Từ khóa: hiến máu nhân đạo; phát triển cộng đồng; sinh viên
1. Đặt vấn đề
Trong bối cảnh nhu cầu máu cho cấp cứu và điều trị ngày càng tăng, hiến máu nhân đạo không còn chỉ là một nghĩa cử thiện nguyện đơn lẻ mà đã trở thành biểu hiện cụ thể của trách nhiệm xã hội và trình độ phát triển nhân văn của cộng đồng [3]; [7]. Đối với sinh viên, hoạt động này còn mang ý nghĩa giáo dục đặc biệt vì giúp chuyển những giá trị như lòng nhân ái, tinh thần sẻ chia và ý thức công dân từ nhận thức sang hành vi thực tiễn [15]; [16].
Thành phố Hồ Chí Minh là địa bàn tập trung số lượng lớn trường đại học, học viện, cao đẳng, đồng thời là một trong những trung tâm hiến máu tình nguyện lớn của cả nước. Báo cáo tổng kết công tác hiến máu tình nguyện cho thấy thành phố thường xuyên đóng góp tỷ lệ cao vào tổng lượng máu tiếp nhận toàn quốc, song tỷ lệ hiến máu nhắc lại trong khối trường học vẫn chưa thật sự ổn định [1]. Điều đó cho thấy giữa độ rộng của phong trào và chiều sâu của giáo dục vẫn còn khoảng cách.
Thực tế ở một bộ phận sinh viên cho thấy động cơ tham gia hiến máu chưa hoàn toàn xuất phát từ sự thấu hiểu giá trị cộng đồng, mà đôi khi còn gắn với điểm rèn luyện, giấy chứng nhận hoặc yêu cầu phong trào. Vì vậy, nghiên cứu vấn đề giáo dục ý thức phát triển cộng đồng trong hiến máu nhân đạo cho sinh viên tại Thành phố Hồ Chí Minh có ý nghĩa lý luận và thực tiễn rõ nét, góp phần chuyển từ "chiến dịch hiến máu" sang "văn hóa hiến máu" tự giác, ổn định và lan tỏa [10]; [19, tr. 241-243].
2. Nội dung
2.1. Cơ sở lý luận về giáo dục ý thức phát triển cộng đồng trong việc hiến máu nhân đạo cho sinh viên
Giáo dục ý thức phát triển cộng đồng trong hiến máu nhân đạo phải được đặt trong khung giáo dục con người toàn diện: Luật Giáo dục xác định giáo dục nhằm phát triển toàn diện con người Việt Nam, hình thành phẩm chất, năng lực công dân [15]. Dưới góc độ giáo dục học, giáo dục là quá trình tác động có mục đích, có tổ chức nhằm truyền thụ tri thức, rèn luyện kỹ năng, bồi dưỡng đạo đức và định hướng lối sống [4]; [6]. Vì vậy, trong lĩnh vực hiến máu nhân đạo, giáo dục không thể chỉ dừng ở vận động sinh viên tham gia một đợt hiến máu, mà phải hướng tới việc hình thành nhận thức đúng, thái độ tích cực và hành vi ổn định vì cộng đồng.
Ở phương diện triết học, ý thức là sự phản ánh hiện thực khách quan vào bộ óc con người một cách năng động, sáng tạo [2, tr. 88-90]. Ý thức không chỉ giúp con người hiểu thế giới mà còn định hướng hành động; trong cấu trúc của ý thức, tri thức là yếu tố cốt lõi, còn tình cảm, niềm tin và ý chí là động lực thúc đẩy hành vi [2, tr. 89-90]. Cách tiếp cận này cho thấy: sinh viên chỉ thật sự tham gia hiến máu khi hiểu đúng ý nghĩa của hoạt động, tin vào tính an toàn và có động lực vượt qua sự e ngại cá nhân.
Từ góc nhìn phát triển cộng đồng, Ross cho rằng cộng đồng phát triển khi các thành viên biết nhận rõ nhu cầu chung, sắp xếp ưu tiên và hợp tác giải quyết vấn đề [17]. Nguyễn Thị Oanh nhấn mạnh phát triển cộng đồng là quá trình giúp cộng đồng chuyển từ thụ động sang tự lực thông qua nâng cao nhận thức và phát huy nội lực [13]. Tô Duy Hợp và Lương Hồng Quang cũng xem đây là tiến trình tăng cường năng lực của cộng đồng trong phát hiện vấn đề và tổ chức hành động chung [18]. Trên nền tảng đó, có thể hiểu giáo dục ý thức phát triển cộng đồng trong việc hiến máu nhân đạo cho sinh viên là quá trình tác động có mục đích nhằm hình thành cho sinh viên tri thức, tình cảm, niềm tin và ý chí hành động đối với hoạt động hiến máu cứu người [12]; [18].
Hiến máu nhân đạo theo văn bản chuyên ngành là việc cá nhân tự nguyện cho máu hoặc thành phần máu để cấp cứu và điều trị người bệnh [3]. Hội Chữ thập đỏ Việt Nam nhấn mạnh bản chất tự nguyện, nhân văn và phi vụ lợi của hoạt động này [7]. Dưới góc độ giáo dục, hiến máu là môi trường trải nghiệm giàu giá trị vì sinh viên vừa được tiếp cận tri thức sức khỏe, vừa được rèn luyện trách nhiệm xã hội và tinh thần sống vì người khác [3]; [16]. Ý thức phát triển cộng đồng của sinh viên trong hiến máu vì thế có thể khái quát qua ba thành tố: hiểu đúng về hoạt động; có tình cảm và niềm tin tích cực; sẵn sàng hành động và duy trì hành động [2, tr. 89-90]; [12]. Bởi vậy, hiệu quả giáo dục trong lĩnh vực này không thể chỉ đo bằng số lượng máu tiếp nhận, mà phải đo bằng sự chuyển biến bền vững trong nhận thức, thái độ và hành vi của sinh viên [13]; [18].
2.2. Thực trạng giáo dục ý thức phát triển cộng đồng trong việc hiến máu nhân đạo cho sinh viên tại Thành phố Hồ Chí Minh
Thực tiễn tại Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy hoạt động hiến máu trong sinh viên đã có nền tảng tương đối tốt, Thành phố quy tụ đông đảo sinh viên, có hệ thống Đoàn Thanh niên, Hội Sinh viên khá mạnh và có sự phối hợp thường xuyên của các đơn vị y tế, tổ chức nhân đạo. Đây là điều kiện thuận lợi để hiến máu nhân đạo không chỉ được tổ chức như một hoạt động xã hội quy mô lớn mà còn có thể lồng ghép thành nội dung giáo dục ý thức cộng đồng trong nhà trường [1]; [7].
Các nghiên cứu hiện có cho thấy sinh viên là lực lượng có tiềm năng đáng kể đối với nguồn máu hiến tặng: Nghiên cứu của Võ Quang Trung và cộng sự tại Thành phố Hồ Chí Minh ghi nhận 70,8% sinh viên khối ngành sức khỏe được khảo sát đã từng hiến máu; động lực nổi bật là mong muốn giúp đỡ gia đình và bạn bè [19, tr. 240-243]. Ở bình diện rộng hơn, các nghiên cứu của Ma, Eltewacy, Ibrahim và Kagoya cũng đều chỉ ra rằng sinh viên nhìn chung có thái độ tích cực đối với hiến máu, song hành vi thực tế chưa phải lúc nào cũng tương xứng với thiện chí được bộc lộ [5]; [8]; [9]; [10]. Điều đó cho thấy tiềm năng lớn, nhưng tiềm năng ấy chỉ được chuyển hóa khi có tác động giáo dục phù hợp.
Tuy nhiên, nếu nhìn từ góc độ giáo dục ý thức phát triển cộng đồng, thực trạng hiện nay vẫn bộc lộ một số hạn chế:
Thứ nhất, độ rộng của phong trào chưa luôn đồng nghĩa với chiều sâu của giáo dục
Ở nhiều cơ sở đào tạo, hiến máu vẫn chủ yếu được tổ chức theo đợt cao điểm, gắn với ngày hội hoặc chiến dịch, trong khi hoạt động chuẩn bị nhận thức cho sinh viên còn mỏng. Cách làm này giúp huy động nhanh về số lượng nhưng dễ tạo ra tâm thế "tham gia sự kiện" hơn là "thực hiện trách nhiệm công dân" [1]; [19, tr. 241-243].
Thứ hai, động cơ tham gia của một bộ phận sinh viên còn pha tạp
Bên cạnh động cơ nhân văn, vẫn tồn tại tâm lý tham gia để có giấy chứng nhận, cộng điểm rèn luyện hoặc hoàn thành yêu cầu phong trào. Khi động cơ mang tính công cụ lấn át động cơ cộng đồng, hoạt động hiến máu dễ bị hành chính hóa và suy giảm ý nghĩa giáo dục nội tâm [12]; [15]; [16].
Thứ ba, rào cản tâm lý và nhận thức vẫn là điểm nghẽn đáng kể
Thực tiễn tại Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy lý do chủ yếu khiến sinh viên không tham gia hiến máu là sợ đau; ngoài ra còn có nỗi sợ thiếu máu, sợ ảnh hưởng sức khỏe [19, tr. 240, 242-243]. Kết quả này tương đồng với nhiều nghiên cứu quốc tế, trong đó sợ kim tiêm, lo ngại phản ứng bất lợi, thiếu lời mời hiến máu hoặc thiếu điều kiện thuận tiện là những rào cản phổ biến [8]; [9]; [14]. Như vậy, nếu giáo dục chỉ dừng ở khẩu hiệu vận động thì khó tạo ra chuyển biến bền vững.
Thứ tư, sự phối hợp giữa các chủ thể giáo dục chưa thật sự đồng bộ
Hoạt động hiến máu ở một số nơi vẫn chủ yếu được nhìn như việc của Đoàn - Hội hoặc của đơn vị tiếp nhận máu, trong khi nhà trường, truyền thông học đường và gia đình chưa cùng tham gia như một chiến lược giáo dục thống nhất [1]; [7]; [12].
Từ đó có thể thấy, phong trào hiến máu trong sinh viên tại Thành phố Hồ Chí Minh đã có nền tảng tốt, nhưng giữa quy mô tổ chức và chiều sâu giáo dục, giữa huy động tham gia và duy trì hành vi bền vững vẫn còn khoảng cách rõ rệt.
2.3. Một số giải pháp nâng cao hiệu quả giáo dục ý thức phát triển cộng đồng trong việc hiến máu nhân đạo cho sinh viên tại địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh
Từ cơ sở lý luận và thực trạng nêu trên, yêu cầu trọng tâm hiện nay không chỉ là tăng số người tham gia hiến máu trong từng chiến dịch, mà là hình thành ở sinh viên một ý thức cộng đồng bền vững thông qua hiến máu. Muốn vậy, các giải pháp cần tác động đồng thời vào nhận thức, cảm xúc, môi trường tổ chức và cơ chế duy trì hành vi [12]; [15]; [16]
Thứ nhất, cần đổi mới nhận thức của các chủ thể tổ chức về bản chất giáo dục của hoạt động hiến máu
Nhà trường, Đoàn Thanh niên, Hội Sinh viên và các đơn vị y tế phải thống nhất rằng hiến máu không chỉ là hoạt động vận động xã hội mà còn là phương tiện giáo dục công dân, giáo dục trách nhiệm xã hội và giáo dục phát triển cộng đồng. Khi tư duy tổ chức chuyển từ "đủ chỉ tiêu" sang "tạo biến đổi bền vững", các đơn vị sẽ quan tâm nhiều hơn đến việc sinh viên hiểu gì, thay đổi gì và có quay lại hiến máu hay không [1]; [15]; [16].
Thứ hai, cần xây dựng nội dung giáo dục theo hướng tích hợp giữa tri thức, giá trị và kỹ năng
Về tri thức, sinh viên phải được cung cấp thông tin chính xác về điều kiện hiến máu, quy trình an toàn và cách chăm sóc bản thân trước - sau hiến máu [3]; [11, tr. 164-166]. Về giá trị, cần làm nổi bật hiến máu là hành động cứu người, là biểu hiện trực tiếp của lòng nhân ái và trách nhiệm công dân [7]; [16]. Về kỹ năng, cần bồi dưỡng khả năng nhận diện thông tin đúng - sai, kỹ năng truyền thông đồng đẳng và kỹ năng quản lý tâm lý e ngại của bản thân [4]; [12].
Thứ ba, phải chuyển từ tuyên truyền theo thời điểm sang giáo dục thường xuyên trong suốt năm học
Nội dung về hiến máu và trách nhiệm xã hội cần được lồng ghép vào sinh hoạt công dân đầu khóa, sinh hoạt lớp, sinh hoạt chi đoàn - chi hội, diễn đàn kỹ năng sống và các chương trình trải nghiệm xã hội. Khi thông điệp được lặp lại trong nhiều không gian giáo dục, khả năng nội tâm hóa của sinh viên sẽ cao hơn so với cách làm ngắn hạn theo chiến dịch [12]; [18].
Thứ tư, cần phát huy vai trò chủ thể của sinh viên thông qua các tổ chức Đoàn - Hội, câu lạc bộ và đội nhóm nòng cốt
Ảnh hưởng đồng đẳng trong môi trường đại học có sức thuyết phục rất lớn; do đó, mỗi trường cần xây dựng mạng lưới "đại sứ hiến máu", các câu lạc bộ hiến máu, nhóm truyền thông đồng đẳng và đội hỗ trợ ngày hội hiến máu. Quan trọng hơn, cần trao cho sinh viên vai trò tham gia từ khâu thiết kế thông điệp đến tổ chức hoạt động và duy trì mạng lưới người hiến máu nhắc lại [11, tr. 166-167]; [19, tr. 241-243].
Thứ năm, cần xây dựng cơ chế theo dõi và duy trì người hiến máu nhắc lại
Sau mỗi đợt hiến máu, nhà trường và đơn vị phối hợp cần có hoạt động cảm ơn, tư vấn sức khỏe, nhắc lịch hiến máu và duy trì kết nối bằng nền tảng số. Các nghiên cứu cho thấy số lần hiến máu có quan hệ thuận với mức độ hiểu biết và thái độ tích cực; vì vậy, duy trì người hiến máu nhắc lại cũng là cách củng cố hiệu quả giáo dục [11, tr. 164-167].
Thứ sáu, cần đổi mới tiêu chí đánh giá hiệu quả theo hướng lấy sự chuyển biến về ý thức làm trung tâm
Bên cạnh số lượng máu tiếp nhận, cần xem xét mức độ hiểu biết của sinh viên, tỷ lệ hiến máu nhắc lại, mức độ sẵn sàng vận động người khác và hiệu quả phối hợp giữa các lực lượng tham gia [1]; [12]; [17]. Đánh giá như vậy sẽ buộc các đơn vị tổ chức chuyển trọng tâm từ sự kiện sang quá trình, từ số lượng sang chất lượng, từ kết quả ngắn hạn sang tác động bền vững.
Nhìn chung, các giải pháp trên chỉ phát huy hiệu quả khi được triển khai đồng bộ. Đổi mới nhận thức là tiền đề; nội dung giáo dục tích hợp là hạt nhân; xử lý rào cản tâm lý là khâu đột phá; còn vai trò chủ thể của sinh viên, cơ chế phối hợp và duy trì người hiến máu nhắc lại là điều kiện bảo đảm cho tính bền vững [1]; [7]; [12].
3. Kết luận
Giáo dục ý thức phát triển cộng đồng trong việc hiến máu nhân đạo cho sinh viên là một nội dung có ý nghĩa lý luận và thực tiễn rõ nét. Hiến máu không chỉ là hành vi nhân đạo cứu người mà còn là môi trường giáo dục hiệu quả để hình thành ở sinh viên nhận thức đúng, thái độ tích cực và hành vi trách nhiệm đối với cộng đồng [3]; [7]; [15].
Thực tiễn tại Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy phong trào hiến máu trong sinh viên đã có nền tảng tốt, song vẫn còn khoảng cách giữa quy mô huy động và chiều sâu giáo dục; giữa tham gia nhất thời và duy trì bền vững; giữa thái độ tích cực và tri thức đúng [1]; [11, tr. 164-167]; [19, tr. 241-243]. Vì vậy, nâng cao hiệu quả giáo dục trong lĩnh vực này phải bắt đầu từ đổi mới tư duy tổ chức, tích hợp nội dung giáo dục, khắc phục rào cản tâm lý, phát huy vai trò chủ thể của sinh viên và xây dựng cơ chế phối hợp, duy trì người hiến máu nhắc lại [12]; [16]; [18]. Khi hiến máu trở thành một giá trị được hiểu đúng, được tự nguyện lựa chọn và được duy trì như một thói quen xã hội tích cực, mục tiêu giáo dục ý thức phát triển cộng đồng mới thật sự được hiện thực hóa.
Nguyễn Ngọc Hương Quân, Trần Nhựt Thành, Hồ Duy Khánh
Sinh viên Phân hiệu Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam tại Thành phố Hồ Chí Minh
Tài liệu tham khảo
[1] Ban Chỉ đạo vận động hiến máu tình nguyện Thành phố Hồ Chí Minh (2023), Báo cáo tổng kết công tác hiến máu tình nguyện, Thành phố Hồ Chí Minh.
[2] Bộ Giáo dục và Đào tạo (không năm), Giáo trình Triết học Mác - Lênin, tài liệu PDF lưu hành học tập.
[3] Bộ Y tế (2013), Thông tư số 26/2013/TT-BYT ngày 16 tháng 9 năm 2013 hướng dẫn hoạt động truyền máu, Hà Nội.
[4] Bùi Hiền (2001), Từ điển Giáo dục học, Nxb Từ điển Bách khoa, Hà Nội.
[5] Eltewacy, N. K. et al. (2024), "Unveiling blood donation knowledge, attitude, and practices among 12,606 university students: a cross-sectional study across 16 countries", Scientific Reports.
[6] Hoàng Phê (2011), Từ điển tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng, Đà Nẵng.
[7] Hội Chữ thập đỏ Việt Nam (2015), Cẩm nang về hiến máu tình nguyện, Nxb Y học, Hà Nội.
[8] Ibrahim, A. A. et al. (2021), "Knowledge Level, Motivators and Barriers of Blood Donation among Students at Qatar University", British Journal of Healthcare and Medical Research.
[9] Kagoya, C. et al. (2024), "Knowledge, perceptions and practices towards blood donation among undergraduate medical students in an upcountry Ugandan university: a mixed methods study", Global Public Health.
[10] Ma, M. et al. (2024), "Factors associated with blood donation among college and university students in Wuhan, China: structural equation model", BMC Public Health.
[11] Nguyễn Hữu Tới và cộng sự (2024), "Kiến thức, thái độ về hiến máu của tình nguyện viên tại Trung tâm Truyền máu Bệnh viện Hữu Nghị Việt Đức năm 2023", Tạp chí Y học Cộng đồng, 65(2), tr. 160-167.
[12] Nguyễn Thị Kim Hoa (chủ biên) (2018), Giáo trình Công tác xã hội với cộng đồng, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội.
[13] Nguyễn Thị Oanh (1995), Phát triển cộng đồng, Nxb Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh.
[14] Padilla-Garrido, N. et al. (2021), "Motivators, barriers and communication channels for blood donation among university students", Transfusion and Apheresis Science, 60(6).
[15] Quốc hội (2019), Luật Giáo dục số 43/2019/QH14, Hà Nội.
[16] Quốc hội (2020), Luật Thanh niên số 57/2020/QH14, Hà Nội.
[17] Ross, Murray G. (1955), Community Organization: Theory and Principles, Harper & Brothers, New York.
[18] Tô Duy Hợp, Lương Hồng Quang (2000), Phát triển cộng đồng: Lý thuyết và vận dụng, Nxb Văn hóa - Thông tin, Hà Nội.
[19] Võ Quang Trung và cộng sự (2024), "Khảo sát động lực và thực hành tham gia hiến máu của sinh viên khối ngành sức khỏe tại Thành phố Hồ Chí Minh năm 2023", Tạp chí Y học Việt Nam, 539(3), tr. 240-244.
[20] Vũ Văn Thái và cộng sự (2026), "Kiến thức, thái độ, thực hành và một số yếu tố liên quan đến hiến máu tình nguyện của sinh viên Y khoa năm 2 Trường Đại học Y Dược Hải Phòng năm 2023", Tạp chí Y học Việt Nam, 559 (2).