1. Đặt vấn đề
Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang tác động sâu sắc đến lĩnh vực quân sự, đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với chất lượng đào tạo nguồn nhân lực quân sự. Trong bối cảnh đó, Đảng và Quân ủy Trung ương đã xác định đổi mới giáo dục, đào tạo gắn với phát triển khoa học, công nghệ và chuyển đổi số là yêu cầu quan trọng trong xây dựng Quân đội "cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại", trọng tâm: Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Nghị quyết số 1657-NQ/QUTW ngày 20/12/2022, về công tác giáo dục và đào tạo đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ xây dựng Quân đội trong tình hình mới, Nghị quyết số 3488-NQ/QUTW ngày 29/01/2025 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong Quân đội, Nghị quyết số 290-NQ/QUTW ngày 07/01/2026, về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo trong Quân đội. Đặc biệt, Quyết định số 1960/QĐ-TM ngày 01/8/2025 của Bộ Tổng Tham mưu về Bộ tiêu chí Nhà trường Quân đội thông minh đã tạo cơ sở quan trọng để các học viện, trường sĩ quan xác định mục tiêu, tiêu chí và lộ trình xây dựng nhà trường thông minh, hiện đại.
Xây dựng nhà trường Quân đội thông minh, hiện đại vì vậy không chỉ là yêu cầu của quá trình chuyển đổi số mà còn là yêu cầu tất yếu nhằm đổi mới căn bản phương thức quản lý, điều hành, giáo dục, đào tạo và nghiên cứu khoa học; tạo môi trường đào tạo nguồn nhân lực có trình độ, năng lực đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội hiện đại và nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc. Thực hiện phương châm "Chất lượng đào tạo của nhà trường là khả năng sẵn sàng chiến đấu của đơn vị", xây dựng nhà trường thông minh, hiện đại cần được xác định là nhiệm vụ quan trọng, lâu dài và có tính đột phá của các học viện, trường sĩ quan Quân đội hiện nay.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Quan niệm nhà trường Quân đội thông minh, hiện đại
Nhà trường Quân đội là thiết chế giáo dục, đào tạo trong Quân đội, trực tiếp đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ, nhân viên chuyên môn kỹ thuật; đồng thời thực hiện nghiên cứu, ứng dụng khoa học quân sự, góp phần xây dựng Quân đội và thực hiện nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc. Trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, sự phát triển nhanh của công nghệ số đặt ra yêu cầu phải đổi mới mô hình, phương thức hoạt động của nhà trường, hướng tới xây dựng nhà trường thông minh, hiện đại.
"Thông minh" được hiểu là khả năng ứng dụng, tích hợp và khai thác hiệu quả công nghệ số, dữ liệu số và các thành tựu của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư để kết nối, chia sẻ thông tin, hỗ trợ ra quyết định và nâng cao hiệu quả hoạt động của nhà trường. "Hiện đại" thể hiện ở sự tiên tiến, đồng bộ của hạ tầng, công nghệ, phương thức tổ chức hoạt động, đội ngũ và môi trường giáo dục, phù hợp với trình độ phát triển của khoa học, công nghệ và yêu cầu xây dựng Quân đội hiện đại. Từ đó chúng ta có thể hiểu rằng: Thông minh nhấn mạnh khả năng vận hành và khai thác hiệu quả, còn hiện đại nhấn mạnh trình độ, tính tiên tiến và đồng bộ của nhà trường.
Trên cơ sở đó có thể quan niệm: Nhà trường Quân đội thông minh, hiện đại là mô hình nhà trường quân đội được xây dựng trên nền tảng hạ tầng, công nghệ và phương thức tổ chức hiện đại; ứng dụng toàn diện công nghệ số và các thành tựu của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư trong quản lý, điều hành, giáo dục, đào tạo, nghiên cứu khoa học và bảo đảm các hoạt động của nhà trường thông qua khai thác, kết nối và sử dụng hiệu quả dữ liệu số nhằm nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo, nghiên cứu khoa học và đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam "cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại".
Quan niệm trên được biểu hiện tập trung ở ba thuộc tính cơ bản:
Một là, mô hình nhà trường quân đội thông minh, hiện đại được xây dựng trên nền tảng hạ tầng số và công nghệ hiện đại. Đây là cơ sở vật chất - kỹ thuật bảo đảm nhà trường có khả năng kết nối, tích hợp và vận hành các hoạt động trên môi trường số, bao gồm hạ tầng mạng, dữ liệu, các nền tảng số, phòng học thông minh, hệ thống mô phỏng và các trang thiết bị công nghệ hiện đại.
Hai là, nhà trường thông minh, hiện đại được xây dựng dựng công tác quản lý, điều hành và vận hành thông minh dựa trên dữ liệu số. Các quy trình hoạt động của nhà trường được số hóa, liên thông và khai thác dữ liệu để nâng cao tính chính xác, kịp thời, hiệu quả trong quản lý, điều hành; đồng thời hỗ trợ đổi mới giáo dục, đào tạo và nghiên cứu khoa học.
Ba là, nhà trường quân đội thông minh được xây dựng trên cơ sở phát triển nguồn nhân lực số và môi trường giáo dục số đồng bộ. Nhà trường phải hình thành đội ngũ có trình độ chuyên môn, năng lực số và khả năng thích ứng với công nghệ mới; đồng thời xây dựng môi trường giáo dục, học tập, nghiên cứu trên nền tảng số, tạo điều kiện để cán bộ, giảng viên, học viên chủ động khai thác tri thức, công nghệ và phương thức giáo dục hiện đại.
Ba thuộc tính trên có quan hệ chặt chẽ, tác động và bổ trợ lẫn nhau: Hạ tầng và công nghệ tạo nền tảng; việc quản lý, điều hành dựa trên dữ liệu tạo phương thức vận hành nhanh chóng, thông suốt; còn nguồn nhân lực số và môi trường giáo dục số là yếu tố trực tiếp khai thác, chuyển hóa nền tảng đó thành chất lượng và hiệu quả thực tế của nhà trường.
2.2. Sự cần thiết xây dựng nhà trường Quân đội thông minh, hiện đại
Một là, xây dựng nhà trường Quân đội thông minh, hiện đại là yêu cầu tất yếu để đáp ứng quá trình hiện đại hóa Quân đội. Lý luận chủ nghĩa Mác – Lênin đã chỉ rõ Quân đội là công cụ bạo lực sắc bén của giai cấp, nhà nước tổ chức ra, nuôi dưỡng nó. Do đó, Quân đọi nhân dân Việt Nam là quân đội kiểu mới, công cụ bạo lực vũ trang của nhà nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, có bản chất giai cấp công nhân, tính nhân dân và tính dân tộc sâu sắc. Để thực hiện thắng lợi hai nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa, trước những tác động sâu sắc của Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4, Đại hội XIV Đảng ta xác định mục tiêu: "Đến năm 2030 xây dựng Quân đội, Công an cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại; vững mạnh về chính trị, tư tưởng, đạo đức, tổ chức và cán bộ" [1].
Với mục tiêu xây dựng Quân đội "các mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại" đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với chất lượng nguồn nhân lực, nhất là khả năng làm chủ vũ khí, trang bị kỹ thuật hiện đại và thích ứng với phương thức tác chiến trong điều kiện ứng dụng công nghệ số, các thành tựu khoa học, công nghệ ngày càng sâu rộng. Trong khi đó, nhà trường Quân đội là nơi trực tiếp đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực cho toàn quân. Vì vậy, không thể đào tạo nguồn nhân lực có trình độ công nghệ cao bằng một môi trường giáo dục chậm đổi mới về công nghệ, phương pháp và phương thức tổ chức. Xây dựng nhà trường thông minh, hiện đại tạo môi trường đào tạo tương thích với sự phát triển của vũ khí, trang bị và yêu cầu hoạt động quân sự, qua đó nâng cao khả năng tiếp cận, khai thác, làm chủ công nghệ của người học, góp phần trực tiếp nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và sức mạnh chiến đấu của Quân đội.
Hai là, xây dựng nhà trường Quân đội thông minh, hiện đại là yêu cầu khách quan để giải quyết mâu thuẫn giữa yêu cầu ngày càng cao của nhiệm vụ đào tạo với thực tiễn phát triển nhanh của khoa học, công nghệ và hoạt động quân sự. Sự phát triển của chiến tranh công nghệ cao, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, công nghệ mô phỏng và các phương thức tác chiến mới đang làm thay đổi nhanh chóng yêu cầu về phẩm chất, năng lực của người cán bộ. Điều đó đòi hỏi nội dung, chương trình, phương pháp và môi trường đào tạo phải thường xuyên được cập nhật, đổi mới. Nếu vẫn duy trì phương thức giáo dục, đào tạo chủ yếu dựa trên mô hình truyền thống, khả năng hình thành năng lực số, tư duy công nghệ và năng lực thích ứng với thực tiễn của người học sẽ bị hạn chế. Vì vậy, xây dựng nhà trường thông minh, hiện đại chính là phương thức quan trọng để thu hẹp khoảng cách giữa yêu cầu của thực tiễn xây dựng Quân đội với năng lực được hình thành trong quá trình đào tạo, đồng thời khắc phục những hạn chế về năng lực số của một bộ phận cán bộ, giảng viên và người học.
Ba là, xây dựng nhà trường Quân đội thông minh, hiện đại là yêu cầu cần thiết nhằm đổi mới phương thức quản lý, điều hành, nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực của nhà trường. Mô hình nhà trường thông minh cho phép số hóa quy trình, kết nối và chia sẻ dữ liệu, hình thành cơ sở dữ liệu dùng chung và hỗ trợ xử lý thông tin theo thời gian thực, qua đó từng bước khắc phục những hạn chế của phương thức quản lý hành chính truyền thống. Trên nền tảng dữ liệu số, hoạt động quản lý, điều hành có điều kiện chuyển từ xử lý công việc theo kinh nghiệm, thủ công sang ra quyết định dựa trên thông tin và dữ liệu, nâng cao tính chính xác, kịp thời, minh bạch và khả năng phối hợp giữa các cơ quan, đơn vị. Qua đó, nhà trường không chỉ nâng cao hiệu quả quản lý, điều hành mà còn tối ưu hóa nguồn lực, giảm các khâu trung gian và tạo nền tảng để các hoạt động giáo dục, đào tạo, nghiên cứu khoa học được tổ chức khoa học, linh hoạt và hiệu quả hơn.
Tuy nhiên, quá trình xây dựng nhà trường Quân đội thông minh, hiện đại phải bảo đảm an toàn thông tin, an ninh mạng và bảo vệ bí mật quân sự. Việc đẩy mạnh số hóa, kết nối và chia sẻ dữ liệu trên môi trường mạng bên cạnh tạo ra những điều kiện thuận lợi cho đổi mới quản lý, giáo dục, đào tạo và nghiên cứu khoa học cũng đồng thời làm gia tăng nguy cơ mất an toàn thông tin, lộ lọt bí mật quân sự, bị tấn công mạng hoặc tác động, phá hoại từ các hoạt động trên không gian mạng. Do đó, xây dựng nhà trường thông minh, hiện đại không thể chỉ tập trung vào đầu tư hạ tầng và ứng dụng công nghệ mà phải được triển khai đồng thời với hoàn thiện cơ chế, quy định quản lý môi trường số; xây dựng văn hóa số; nâng cao ý thức, trách nhiệm và năng lực bảo mật của cán bộ, giảng viên, học viên, nhân viên, chiến sĩ; tăng cường các giải pháp kỹ thuật, nghiệp vụ nhằm chủ động phòng ngừa, phát hiện và xử lý các nguy cơ mất an toàn thông tin, an ninh mạng.
2.3. Nội dung xây dựng nhà trường Quân đội thông minh, hiện đại
Xây dựng nhà trường Quân đội thông minh, hiện đại là quá trình đổi mới đồng bộ cả nền tảng công nghệ, phương thức vận hành, hoạt động giáo dục - đào tạo, nguồn nhân lực và thể chế bảo đảm. Các nội dung có quan hệ chặt chẽ, tác động qua lại, trong đó công nghệ là nền tảng, con người là chủ thể trực tiếp khai thác và vận hành, còn nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo và nghiên cứu khoa học là mục tiêu trung tâm. Trên cơ sở đó, tập trung vào những nội dung trọng tâm sau:
Một là, xây dựng hạ tầng số và nền tảng công nghệ đồng bộ. Đây là điều kiện nền tảng để hình thành và duy trì hoạt động của nhà trường trên môi trường số, thực hiện nội dung này là triển khai 2 nhóm tiêu chí hạ tầng số và nhóm tiêu chí về học liệu số và thư viện số theo Quyết định 1960/QĐ-TM của Bộ Tổng tham mưu. Trọng tâm nội dung này là từng bước hoàn thiện mạng quân sự, trung tâm dữ liệu, hệ thống kết nối và lưu trữ dữ liệu; xây dựng phòng học thông minh, thư viện số, kho học liệu số dùng chung và các nền tảng phục vụ quản lý, điều hành, giáo dục, đào tạo, nghiên cứu khoa học. Hạ tầng phải được phát triển theo hướng đồng bộ, liên thông, có khả năng mở rộng và bảo đảm an toàn, tránh tình trạng đầu tư phân tán, thiếu kết nối hoặc chỉ phục vụ từng khâu công việc riêng lẻ.
Hai là, đổi mới mô hình quản lý, điều hành nhà trường trên nền tảng số. Trọng tâm là số hóa các quy trình chỉ đạo, điều hành và xử lý công việc; đẩy mạnh sử dụng phần mềm quản lý văn bản, hồ sơ công việc, cơ sở dữ liệu và các nền tảng số dùng chung. Trên cơ sở dữ liệu được kết nối và cập nhật, từng bước nâng cao khả năng tổng hợp, phân tích và cung cấp thông tin phục vụ chỉ huy, điều hành, qua đó nâng cao tính chính xác, kịp thời và hiệu quả trong giải quyết công việc. Đây không chỉ là chuyển phương thức xử lý công việc từ giấy sang điện tử mà sâu hơn là đổi mới phương thức quản lý, điều hành phù hợp với môi trường số.
Ba là, hiện đại hóa hoạt động giáo dục, đào tạo và nghiên cứu khoa học. Đây là nội dung trung tâm, trực tiếp quyết định chất lượng của nhà trường thông minh, hiện đại. Các nhà trường cần đổi mới nội dung, chương trình và phương pháp giáo dục, đào tạo theo hướng phát triển năng lực người học; khai thác hiệu quả hệ thống quản lý học tập (LMS), học liệu số, lớp học đảo ngược và các hình thức dạy học kết hợp. Đồng thời, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ mô phỏng, trí tuệ nhân tạo và các công nghệ mới trong giảng dạy, thực hành, kiểm tra, đánh giá; phát triển môi trường nghiên cứu số, nâng cao khả năng khai thác dữ liệu và kết quả nghiên cứu, gắn nghiên cứu khoa học với yêu cầu thực tiễn xây dựng Quân đội.
Bốn là, xây dựng và phát triển nguồn nhân lực số, trong đó chú trọng phát huy nguồn lực sĩ quan trẻ. Công nghệ và hạ tầng chỉ có thể chuyển hóa thành năng lực thực tế khi có đội ngũ đủ phẩm chất, trình độ và khả năng làm chủ công nghệ. Vì vậy, cần xây dựng đội ngũ cán bộ, giảng viên, nhân viên có bản lĩnh chính trị vững vàng, trình độ chuyên môn cao, năng lực số và khả năng thích ứng với sự phát triển nhanh của khoa học, công nghệ. Trong đó, sĩ quan trẻ là một nguồn lực quan trọng và có nhiều lợi thế về khả năng tiếp cận công nghệ mới, tinh thần đổi mới và sức sáng tạo, cần được tạo điều kiện để trở thành lực lượng tích cực trong khai thác, ứng dụng và lan tỏa công nghệ, góp phần trực tiếp vận hành và phát triển nhà trường thông minh, hiện đại.
Năm là, hoàn thiện thể chế, xây dựng văn hóa số và bảo đảm an toàn thông tin, an ninh mạng. Sự vận hành của nhà trường trên môi trường số phải được đặt trong hệ thống quy chế, quy định và quy trình phù hợp, bảo đảm thống nhất trong quản lý, khai thác và sử dụng các nền tảng, dữ liệu số. Cùng với đó, cần hình thành văn hóa số trong toàn nhà trường, nâng cao ý thức trách nhiệm, kỷ luật phát ngôn, kỷ luật bảo mật và kỹ năng ứng xử trên không gian mạng; đồng thời triển khai đồng bộ các giải pháp kỹ thuật và nghiệp vụ nhằm bảo vệ dữ liệu, bí mật quân sự, bảo đảm an toàn thông tin, an ninh mạng. Đây là điều kiện bảo đảm để quá trình chuyển đổi số diễn ra đúng hướng, an toàn, có kỷ luật và bền vững.
3. Kết luận
Xây dựng nhà trường Quân đội thông minh, hiện đại là bước phát triển có tính cách mạng trong đổi mới giáo dục, đào tạo quân sự, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội "cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại" và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực quân sự trong điều kiện khoa học, công nghệ phát triển nhanh. Đây không chỉ là quá trình hiện đại hóa cơ sở vật chất, hạ tầng công nghệ mà là sự đổi mới đồng bộ về quản trị, giáo dục, đào tạo, nghiên cứu khoa học, nguồn nhân lực, thể chế và môi trường hoạt động trên nền tảng số.
Trong quá trình đó, nhà trường thông minh, hiện đại và nguồn lực sĩ quan trẻ có mối quan hệ biện chứng, tác động, thúc đẩy lẫn nhau. Một môi trường giáo dục, đào tạo hiện đại, số hóa và dựa trên dữ liệu tạo điều kiện để sĩ quan trẻ phát huy tri thức, năng lực công nghệ, tư duy đổi mới và sức sáng tạo; ngược lại, sự năng động, sáng tạo và khả năng thích ứng nhanh của sĩ quan trẻ là nguồn lực quan trọng góp phần vận hành, hoàn thiện và thúc đẩy quá trình hiện đại hóa nhà trường. Vì vậy, cần tiếp tục tăng cường đầu tư hạ tầng, hoàn thiện thể chế, phát triển nguồn nhân lực số và tạo môi trường thuận lợi bảo đảm các tiêu chí nhà trường Quân đội thông minh, hiện đại được hiện thực hóa đồng bộ, thực chất, đúng lộ trình đã xác định.
Đặng Văn Khải, Phan Thanh Luận
Hệ 5, Học viện Chính trị, Bộ Quốc Phòng
Chú thích:
[1] Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập II, Nxb Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội, 2026, tr.80.
Tài liệu thao khảo:
1. Bộ Tổng tham mưu, Quyết định 1960/QĐ-TM ngày 01/8/2025 ban hành Bộ tiêu chí nhà trường Quân đội thông minh, Hà Nội, 2025.
2. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập I, Nxb Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội, 2026.
3. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập II, Nxb Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội, 2026.
4. Quân ủy Trung ương, Nghị quyết 1657-NQ/QUTW ngày 20/12/2022 về đổi mới giáo dục và đào tạo trong Quân đội, Hà Nội, 2022.
5. Quân ủy Trung ương, Nghị quyết 3488-NQ/QUTW ngày 29/01/2025 về đột phá phát triển KHCN và chuyển đổi số trong Quân đội, Hà Nội, 2025.
6. Quân ủy Trung ương, Nghị quyết số 290-NQ/QUTW ngày 07/01/2026, về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo trong Quân đội, Hà Nội, 2026