Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải bồi dưỡng kỹ năng phản biện nhằm nâng cao năng lực sàng lọc, phân tích và đánh giá thông tin một cách khoa học, khách quan. Trên cơ sở tiếp cận tâm lý học nhận thức và thực tiễn giáo dục trong nhà trường quân đội, bài viết phân tích một số kinh nghiệm bồi dưỡng kỹ năng phản biện cho học viên, tập trung vào việc phát triển tư duy bậc cao, rèn luyện năng lực siêu nhận thức và xây dựng khuynh hướng phản biện tích cực. Kết quả góp phần nâng cao bản chất lượng đào tạo cán bộ chính trị cấp phân đội trong tình hình mới.
1. Đặt vấn đề
Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số và truyền thông xã hội đã làm gia tăng tính đa chiều, đa nguồn của môi trường thông tin hiện nay. Bên cạnh những giá trị tích cực, không gian thông tin cũng tiềm ẩn nhiều yếu tố phức tạp như tin giả, thông tin sai lệch, quan điểm cực đoan hoặc định hướng lệch chuẩn. Điều này tác động trực tiếp đến quá trình nhận thức, hình thành niềm tin và định hướng giá trị của người học. Đối với học viên Trường Sĩ quan Chính trị, khả năng tiếp nhận, phân tích và đánh giá thông tin một cách khoa học có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Tuy nhiên, trước tác động của thông tin đa chiều, nếu thiếu kỹ năng phản biện, người học dễ rơi vào trạng thái tiếp nhận thụ động, bị chi phối bởi cảm tính hoặc các hiệu ứng tâm lý đám đông. Từ thực tiễn đó, việc nghiên cứu và đúc rút một số kinh nghiệm bồi dưỡng kỹ năng phản biện cho học viên ở Trường Sĩ quan Chính trị là yêu cầu cấp thiết, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và củng cố bản lĩnh nhận thức trong bối cảnh hiện nay.
2. Nội dung nghiên cứu
Kỹ năng phản biện (KNPB) trước tác động bởi thông tin đa chiều (TTĐC) của học viên ở Trường Sĩ quan Chính trị (TSQCT) là khả năng vận dụng kiến thức, kỹ xảo, kinh nghiệm để đánh giá, phân tích, xem xét lại một sự vật, sự việc, sự kiện, hiện tượng… và đưa ra những lập luận, chính kiến một cách thuần thục, chính xác, khách quan, khoa học. Kỹ năng phản biện có vai trò quan trọng đối với học viên ở Trường trong quá trình đào tạo ở Nhà trường và trên cương vị được giao sau khi tốt nghiệp. Kỹ năng phản biện giúp học viên tránh bị sa vào những thông tin sai lệch, cảm xúc bộc phát, lập luận thiếu căn cứ và kích thích sự tò mò, khơi dậy vai trò hoạt động tích cực ở học viên và nâng cao khả năng tự điều chỉnh nhận thức, hành vi khi có luận chứng mới.
Nhận thức sâu sắc vấn đề đó, Đảng ủy, Ban Giám hiệu và các chủ thể ở TSQCT đã thường xuyên quan tâm bồi dưỡng KNPB cho học viên đạt đựơc một số kết quả bước đầu. Tuy nhiên, trước mục tiêu, yêu cầu giáo dục và đào tạo ngày càng nâng cao của Nhà trường nhằm thực hiện hiệu quả phương châm "Chất lượng đào tạo của Nhà trường là khả năng sẵn sàng chiến đấu của đơn vị", việc bồi dưỡng KNPB trước tác động của TTĐC chưa trở thành nền nếp, thường xuyên và chưa có hệ thống bài bản, khoa học. Hiệu quả bồi dưỡng KNPB cho học viên chưa cao, chưa đáp ứng kịp thời với tốc độ, diễn biến, tác động của TTĐC; một số học viên còn lúng túng, phân biệt chưa rõ đúng, sai, xác định nội dung, phương pháp đấu tranh, phản biện… Từ thực tiễn công tác bồi dưỡng bồi dưỡng KNPB cho học viên ở TSQCT có thể rút ra một số kinh nghiệm sau:
Một là, thường xuyên giáo dục nâng cao nhận thức về vai trò, sự cần thiết phải bồi dưỡng kỹ năng phản biện cho học viên trước tác động của thông tin đa chiều
Thực tiễn ở các đơn vị quản lý học viên của TSQCT cho thấy, để bồi dưỡng KNPB trước tác động của TTĐC cho học viên có kết quả thiết thực, phải tập trung giáo dục nâng cao nhận thức, ý thức trách nhiệm của các cấp, các ngành, các lực lượng, mà trước hết là cấp ủy, tổ chức đảng, cán bộ chủ trì, đội ngũ giảng viên thấy rõ vai trò, sự cần thiết của hoạt động bồi dưỡng này nhằm nâng cao kiến thức, kỹ xảo, kinh nghiệm tiếp cận, lập luận, phân tích, đánh giá, sàng lọc, tiếp thu, nhận diện, xử lý và phản bác thông tin cho học viên. Quá trình bồi dưỡng sẽ được trau dồi kiến thức, nâng cao trình độ lý luận chính trị, pháp luật, lịch sử, văn hóa…để mở rộng kiến thức nền tảng và chuyên sâu một cách có hệ thống. Đồng thời, rèn luyện tư duy phản biện bằng việc đặt ra những câu hỏi và sưu tầm luận cứ, luận chứng để biện luận, phản bác toàn diện vấn đề đặt ra. Đồng thời, mở ra cơ hội và bảo đảm điều kiện thuận lợi cho học viên rèn luyện kỹ năng xử lý thông tin, xây dựng thói quen kiểm chứng nguồn tin, phân tích ngữ cảnh, phát hiện "tình huống có vấn đề" và tìm kiếm nguồn tư liệu để minh chứng, khẳng định. Từ đó, nâng cao hiểu biết và khả năng vận dụng chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh vào giải quyết một số vấn đề thực tiễn đặt ra trước sức tác động mạnh mẽ của TTĐC, nhất là nâng cao khả năng biện luận, phản bác thông tin xấu độc, sai trái, phản động và tuyên truyền thông tin chính thống để tạo môi trường xã hội an toàn, lành mạnh. Mặt khác, hoạt động bồi dưỡng này sẽ nâng cao sức đề kháng, khả năng miễn dịch của học viên trước tác động từ những luồng thông tin "nhiễu loạn" ở nhiều góc độ, phương diện. Bồi dưỡng KNPB trước tác động của TTĐC trực tiếp nâng cao khả năng vận dụng kiến thức, kỹ xảo, kinh nghiệm vào quá trình đánh giá, phân loại, sàng lọc, kiểm định thông tin và do đó, sức đề kháng, khả năng miễn dịch trước nguồn thông tin "nhiễu loạn" của học viên cũng gia tăng tương xứng.
Hai là, bồi dưỡng kỹ năng phản biện cho học viên trước tác động của thông tin đa chiều phải tiến hành thường xuyên, liên tục, với nội dung toàn diện, hình thức biện pháp phù hợp, có trọng tâm, trọng điểm.
Bồi dưỡng KNPB cho học viên không phải là giải pháp tình thế, tạm thời mà là nhiệm vụ thường xuyên, liên tục diễn ra trong mọi hoạt động của đơn vị gắn liền với mục tiêu, yêu cầu đào tạo của TSQCT. Đặc điểm của đội ngũ học viên ở TSQCT cho thấy đội ngũ này Là những thanh niên có tuổi đời còn trẻ (từ 18 đến 22), đang hoàn thiện về thể chất và tâm lý, có sức khỏe, nhận thức tốt, năng động và nhạy bén trong cuộc sống, có khả năng nhận thức nhanh, năng động, nhạy bén trong tiếp cận tri thức và công nghệ, dễ dàng tiếp nhận thông tin và đang trong quá trình định hình, xây dựng, phát triển, hoàn thiện phẩm chất, nhân cách người cán bộ chính trị. Tuy nhiên đặc tính tâm lý, tư tưởng chưa thật ổn định, trình độ nhận thức, năng lực tư duy, nhãn quan chính trị chưa đồng đều, dễ bị chi phối, tác động, cuốn theo những luồng thông tin phức tạp, đa chiều... Vì vậy, đồng thời với việc bồi dưỡng chung, các đơn vị đã xác định nội dung, biện pháp bồi dưỡng riêng cho từng đối tượng, trên cơ sở bồi dưỡng thường xuyên đã chú ý bồi dưỡng có trọng tâm, trọng điểm; thực hiện tốt phương châm: bồi dưỡng thường xuyên, liên tục, yếu khâu nào bồi dưỡng khâu đó, cấp trên bồi dưỡng cấp dưới, người giỏi bồi dưỡng người yếu; bồi dưỡng theo từng năm học, theo từng hoạt động và điều kiện cụ thể. Trong thời gian qua, ở TSQCT đã bám sát mục tiêu, yêu cầu đổi mới, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo, nhiệm vụ xây dựng Quân đội và yêu cầu của cuộc đấu tranh phòng, chống luận điệu sai trái, thù địch. Đây là vấn đề quan trọng, góp phần bảo đảm cho hoạt động nhận diện thấy rõ, chỉ ra những thông tin sai lệch trong các luận điệu mà đối tượng phát tán, từ đó hình thành KNPB thực sự hiệu quả. Mục tiêu, yêu cầu đào tạo cũng tác động trực tiếp tới việc phấn đấu, rèn luyện theo tiêu chuẩn về phẩm chất chính trị, đạo đức, lối sống, kiến thức, năng lực của học viên. Từ đó, đặt ra yêu cầu khách quan trong xác định nội dung, hình thức, biện pháp bồi dưỡng KNPB trước tác động của TTĐC cho học viên. Trên cơ sở đó mới xác định, tìm tòi, sáng tạo các hình thức, biện pháp bồi dưỡng hiệu quả, phù hợp với môi trường quân sự. Bồi dưỡng phải được tiến hành trong tổng thể hoạt động giáo dục của Nhà trường.
Ba là, phát huy vai trò trách nhiệm của cấp ủy đảng, cán bộ chủ trì và cơ quan chức năng, khoa giáo viên trong bồi dưỡng bồi dưỡng kỹ năng phản biện cho học viên trước tác động của thông tin đa chiều
Thực tiễn ở TSQCT cho thấy, ở thời điểm nào, đơn vị nào cấp ủy đảng, cán bộ chủ trì, cơ quan chức năng, khoa giáo viên, nhận thức đúng đắn, đầy đủ về công tác bồi dưỡng KNPB trước tác động của TTĐC cho học viên, coi đó là một trong những nhiệm vụ quan trọng của đơn vị mình. Đồng thời, thường xuyên nâng cao trách nhiệm trong lãnh đạo, chỉ đạo bồi dưỡng KNPB trước tác động của TTĐC cho học viên thì ở đó học viên có KNPB không ngừng được nâng lên đáp ứng mục đích, yêu cầu đặt ra.
Vai trò trách nhiệm của của cấp ủy, cán bộ chủ trì, cơ quan chức năng và khoa giáo viên trong lãnh đạo, chỉ đạo và triển khai thực hiện là yếu tố quyết định đến chất lượng, hiệu quả bồi dưỡng KNPB trước tác động của TTĐC cho học viên ở TSQCT trong thời gian qua. Vai trò được thể hiện rất cụ thể trong nắm vững đặc điểm đối tượng họ viên, đánh giá đúng thực trạng KNPB của đội ngũ học viên, chủ động xây dựng kế hoạch, triển khai tổ chức thực hiện nghiêm túc, có hiệu quả kế hoạch đề ra; nghiên cứu ban hành kịp thời những quy chế, quy định đúng đắn làm chuẩn mưc hướng dẫn hoạt động của học viên; chỉ đạo sơ, tổng kết, rút kinh nghiệm, phổ biến những điển hình tiên tiến; kịp thời phát hiện và giúp đỡ những đơn vị cơ sở gặp khó khăn; triển khai thực hiện tốt quy trình cấp trên bồi dưỡng cấp dưới, cơ quan chức năng, các khoa giáo viên trực tiếp bồi dưỡng KNPB trước tác động của TTĐC cho học viên.
Bốn là, phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của đội ngũ học viên trong bồi dưỡng kỹ năng phản biện trước tác động của thông tin đa chiều.
Hoạt động bồi dưỡng KNPB trước tác động của TTĐC của đội ngũ học viên là quá trình tác động qua lại giữ chủ thể và đối tượng; là sự kết hợp chặt chẽ giữa quá trình bồi dưỡng và quá trình tự bồi dưỡng. Sự tiến bộ, trưởng thành về KNPB trước tác động của TTĐC của mỗi học viên là sự kết quả của quá trình nỗ lực phấn đấu tu dưỡng, phấn đấu, rèn luyện của chính bản thân họ, cùng với sự giúp đỡ, bồi dưỡng của các chủ thể, lực lực bồi dưỡng. Kinh nghiệm bồi dưỡng KNPB trước tác động của TTĐC cho học viên ở TSQCT cho thấy: ý thức tự giác, tích cực, chủ động tự bồi dưỡng của bản thân là nhân tố có ý nghĩa quyết định nhất đối với sự tiến bộ về KNPB trước tác động TTĐC của học viên. Nếu mỗi học viên có động cơ thái độ đúng đắn, có ý chí nghị lực quyết tâm cao, tích cực tự giác, học tập, rèn luyện, tự bồi dưỡng ở mọi lúc, mọi nơi thì họ sẽ nhanh chóng nhanh chóng tiến bộ trưởng thành đáp ứng được yêu cầu đặt ra và ngược lại, nếu học viên không tích cực, tự giác nỗ lực phấn đấu trong học tập, rèn luyện, không có ý thức tự bồi dưỡng thì mọi cố gắng của cấp ủy, cán bộ chủ trì, cơ quan chức năng, các khoa giáo viên trong hoạt động bồi dưỡng KNPB trước tác động của TTĐC đều không mang lại kết quả mong muốn và KNPB trước tác động của TTĐC của học viên cũng không phát triển theo kịp yêu cầu nhiệm vụ giáo dục đào tạo của Nhà trường.
Năm là, bồi dưỡng kỹ năng phản biện cho học viên trước tác động của thông tin đa chiều phải gắn với bảo đảm cơ sở vật chất, kỹ thuật công nghệ và xây dựng, hoàn thiện cơ chế vận hành.
Thực tiễn chứng minh, cơ sở vật chất, kỹ thuật, công nghệ được trang bị tốt, hiện đại với cơ chế quản lý, sử dụng thích ứng, đồng bộ sẽ bảo đảm tối ưu điều kiện thuận lợi, đáp ứng tốt yêu cầu và nâng cao khả năng, hiệu quả bồi dưỡng KNPB trước tác động của TTĐC cho học viên. Quan tâm bảo đảm tính tương thích của cơ sở vật chất, kỹ thuật công nghệ trong mối quan hệ biện chứng với trình độ, khả năng, ý thức trách nhiệm của học viên và cách thức quản lý, giải pháp bồi dưỡng KNPB trước tác động của TTĐC cho học viên của lãnh đạo, chỉ huy, cơ quan chức năng các cấp.
Đầu tư, trang bị cơ sở vật chất, kỹ thuật công nghệ đầy đủ, đồng bộ, tiên tiến, hữu ích bám sát tiêu chí xây dựng nhà trường thông minh và Quân đội hiện đại. Chú trọng cải tạo, nâng cấp, kết hợp với đầu tư mới phòng chuyên dụng hiện đại, trang bị hệ thống máy tính kết nối Internet có dung lượng đường truyền tương thích với nhu cầu truy cập, khai thác, sử dụng. Tận dụng, khai thác và phát huy hiệu quả khả năng của các tổ chức, cá nhân - nhất là máy tính, điện thoại thông minh. Tiếp tục nghiên cứu, bổ sung, hoàn thiện quy chế quản lý, khai thác, sử dụng hiệu quả công năng, tác dụng của các trang bị kỹ thuật công nghệ và mạng Internet. Ưu tiên đảm bảo hệ thống trang thiết bị cho cơ quan chức năng, lực lượng chuyên trách và bộ phận chuyên sâu tiến hành bồi dưỡng KNPB trước tác động của TTĐC cho học viên trong các Nhà trường.
3. Kết luận
Trước tác động ngày càng mạnh mẽ của thông tin đa chiều, bồi dưỡng kỹ năng phản biện cho học viên Trường Sĩ quan Chính trị là yêu cầu tất yếu nhằm nâng cao năng lực nhận thức, củng cố bản lĩnh chính trị và chất lượng giáo dục, đào tạo của Nhà trường. Việc phát triển đồng bộ tư duy phân tích, năng lực nhận thức và khuynh hướng phản biện tích cực sẽ góp phần giúp học viên chủ động, khách quan trong tiếp nhận và xử lý thông tin. Đây là nền tảng quan trọng để xây dựng đội ngũ cán bộ chính trị cấp phân đội vững vàng, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới.
Nguyễn Hoàng Quân
Tiểu đoàn 9, Trường Sĩ quan Chính trị
Tài liệu tham khảo:
1. Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam. (2018). Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2018 về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới.
2. Đảng Cộng sản Việt Nam. (2021). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII (Tập I, II). Nxb Chính trị quốc gia Sự thật.
3. Quân ủy Trung ương. (2021). Nghị quyết số 847-NQ/QUTW ngày 28/12/2021 về phát huy phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ", kiên quyết chống chủ nghĩa cá nhân trong tình hình mới.
4. Bộ Quốc phòng. (2022). Chiến lược phát triển Chính phủ điện tử hướng tới Chính phủ số trong Bộ Quốc phòng. Nxb Quân đội nhân dân.
5. Học viện Chính trị. (2020). Giáo trình công tác đảng, công tác chính trị trong Quân đội nhân dân Việt Nam. Nxb Quân đội nhân dân.