Ảnh minh họa
Những người sáng lập và phát triển học thuyết Mác - Lênin đều luôn nhấn mạnh tầm quan trọng của việc học tập, Ph.Ăngghen cho rằng: "Nói chung tự học là điều chẳng ra đâu vào đâu, và nếu không bắt tay vào việc một cách có hệ thống thì sẽ không thể đạt được những kết quả quan trọng nào"[1], V.I.Lênin để lại cho chúng ta một câu nói nổi tiếng về việc học tập: "Học - học nữa - học mãi". Tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về giáo dục, tự học và học tập suốt đời là một luận điểm quan trọng mà Người luôn đặt lên hàng đầu. Khi nói về cách học tập trong tác phẩm "Sửa đổi lối làm việc", Người đã chỉ ra: "Lấy tự học làm cốt"[2]. Đại hội XIV của Đảng xác định: "Đẩy mạnh xây dựng xã hội học tập suốt đời, phát triển các mô hình, phương thức, phong trào học tập theo hướng đa dạng hóa, phù hợp với các đối tượng.... Phát huy vai trò và trách nhiệm của cả hệ thống chính trị trong việc đẩy mạnh phát triển xã hội học tập, nâng cao ý thức tự học, tự rèn luyện, tự trau dồi kiến thức, nâng cao trình độ của mọi người dân, mọi lứa tuổi"[3]. Tất cả những điều đó đã khẳng định vai trò vô cùng to lớn của việc tự học.
Triết học Mác - Lênin là môn học bắt buộc trong chương trình đào tạo của tất cả các đối tượng ở các trường cao đẳng, đại học, song đều có điểm chung đó là thời gian sinh viên được nghe giảng trên giảng đường ít, với lượng thời gian đó người dạy chỉ tập trung trang bị những kiến thức mang tính hệ thống, cập nhật, nâng cao kỹ năng vận dụng và định hướng những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu, làm rõ. Triết học Mác - Lênin là một môn học lý luận có tính trừu tượng cao đòi hỏi sinh viên phải có một phương pháp học tập phù hợp với tính chất, đặc thù môn học. Trong quá trình học tập, một số sinh viên cho rằng môn triết học Mác - Lênin là một môn "khô, khó, khổ", nên có tâm lý ngại học, phương pháp học tập không phù hợp, học thụ động, học đối phó để cố gắng qua môn, biểu hiện ở việc trong quá trình học tập môn học này chỉ học thuộc những nội dung có trong giáo trình, bài giảng được lên lớp để ôn, thi. Một số sinh viên, ban đầu có hứng thú với môn triết học Mác - Lênin, nhưng do phương pháp học triết học Mác - Lênin thiếu khoa học, hiệu quả thấp thì sự hứng thú này cũng dần dần bị mất đi. Đặc biệt, có sinh viên không đọc giáo trình trước khi lên lớp, càng không đọc các tài liệu tham khảo, việc tự học chưa thật sự được chú trọng. Chính vì vậy, chất lượng, hiệu quả việc học tập môn triết học Mác - Lênin của sinh viên ở các trường cao đẳng, đại học hiện nay vẫn còn có những hạn chế nhất định cần được khắc phục để không ngừng nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo cho các đối tượng trong nhà trường mà một trong những giải pháp quan trọng, trực tiếp chi phối, quy định đến chất lượng học tập môn triết học Mác - Lênin của sinh viên là tự học. Để nâng cao chất lượng tự học môn triết học Mác - Lênin ở các trường cao đẳng, đại học hiện nay cần tập trung thực hiện tốt một số giải pháp sau:
Một là, sinh viên cần xây dựng và thực hiện kế hoạch tự học môn triết học Mác - Lênin một cách nghiêm túc, khoa học
Xây dựng kế hoạch và việc thực hiện kế hoạch tự học một cách nghiêm túc, khoa học chung cho tất cả các môn học, trong đó có môn triết học Mác - Lênin là một công việc quan trọng và cần thiết đối với sinh viên ở các trường đại học, cao đẳng trong quá trình tự học. Nhờ có kế hoạch tự học mà sinh viên có thể học tập một cách chủ động, phân phối hợp lý giữa yêu cầu của từng học phần, môn học mà vẫn hoàn thành tốt nhiệm vụ của lớp, Hệ, kế hoạch của Học viện, phân phối thời gian học trên lớp và tự học một cách hợp lý, khoa học, phù hợp với điều kiện, môi trường, hoàn cảnh cụ thể. Có thể nói kế hoạch tự học là điều kiện thuận lợi cho mỗi sinh viên học tập đạt kết quả cao. Thực tế trong quá trình học tập, trao đổi với các sinh viên một số trường cho thấy, số sinh viên ở các trường cao đẳng, đại học lập kế hoạch và thực hiện kế hoạch tự học môn triết học Mác - Lênin chưa nhiều và chưa hiệu quả, đa số sinh viên chưa thấy được tầm quan trọng của việc xây dựng và thực hiện kế hoạch tự học, chủ yếu học tập theo mùa vụ, không chỉ với môn triết học Mác - Lênin mà với hầu hết tất cả các học phần, môn học cũng vậy, chủ yếu gần đến ngày thi mới làm đề cương, mới ôn tập.
Xây dựng kế hoạch tự học môn triết học Mác - Lênin phải có mục đích, nội dung, phương pháp rõ ràng, có tính khả thi cao, phù hợp tính chất, nhiệm vụ đơn vị, với mục tiêu yêu cầu đào tạo, với năng lực của cá nhân và thời gian tự học cho phép; phải đảm bảo sự cân đối hợp lý trong việc sử dụng thời gian vào các hoạt động học tập, tham gia các hoạt động của nhà trường, vui chơi, giải trí, dự báo được các tình huống, các biến động có thể xảy ra làm ảnh hưởng đến đến việc thực hiện kế hoạch học tập. Để thực hiện được kế hoạch tự học, sinh viên phải xác định được tất cả các công việc phải thực hiện, mục tiêu yêu cầu đào tạo, căn cứ vào yêu cầu môn học; dự kiến thời gian thực hiện công việc lập kế hoạch cụ thể theo ngày, tuần, tháng, học kỳ, năm học, khóa học để dễ sử dụng. Khi đã lập được kế hoạch tự học, yêu cầu sinh viên phải nỗ lực thực hiện bằng được kế hoạch đã đề ra. Vì vậy, đòi hỏi sinh viên phải có sự kiên trì, nhẫn nại, quyết tâm cao, có sự nỗ lực lớn của ý trí, tập trung tư tưởng hướng mình vào hoạt động học tập để thực hiện kế hoạch đề ra bởi đây là một quá trình biến những điều dự định thành hiện thực, là sự tiến hành trong thực tiễn các hành động theo phương thức đã lựa chọn, chính giai đoạn này thể hiện rõ nét đặc trưng của cá nhân trong hoạt động. Làm được như vậy thì không những chất lượng tự học môn triết học Mác - Lênin được nâng cao mà chất lượng học tập các môn học nói chung của mỗi sinh viên cũng đạt hiệu quả tốt hơn.
Hai là, nâng cao kỹ năng tổ chức tự học môn triết học Mác - Lênin của mỗi sinh viên
Thứ nhất, tích cực hoàn thiện và nâng cao kỹ năng đọc kinh điển, văn kiện, giáo trình và tài liệu tham khảo; kết hợp đọc tài liệu và bút ký.
Kinh điển, văn kiện, giáo trình và tài liệu tham khảo là nguồn tri thức đa dạng và phong phú, giúp người học mở rộng đào sâu tri thức, tăng vốn hiểu biết của mình và thoả mãn nhu cầu nhận thức của bản thân. Để đọc kinh điển, giáo trình, sách và tài liệu tham khảo môn triết học Mác - Lênin đạt kết quả cao trong quá trình tự học, trước tiên sinh viên phải xác định được mục đích của việc đọc sách là gì? cần tìm kiếm những tri thức nào? Để được như vậy, mỗi sinh viên cần phải căn cứ vào nhiệm vụ, yêu cầu học tập từng chuyên đề bài giảng được giảng viên trang bị, định hướng để lựa chọn tài liệu và nội dung cần đọc cho phù hợp. Khi đọc tài liệu phải có sự tập trung chú ý cao độ, phải biết phối hợp các thao tác tư duy như: phân tích, tổng hợp, khái quát hoá, hình tượng hoá, so sánh … để phát hiện ra các thuộc tính bản chất những đặc điểm cơ bản, những nội dung chủ yếu, mấu chốt của vấn đề. Trên cơ sở đó rút ra những kết luận, nhận xét, đánh giá chính xác vấn đề cần đọc, phải ghi chép một cách khoa học những điều đã đọc. Trong quá trình đọc để có hiệu quả cần ghi chép, đọc và ghi chép luôn gắn liền với nhau trong quá trình tự học, đặc biệt là mượn tài liệu thư viện, do đó sinh viên cũng cần phải được rèn luyện kỹ năng này. Ghi chép trong khi đọc tài liệu là một kỹ năng cần thiết và quan trọng giúp người đọc có thể kiểm tra được mức độ lĩnh hội tài liệu của mình tạo cơ sở để người đọc ghi nhớ kiến thức và giữ lại được tư liệu khi cần thiết, vì nếu chỉ đọc một lần (thậm chí hai, ba lần) cho dù có đọc kỹ đến đâu, người đọc cũng không thể nhớ hết được nội dung bài viết một cách sâu sắc được. Tuy nhiên, đó là một kỹ năng đơn giản, dễ thực hiện, nhưng hầu hết sinh viên thường có thói quen đọc, không ghi chép nên sau khi đọc xong hoặc sau một thời gian ngắn là có thể quên và khi cần thì lại không tái hiện lại được. Vì vậy, muốn nâng cao hiệu quả khi đọc kinh điển, giáo trình, sách, báo, tài liệu tham khảo, sinh viên phải biết cách ghi chép thông qua một số hình thức như: Trích kinh điển, trích văn kiện, tài liệu để ghi lại nguyên văn; lập đề cương khi đọc sách, viết tóm tắt những nội dung cơ bản, viết dưới dạng thu hoạch chuyên đề... Đây là những hình thức ghi chép giúp sinh viên có thể ghi nhớ và khi cần thì dễ dàng đọc và nhớ lại được. Để ghi chép hiệu quả trong quá trình đọc tài liệu, sinh viên phải có sự phân tích, tổng hợp, hệ thống hoá, khái quát hoá để làm nổi bật những ý trọng tâm cơ bản cần ghi chép và việc ghi chép sẽ có hệ thống, khoa học rõ ràng.
Thứ hai, có kỹ năng hệ thống hóa, khái quát hóa tài liệu trong quá trình tự học môn triết học Mác - Lênin
Đây là kỹ năng rất quan trọng giúp người học phát triển năng lực nhận thức của bản thân, có khả năng khái quát, hệ thống hoá kinh điển, văn kiện, giáo trình, sách báo, tài liệu dưới hình thức làm dàn ý, đề cương, sơ đồ, mô hình… và giúp sinh viên dễ dàng nắm được tài liệu nghiên cứu một cách tổng quát và toàn diện, nhiều sinh viên chưa thực hiện tốt được kỹ năng này bởi vì để thực hiện được sinh viên phải có sự nỗ lực tư duy ở mức độ cao để khái quát hệ thống hoá kiến thức những yếu tố cơ bản, có cùng thuộc tính, sắp xếp theo một hiện tượng nhất định bằng những từ ngữ ngắn gọn, dễ hiểu, mang tính khái quát cao. Trong quá trình đọc, sinh viên phải nghiên cứu kỹ tài liệu để hiểu sâu sắc vấn đề thì mới khát quát được và phải tùy theo khả năng của mình để khái quát hoá, hệ thống hoá vấn đề dưới dạng đề cương, sơ đồ cho phù hợp. Để giúp sinh viên có kỹ năng hệ thống hoá, khái quát hoá tài liệu trong hoạt động tự học, yêu cầu sinh viên phải hiểu khái quát hoá là gì? Khái quát hoá được thực hiện dưới hình thức nào? Khái quát là thâu tóm những cái có tính chất chung cho một lớp sự vật, hiện tượng.
Ba là, sinh viên cần có nhận thức, động cơ, thái độ, trách nhiệm đúng đắn trong việc tự học môn triết học Mác - Lênin
Nhận thức, động cơ, thái độ, trách nhiệm trong học tập của sinh viên là những nhân tố trực tiếp quy định đến mọi hoạt động, đến chất lượng, kết quả học tập của chính người học. Sinh viên cần có nhận thức, trách nhiệm đúng đắn, rõ ràng về mục đích, động cơ, thái độ trong việc tự học môn triết học Mác - Lênin, đây là một môn học có vai trò đặc biệt quan trọng, nhất là trong giai đoạn hiện nay. Môn triết học Mác - Lênin không những giúp trang bị thế giới quan, phương pháp luận đúng đắn, khoa học cho sinh viên trong việc xem xét, lý giải và xử lý các vấn đề thực tiễn nảy sinh. Mặt khác, còn giúp cho sinh viên có cơ sở lý luận, khoa học đấu tranh, phản bác các luận điệu sai trái, xuyên tạc của các thế lực thù địch, phản cách mạng.
Mỗi sinh viên cần không ngừng phát huy cao độ ý thức tự học, tự rèn, xác định động cơ tự học trong sáng, thái độ chủ động, xây dựng và tổ chức thực hiện kế hoạch tự học một cách khoa học, hiệu quả, hoàn thành tốt mục tiêu yêu cầu đào tạo của từng đối tượng. Từng sinh viên phải nhận thức đúng tầm quan trọng của việc tự học triết học Mác - Lênin để nâng cao trình độ lý luận và năng lực thực tiễn như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng dạy "Học tập chủ nghĩa Mác - Lênin là học tập cái tinh thần xử trí mọi việc, đối với mọi người và đối với bản thân mình; là học tập những chân lý phổ biến của chủ nghĩa Mác - Lênin để áp dụng một cách sáng tạo vào hoàn cảnh thực tế của nước ta. Học để mà làm"[4].
Tóm lại, trong mọi môn học thì tự học có vai trò đặc biệt quan trọng, là yếu tố trực tiếp quy định đến kết quả học tập, nhất là đối với môn triết học Mác - Lênin, môn học mang tính khái quát, trừu tượng cao. Để nâng cao chất lượng tự học môn triết học Mác - Lênin của sinh viên ở các trường cao đẳng, đại học hiện nay cần thực hiện thống nhất, đồng bộ nhiều giải pháp, trong đó tập trung vào một số giải pháp nêu trên, đó là những giải pháp căn bản, trực tiếp nhất để nâng cao chất lượng tự học môn triết học Mác - Lênin, ngoài ra quá trình tự học sinh viên cần vận dụng linh hoạt, sáng tạo, tổng hợp các giải pháp để có hiệu quả tốt nhất, nâng cao kết quả học tập, trình độ tri thức đáp ứng được mục tiêu yêu cầu đào tạo đặt ra.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] C.Mác và Ph.Ăngghen Toàn tập, tập 27, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1996, tr. 793
[2] Hồ Chí Minh toàn tập, tập 5, Nxb Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội, 2011, tr. 312
[3] Đảng cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập I, Nxb Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội, 2026, tr. 103
[4] Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 11, Nxb Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội, 2011, tr.611.
Nguyễn Phạm Mỹ Hà
Lớp: K74E4-Trường Đại học Sư phạm Hà Nội