi ở một số cơ sở giáo dục, việc giáo dục đạo đức, lối sống và kỹ năng làm việc cho sinh viên chưa được chú trọng đúng mức. Điều đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tăng cường sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và xã hội trong giáo dục đạo đức, góp phần hình thành thế hệ trẻ Việt Nam vừa có tri thức, vừa có nhân cách, bản lĩnh và trách nhiệm xã hội.
2.2. Một số giải pháp giáo dục đạo đức cách mạng cho sinh viên
Một là, quán triệt và thực hiện tốt phương châm kết hợp "dạy chữ và dạy người", trong xây dựng nội dung chương trình, thiết kế bài giảng và thực hành giảng dạy của giảng viên.
Tiếp tục quán triệt sâu sắc, thực hiện tốt quan điểm của Đảng đổi mới, nâng cao chất lượng, hiệu quả giáo dục, đào tạo: Tập trung đào tạo nhân lực trình độ cao, bồi dưỡng nhân tài, phát triển phẩm chất và năng lực… Chú trọng phát triển năng lực sáng tạo, kỹ năng thực hành, đạo đức nghề nghiệp và hiểu biết xã hội… Đổi mới nội dung, phương thức giáo dục đào tạo, tăng cường giáo dục lý tưởng, truyền thống, bồi dưỡng lý tưởng cách mạng, lòng yêu nước, xây dựng đạo đức, lối sống lành mạnh, ý thức tôn trọng và nghiêm chỉnh chấp hành Hiến pháp và pháp luật cho thế hệ trẻ. Khuyến khích, cổ vũ thanh niên nuôi dưỡng ước mơ, hoài bão, xung kích, sáng tạo, làm chủ khoa học, công nghệ hiện đại. Phát huy vai trò của thế hệ trẻ trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Hoạt động quản lí, xây dựng quy chế giáo dục đào tạo, kiểm định, bảo đảm chất lượng đào tạo, nhất là hoạt động giảng dạy của giảng viên phải luôn có ý thức hướng đến mục tiêu kép "dạy chữ" đồng thời với "dạy người". Mỗi bài giảng về chuyên môn, chuyên ngành cần được tích hợp trang bị bồi dưỡng những phẩm chất đạo đức, những chuẩn mực đạo đức. Quá trình thực hiện bài giảng, giảng viên có thể liên hệ thực tiễn những vần đề văn hóa, đạo đức đang được xã hội quan tâm, kết hợp kể những câu chuyện về tinh hoa đạo đức trong lịch sử dân tộc, lịch sử thế giới… Làm cho văn hóa thấm sâu và giữ vai trò định hướng trong mọi hoạt động giáo dục đào tạo của nhà trường. Đây vừa là đòi hỏi của sự nghiệp giáo dục vừa là điều kiện của nền giáo dục xã hội chủ nghĩa sưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam.
Hai là, quan tâm nâng cao chất lượng dạy học các môn lý luận Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam, pháp luật Nhà nước, các vấn đề lịch sử truyền thống, tinh hoa văn hóa đạo đức của nhân loại của dân tộc.
Các môn giáo dục lí luận chính trị, các môn khoa học Mác - Lênin… đóng vai trò trực tiếp trang bị cho sinh viên những kiến thức nền tảng của khoa học nhân văn. Đòi hỏi việc tổ chức xây dựng chương trình, nội dung, thiết kế các bài giảng phải đề cao cái "Tâm" của dân tộc đồng thời luôn giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa và tiếp cận sự phát triển mới của thời đại. Đó chính là những tinh hoa văn hóa nhân loại, tinh hoa văn hóa dân tộc được đúc kết, kế thừa, chọn lọc qua lăng kính dân tộc, giai cấp thực hiên mục tiêu xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện. Nội dung chương trình các môn học này phải đảm bảo đưa đến cho sinh viên những đơn vị kiến thức cơ bản, hệ thống, đậm chất dân tộc và hiện đại, phù hợp yêu cầu cách mạng Việt Nam giai đoạn mới. Những kiến thức đó cần thiết phải bảo đảm cho người học có một thế giới quan cách mạng khoa học, có bản lĩnh chính trị vững vàng, kiên định với mục tiêu con đường xã hội chủ nghĩa, kiên định, tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, vào sự thành công của sự nghiệp đổi mới đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, đồng thời có đủ năng lực phẩm chất tham gia tích cực vào hội nhập.
Ba là, phát huy vai trò các tổ chức ở trường đại học trong giáo dục bồi đắp đạo đức lối sống tốt đẹp cho sinh viên.
Tổ chức đảng, tổ chức đoàn thanh niên, hội phụ nữ, tổ chức công đoàn, tổ chức hội sinh viên… đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc giáo dục đạo đức cho sinh viên. Mỗi tổ chức trên cơ sở là người đại diện quyền lợi của sinh viên, nắm vững tâm tư nguyện vọng, bảo vệ lợi ích chính đáng cho sinh viên, cần làm tốt công tác tuyên truyền, giáo dục, bồi dưỡng đạo đức cho sinh viên. Kết hợp nội dung giáo dục với tổ chức tốt các hoạt động thực tiễn xã hội sẽ giúp sinh viên tích cực tự giác tiếp thu kiến thức và rèn luyện tu dưỡng bản thân trở thành những công dân sống có trách nhiệm, có lý tưởng, hoài bão vươn lên trong cuộc sống.
Bốn là, tổ chức tốt việc tự phê bình, phê bình trong các lớp sinh viên, phát huy tính tích cực tự giác của sinh viên rèn luyện đạo đức, làm tốt công tác quản lí, đánh giá sinh viên hàng năm.
Quá trình đào tạo cần giáo dục cho sinh viên tinh thần cầu thị, luôn phấn đấu vươn lên. Không tiến bộ thì là ngừng lại. Trong khi mình ngừng lại thì người ta cứ tiến bộ, kết quả là mình thoái bộ, lạc hậu. Mình cố gắng tiến bộ, thì chắc tiến bộ mãi. Muốn vậy phải luôn luôn tự kiểm điểm, tự phê bình, những lời mình đã nói, những việc mình đã làm, để phát triển điều hay, điều tốt của mình, sửa đổi khuyết điểm của mình. Muốn vậy, phải thường xuyên thực hiện tốt tự phê bình và phê bình trong nhà trường. Mỗi người "mỗi ngày phải tự kiểm điểm, tự phê bình, tự sửa chữa như mỗi ngày phải rửa mặt". Mục đích là làm cho cán bộ, giảng viên, sinh viên học lẫn ưu điểm của nhau và giúp nhau chữa những khuyết điểm.
Các trường đại học cần phát huy vai trò của bộ phận quản lí sinh viên ở các nhà trường, tổ chức tốt nền nếp sinh hoạt ở các kí túc xá, các hoạt động do nhà trường tổ chức, duy trì nghiêm quy chế, quy định của trường ở ký túc xá và trong hoạt động giáo dục đào tạo của nhà trường. Đánh giá khách quan chính xác việc chấp hành các quy định của nhà trường, những ưu điểm, khuyết điểm của sinh viên, đôn đốc nhắc nhở kịp thời những sinh viên không thực hiện tốt, biểu dương những sinh viên có kết quả học tập, tu dưỡng rèn luyện tốt. Khi có những biểu hiện, hành vi vi phạm chuẩn mực đạo đức, lối sống, vi phạm quy định của nhà trường cần xử lí nghiêm khắc, vừa giữ nghiêm kỷ luật vừa tác động răn đe đồng thời tạo dư luận tích cực trong sinh viên lên án những hành vi tiêu cực.
3. Kết luận
Giáo dục đạo đức cách mạng cho sinh viên các trường đại học là yêu cầu mang tính cấp thiết và lâu dài trong bối cảnh hiện nay, không chỉ là nhiệm vụ riêng của các cơ sở giáo dục mà còn là một bộ phận quan trọng trong chiến lược phát triển con người Việt Nam thời kỳ mới. Việc bồi dưỡng toàn diện cho sinh viên về nhân cách, đạo đức, trí tuệ, năng lực sáng tạo và đời sống tinh thần sẽ tạo nền tảng vững chắc để thế hệ trẻ phát huy vai trò xung kích, tiên phong trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Khi khát vọng cống hiến được khơi dậy và nuôi dưỡng đúng hướng, nó sẽ trở thành động lực nội sinh mạnh mẽ, góp phần thúc đẩy đất nước phát triển nhanh, bền vững, hùng cường và giàu tính nhân văn trong kỷ nguyên mới.
Vũ Văn Hưởng - Nguyễn Xuân Hải
Trường Đại học Nguyễn Huệ
Tài liệu tham khảo:
[1].Phan Bình (2000), Văn hóa Giáo dục - Con người và Xã hội, Nxb Giáo dục, TP Hồ Chí Minh.
[2]. Trần Văn Bính (2011), Văn hóa, đạo đức, lối sống của người Việt Nam, Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội.
[3]. Đảng Cộng sản Việt Nam (2014), Văn kiện hội nghị lần thứ Chín Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
[4]. Phạm Đình Nghiệp (2000), Giáo dục tư tưởng cách mạng cho thế hệ trẻ Việt Nam trong tình hình mới, Nxb Thanh Niên, Hà Nội.
[5]. Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, tập 5, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
[6]. Hà Nhật Thăng (1998), Giáo dục hệ thống giá trị đạo đức nhân văn, Nxb Giáo dục, TP Hồ Chí Minh.
