1. Đặt vấn đề
Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư diễn ra mạnh mẽ, trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence - AI) đang trở thành một trong những công nghệ có sức ảnh hưởng sâu rộng nhất đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó có giáo dục và đào tạo. Với khả năng xử lý dữ liệu lớn, tạo sinh nội dung, hỗ trợ tìm kiếm thông tin, phân tích và giải quyết vấn đề, các công cụ AI như ChatGPT, Gemini, Copilot, Claude và nhiều nền tảng khác đã và đang được sinh viên sử dụng ngày càng phổ biến trong quá trình học tập, nghiên cứu khoa học. Sự phát triển của AI không chỉ mở ra cơ hội đổi mới phương pháp dạy và học mà còn góp phần nâng cao hiệu quả tiếp cận tri thức, thúc đẩy quá trình chuyển đổi số trong giáo dục đại học.
Đối với các trường Công an nhân dân, việc ứng dụng AI trong hoạt động học tập của sinh viên có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao chất lượng đào tạo, phát triển năng lực tự học, tự nghiên cứu và thích ứng với yêu cầu xây dựng lực lượng Công an nhân dân chính quy, tinh nhuệ, hiện đại. Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích to lớn, việc sử dụng AI cũng đang đặt ra nhiều vấn đề đáng quan tâm. Thực tiễn cho thấy một bộ phận sinh viên có biểu hiện lệ thuộc vào các công cụ AI trong thực hiện bài tập, tiểu luận và nghiên cứu học tập; giảm khả năng tư duy độc lập, tư duy phản biện; xuất hiện nguy cơ gian lận học thuật, tiếp nhận thông tin thiếu kiểm chứng hoặc sai lệch. Đặc biệt, đối với môi trường đào tạo đặc thù của lực lượng Công an nhân dân, việc sử dụng AI thiếu kiểm soát còn tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến ý thức bảo mật thông tin, tác phong học tập, rèn luyện và bản lĩnh chính trị của người học.
Trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia đang được đẩy mạnh theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW, việc nghiên cứu, nhận diện đầy đủ những tác động tiêu cực của AI đối với hoạt động học tập của sinh viên các trường Công an nhân dân, từ đó đề xuất các giải pháp phù hợp nhằm phát huy mặt tích cực, hạn chế mặt tiêu cực của công nghệ này là yêu cầu có ý nghĩa lý luận và thực tiễn cấp thiết. Trên cơ sở đó, bài viết tập trung phân tích những tác động tiêu cực của trí tuệ nhân tạo đối với hoạt động học tập của sinh viên các trường Công an nhân dân hiện nay, đồng thời đề xuất một số giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, định hướng và sử dụng AI trong môi trường đào tạo đặc thù của lực lượng Công an nhân dân.
2. Thực trạng những tác động tiêu cực của trí tuệ nhân tạo đối với hoạt động học tập của sinh viên các trường Công an nhân dân hiện nay
2.1. Kết quả khảo sát tác động của AI đối với hoạt động học tập của sinh viên các trường Công an nhân dân
Bảng 1. Kết quả khảo sát về thực trạng sử dụng AI và những tác động tiêu cực đối với hoạt động học tập của sinh viên các trường Công an nhân dân (n = 150)
Nguồn: Kết quả khảo sát của nhóm nghiên cứu đối với 150 sinh viên thuộc Học viện An ninh nhân dân, Học viện Cảnh sát nhân dân và Trường Đại học Cảnh sát nhân dân năm 2026.
Ghi chú: (*) Người được khảo sát được lựa chọn nhiều phương án trả lời
Để đánh giá thực trạng tác động của trí tuệ nhân tạo đối với hoạt động học tập của sinh viên các trường Công an nhân dân, nhóm nghiên cứu tiến hành khảo sát 150 sinh viên năm nhất thuộc Học viện An ninh nhân dân, Học viện Cảnh sát nhân dân và Trường Đại học Cảnh sát nhân dân. Việc lựa chọn đối tượng khảo sát là sinh viên năm thứ nhất nhằm bảo đảm tính tương đồng về chương trình đào tạo, bởi ở giai đoạn này sinh viên chủ yếu học các học phần lý luận chính trị (Triết học Mác – Lênin; Kinh tế chính trị Mác – Lênin; Chủ nghĩa xã hội khoa học; Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam; Tư tưởng Hồ Chí Minh), Nghiên cứu khoa học, Ngoại ngữ, Tin học cơ sở, Logic học và một số học phần cơ sở khác; chưa tham gia học tập chuyên sâu các môn nghiệp vụ ngành. Đây cũng là nhóm sinh viên có mức độ tiếp cận và sử dụng các công cụ trí tuệ nhân tạo khá phổ biến trong quá trình học tập, nghiên cứu và khai thác tài liệu trên môi trường số. Kết quả khảo sát cho thấy AI đã trở thành công cụ học tập phổ biến đối với sinh viên khi có tới 94,0% số người được hỏi đã từng sử dụng AI trong học tập, trong đó 68,7% sử dụng thường xuyên và 25,3% sử dụng ở mức độ thỉnh thoảng. Bên cạnh những lợi ích tích cực, kết quả khảo sát cũng phản ánh nhiều biểu hiện đáng quan tâm liên quan đến việc sử dụng AI trong học tập của sinh viên hiện nay.
Một là, tình trạng lệ thuộc vào AI trong quá trình học tập đang có xu hướng gia tăng. Kết quả khảo sát cho thấy 61,3% sinh viên thường xuyên sử dụng AI để giải quyết các yêu cầu học tập trước khi tự nghiên cứu tài liệu. Đặc biệt, có 28,7% sinh viên thừa nhận phần lớn nội dung trong các bài tập, tiểu luận của mình được hình thành từ các sản phẩm do AI tạo ra.
Những con số này phản ánh xu hướng ngày càng nhiều sinh viên xem AI như một công cụ thay thế cho quá trình tư duy, tìm tòi và nghiên cứu độc lập. Trong khi đó, đặc thù đào tạo của các trường Công an nhân dân đòi hỏi người học phải thường xuyên rèn luyện năng lực tư duy phản biện, khả năng phân tích, đánh giá tình huống và giải quyết các vấn đề phát sinh trong thực tiễn công tác. Việc phụ thuộc quá mức vào AI có thể làm suy giảm khả năng tư duy độc lập, hạn chế năng lực sáng tạo và ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng đào tạo nguồn nhân lực cho lực lượng Công an nhân dân trong tương lai.
Hai là, nguy cơ vi phạm đạo đức học thuật và giảm sút tính trung thực trong học tập có xu hướng gia tăng. Khảo sát cho thấy 54,7% sinh viên cho rằng việc sử dụng AI để hỗ trợ viết tiểu luận, báo cáo hoặc hoàn thiện các nhiệm vụ học tập là chấp nhận được nếu có chỉnh sửa lại nội dung. Đồng thời, 32,0% sinh viên thừa nhận đã từng sao chép nguyên văn hoặc gần như nguyên văn nội dung do AI tạo ra để sử dụng trong các bài tập học phần môn lý luận chính trị.
Điều này cho thấy nhận thức của một bộ phận sinh viên về ranh giới giữa khai thác công nghệ hỗ trợ học tập và hành vi gian lận học thuật còn chưa thực sự rõ ràng. Nếu không được định hướng đúng đắn, AI có thể trở thành công cụ hỗ trợ các hành vi đối phó trong học tập, làm suy giảm ý thức tự giác, tính trung thực và trách nhiệm cá nhân, những phẩm chất có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với sinh viên các trường Công an nhân dân.
Ba là, kỹ năng kiểm chứng và đánh giá thông tin do AI cung cấp còn nhiều hạn chế. Theo kết quả khảo sát, chỉ có 38,0% sinh viên thường xuyên đối chiếu các nội dung do AI cung cấp với giáo trình, tài liệu chính thống hoặc các công trình nghiên cứu khoa học có độ tin cậy cao. Trong khi đó, có tới 62,0% sinh viên cho biết chỉ kiểm chứng trong một số trường hợp hoặc hầu như không thực hiện việc kiểm chứng thông tin. Đáng chú ý, 47,3% sinh viên từng phát hiện AI cung cấp các thông tin không chính xác, thiếu căn cứ hoặc dẫn nguồn không đúng, đặc biệt là các trích dẫn kinh điển, số liệu của logic.
Thực trạng trên cho thấy mặc dù AI có khả năng xử lý và tổng hợp thông tin nhanh chóng nhưng người học vẫn chưa được trang bị đầy đủ kỹ năng đánh giá, sàng lọc và xác thực thông tin. Điều này tiềm ẩn nguy cơ hình thành nhận thức sai lệch, nhất là đối với những nội dung liên quan đến chính trị, pháp luật, lịch sử và các vấn đề an ninh, trật tự.
Bốn là, AI đang tác động nhất định đến động cơ tự học và năng lực nghiên cứu độc lập của sinh viên. Khảo sát cho thấy 57,3% sinh viên cho rằng AI giúp họ hoàn thành nhiệm vụ học tập nhanh hơn nhưng đồng thời làm giảm nhu cầu tự tìm kiếm tài liệu. Có 43,3% sinh viên thừa nhận thời gian dành cho việc đọc giáo trình, sách chuyên khảo và các tài liệu học thuật đã giảm kể từ khi thường xuyên sử dụng AI. Kết quả này phản ánh nguy cơ hình thành tâm lý học tập thụ động, phụ thuộc vào các câu trả lời có sẵn thay vì chủ động khám phá tri thức. Nếu kéo dài, thực trạng này có thể ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng nghiên cứu khoa học, năng lực tự học và quá trình hình thành tư duy nghề nghiệp của sinh viên Công an nhân dân.
Nhìn chung, kết quả khảo sát cho thấy AI đang tạo ra những thay đổi đáng kể trong phương thức học tập của sinh viên các trường Công an nhân dân. Bên cạnh những lợi ích rõ rệt, việc sử dụng AI cũng làm xuất hiện nhiều biểu hiện tiêu cực liên quan đến tư duy học tập, đạo đức học thuật, kỹ năng kiểm chứng thông tin, động cơ tự học và ý thức bảo đảm an ninh, an toàn dữ liệu. Đây là những vấn đề cần được nhận diện đầy đủ để có những giải pháp quản lý, định hướng và sử dụng AI hiệu quả trong môi trường đào tạo đặc thù của lực lượng Công an nhân dân hiện nay.
2.2. Nguyên nhân của những tác động tiêu cực
Những tác động tiêu cực nêu trên xuất phát từ cả nguyên nhân khách quan và chủ quan. Về khách quan, sự phát triển nhanh chóng của AI khiến các cơ sở đào tạo chưa kịp xây dựng đầy đủ cơ chế quản lý, hướng dẫn và kiểm soát việc sử dụng công nghệ này trong học tập. Về chủ quan, một bộ phận sinh viên còn thiếu kỹ năng khai thác AI hiệu quả, chưa nhận thức đầy đủ về các nguy cơ liên quan đến đạo đức học thuật, an ninh thông tin và sự phát triển năng lực tư duy cá nhân.
Nhìn chung, kết quả khảo sát cho thấy AI đang tạo ra những thay đổi sâu sắc trong phương thức học tập của sinh viên các trường Công an nhân dân. Bên cạnh những lợi ích rõ rệt, việc sử dụng AI cũng đang làm xuất hiện nhiều biểu hiện tiêu cực liên quan đến tư duy học tập, đạo đức học thuật, kỹ năng kiểm chứng thông tin và ý thức bảo mật dữ liệu. Những vấn đề này đòi hỏi phải có các giải pháp đồng bộ từ phía nhà trường, giảng viên và sinh viên nhằm bảo đảm AI được sử dụng đúng mục đích, hiệu quả và phù hợp với đặc thù đào tạo của lực lượng Công an nhân dân.
3. Một số giải pháp hạn chế những tác động tiêu cực của trí tuệ nhân tạo đối với hoạt động học tập của sinh viên các trường Công an nhân dân hiện nay
Một là, nâng cao nhận thức và trách nhiệm của sinh viên về sử dụng trí tuệ nhân tạo trong học tập. Nhận thức đúng đắn là điều kiện tiên quyết để sử dụng AI hiệu quả và có trách nhiệm. Các trường Công an nhân dân cần đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục cho sinh viên về những lợi ích, hạn chế và nguy cơ của AI; giúp người học nhận thức rõ AI chỉ là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế tư duy, năng lực nghiên cứu và quá trình tự học. Đồng thời, cần chú trọng giáo dục đạo đức học thuật, ý thức trung thực trong học tập, nghiên cứu khoa học; xây dựng văn hóa sử dụng AI đúng mục đích, đúng quy định và phù hợp với môi trường đào tạo đặc thù của lực lượng Công an nhân dân.
Hai là, hoàn thiện quy định và cơ chế quản lý việc sử dụng AI trong các cơ sở đào tạo Công an nhân dân. Thực tiễn cho thấy việc sử dụng AI trong học tập hiện nay đang diễn ra khá phổ biến nhưng chưa có những quy định cụ thể và thống nhất. Do đó, các nhà trường cần nghiên cứu xây dựng quy chế sử dụng AI trong học tập, nghiên cứu khoa học và kiểm tra, đánh giá kết quả học tập. Quy định cần làm rõ những nội dung được phép sử dụng AI, những hành vi bị nghiêm cấm, trách nhiệm của người học và chế tài xử lý đối với các trường hợp vi phạm đạo đức học thuật hoặc lợi dụng AI để gian lận trong học tập.
Ba là, đổi mới phương pháp giảng dạy, kiểm tra và đánh giá theo hướng phát huy tư duy độc lập của người học. Một trong những nguyên nhân khiến sinh viên lạm dụng AI là do nhiều nhiệm vụ học tập vẫn thiên về tái hiện kiến thức hoặc có thể dễ dàng tìm kiếm câu trả lời trên các nền tảng số. Vì vậy, các trường cần đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tăng cường thảo luận, tranh luận, giải quyết tình huống thực tiễn, nghiên cứu theo dự án và học tập trải nghiệm. Đồng thời, đa dạng hóa các hình thức kiểm tra, đánh giá như vấn đáp, thuyết trình, phản biện, thực hành nghiệp vụ nhằm đánh giá chính xác năng lực tư duy, khả năng vận dụng kiến thức và mức độ tham gia thực chất của sinh viên trong quá trình học tập.
Bốn là, nâng cao năng lực số và kỹ năng khai thác AI cho sinh viên. Trong bối cảnh AI ngày càng phát triển mạnh mẽ, việc hạn chế tác động tiêu cực không đồng nghĩa với việc hạn chế sử dụng công nghệ mà cần trang bị cho sinh viên năng lực sử dụng AI một cách hiệu quả. Các cơ sở đào tạo cần tổ chức các chương trình bồi dưỡng kỹ năng số, kỹ năng sử dụng AI, kỹ năng kiểm chứng thông tin, đánh giá nguồn dữ liệu và nhận diện các nội dung sai lệch do AI tạo ra. Qua đó giúp sinh viên biết cách khai thác AI như một công cụ hỗ trợ học tập, nghiên cứu thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các sản phẩm do AI cung cấp.
Năm là, phát huy vai trò của đội ngũ giảng viên trong định hướng và kiểm soát việc sử dụng AI của sinh viên. Giảng viên không chỉ là người truyền thụ tri thức mà còn là người định hướng, hướng dẫn sinh viên sử dụng AI đúng mục đích. Trong quá trình giảng dạy, giảng viên cần chủ động cập nhật kiến thức về AI, hướng dẫn sinh viên khai thác các công cụ AI phục vụ học tập, đồng thời tăng cường kiểm tra, đối chiếu và đánh giá mức độ tham gia thực chất của người học đối với các sản phẩm học tập. Việc kết hợp giữa ứng dụng công nghệ với sự hướng dẫn trực tiếp của giảng viên sẽ góp phần hạn chế tình trạng phụ thuộc vào AI và nâng cao chất lượng đào tạo.
Sáu là, xây dựng môi trường học tập số lành mạnh, hiện đại và nhân văn trong các trường Công an nhân dân. Bên cạnh các giải pháp về kỹ thuật và quản lý, cần chú trọng xây dựng môi trường giáo dục khuyến khích tinh thần tự học, sáng tạo, trung thực và trách nhiệm. Các tổ chức đoàn thể, câu lạc bộ học thuật và các phong trào nghiên cứu khoa học cần được phát huy nhằm tạo động lực cho sinh viên chủ động học tập, nghiên cứu và phát triển bản thân. Khi người học hình thành được động cơ học tập đúng đắn và bản lĩnh nghề nghiệp vững vàng, AI sẽ trở thành công cụ hỗ trợ hiệu quả thay vì là nguyên nhân làm suy giảm chất lượng học tập và rèn luyện.
Đại uý Nguyễn Giang Phương Hiếu
Trường Đại học Cảnh sát nhân dân
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Vân An (2025), AI trong giáo dục đại học: Minh bạch học thuật và chiến lược tích hợp, Tạp chí Giáo dục, nguồn: https://tapchigiaoduc.edu.vn/article/90061/222/ai-trong-giao-duc-dai-hoc-minh-bach-hoc-thuat-va-chien-luoc-tich-hop/, truy cập ngày 05/6/2026.
2. Cardona, M., Rodríguez, R.J. & Ishmael, K. (2023), Artificial Intelligence and the Future of Teaching and Learning: Insights and Recommendations, U.S. Department of Education, Office of Educational Technology, Washington, D.C.
3. O’Connor, S. (2022), “Open Artificial Intelligence Platforms in Nursing Education: Tools for Academic Progress or Abuse?”, Nurse Education in Practice, Vol. 66, Article 103537.
4. UNESCO (2025), AI and the future of education: disruptions, dilemmas and directions, https://www.unesco.org/en/articles/ai-and-future-education-disruptions-dilemmas-and-directions, UNESCO Publishing, Paris.
5. Jaiswal, A. & Arun, C. J. (2021), “The Prospects of Artificial Intelligence in Higher Education: Opportunities and Challenges”, Journal of Educational Technology Systems, Vol. 49, No. 4, pp. 522–541. DOI: 10.1177/00472395211015288.