Đối với các nhà trường quân đội, việc xây dựng môi trường văn hóa sư phạm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, góp phần "xây dựng thế hệ con người Việt Nam mới có lòng yêu nước và tự hào dân tộc, đủ bản lĩnh, trí tuệ, năng lực, trình độ, sức khoẻ để đáp ứng yêu cầu xây dựng, phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc trong giai đoạn phát triển mới". Đồng thời, phát huy hơn nữa những giá trị văn hóa đặc trưng của hình tượng "Bộ đội Cụ Hồ" trong thời kỳ mới.
2. Nội dung nghiên cứu
Một là, vai trò của việc xây dựng môi trường văn hóa sư phạm ở các nhà trường quân đội trong giai đoạn mới
Trong quân đội nói chung, các nhà trường quân đội nói riêng, môi trường văn hóa có tính đặc thù, thực chất đó chính là môi trường văn hóa sư phạm quân sự - là tổng hòa các giá trị văn hóa vật chất, tinh thần được hình thành, phát triển gắn với hoạt động sư phạm quân sự, hợp thành một chỉnh thể trong không gian và thời gian xác định, tác động đến quá trình hình thành, nuôi dưỡng và hoàn thiện phẩm chất, nhân cách của mọi quân nhân. Xây dựng môi trường văn hóa sư phạm trong quân đội có vai trò to lớn trong việc đào tạo cán bộ cho quân đội, xây dựng đơn vị vững mạnh toàn diện, "mẫu mực, tiêu biểu", được thể hiện trên các mặt cơ bản sau:
Thứ nhất, xây dựng môi trường văn hóa sư phạm góp phần định hướng chính trị tư tưởng, phát huy giá trị văn hóa "Bộ đội Cụ Hồ" và các giá trị văn hóa của từng đơn vị.
Xây dựng môi trường văn hóa sư phạm của các nhà trường quân đội sẽ tạo thuận lợi cho sự chuyển hóa toàn diện các phẩm chất, nhân cách tốt đẹp vào mỗi cán bộ, chiến sĩ; biến quá trình giáo dục thành quá trình tự giáo dục, hình thành, phát triển những giá trị văn hóa quân sự tốt đẹp. Rèn luyện cho mỗi quân nhân sự vững vàng về chính trị, nhận thức, giác ngộ sâu sắc về mục tiêu, lý tưởng, không hoang mang, dao động trước mọi khó khăn, thử thách. Khơi dậy tính tích cực, tự giác, say mê, hứng thú trong mỗi cán bộ, chiến sĩ; định hướng thái độ, hành vi hướng tới các giá trị chân - thiện - mỹ theo những đặc trưng cơ bản của phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ".
Thứ hai, môi trường văn hóa sư phạm góp phần xây dựng và hoàn thiện nhân cách, phẩm chất đạo đức, lối sống và bồi dưỡng năng lực của cán bộ, giảng viên, học viên ở mỗi nhà trường quân đội
Môi trường văn hóa sư phạm đã góp phần xây dựng động cơ, thái độ, hành vi đúng đắn, ý thức kỷ luật, đoàn kết của mỗi người trong quá trình học tập, rèn luyện tại mỗi nhà trường quân đội. Thông qua con đường văn hóa, các giá trị văn hóa, đạo đức, lối sống được hấp thụ vào mỗi quân nhân, được thẩm thấu, chuyển hóa thành các giá trị nhân cách, hình thành niềm tin, lý tưởng, lẽ sống, tạo động lực thôi thúc mỗi người tu dưỡng rèn luyện, phấn đấu vươn lên; tạo môi trường thuận lợi cho việc bồi dưỡng năng lực công tác, giúp cho mỗi người luôn luôn hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao. Cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã từng khẳng định: "Muốn có xã hội tốt, thì phải có con người tốt, và muốn có con người tốt, thì phải có môi trường xã hội tốt. Đây là quan hệ biện chứng thiên biến vạn hóa giữa xã hội và con người".
Thứ ba, xây dựng môi trường văn hóa sư phạm trong quân đội góp phần xây dựng đơn vị vững mạnh toàn diện, "mẫu mực, tiêu biểu".
Môi trường văn hóa sư phạm quân sự góp phần tích cực trong xây dựng các nhà trường quân đội vững mạnh toàn diện, "mẫu mực, tiêu biểu". Các lĩnh vực hoạt động ở mỗi nhà trường quân đội như hoạt động chính trị tinh thần, biên chế tổ chức, huấn luyện chiến đấu, bảo đảm hậu cần, bảo đảm kỹ thuật được tiến hành trong một môi trường nghiêm cách và văn hóa sẽ đạt được hiệu quả cao. Đồng thời, môi trường văn hóa sư phạm góp phần thúc đẩy và tăng cường tinh thần đổi mới sáng tạo, phát huy dân chủ, tôn trọng và lắng nghe, chia sẻ. Rèn luyện cho mọi quân nhân tinh thần kỷ luật tự giác, nghiêm minh; gương mẫu chấp hành pháp luật Nhà nước, điều lệnh, điều lệ, chế độ, quy định của quân đội. Đồng thời, tạo nền tảng cho mỗi cán bộ, chiến sĩ chăm lo xây dựng, giữ gìn sự đoàn kết, thống nhất trong nội bộ, hết lòng thương yêu đồng chí, đồng đội; tôn trọng, học hỏi, giúp đỡ, gắn bó máu thịt với nhân dân.
Thứ tư, xây dựng môi trường văn hóa sư phạm trong quân đội góp phần phòng, chống nhận thức, hành vi phản giá trị, lệch chuẩn mực văn hóa.
Trong giai đoạn mới, dưới sự tác động của mặt trái nền kinh tế thị trường, của giao lưu và hợp tác quốc tế, sự bùng nổ cuộc cách mạng khoa học 4.0 và chuyển đổi số mạnh mẽ đã ảnh hưởng không nhỏ đến đời sống bộ đội. Những tác động đó đang làm phai nhạt các giá trị truyền thống, làm ô nhiễm môi trường xã hội, tha hóa nhân cách, làm cho một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên thoái hóa, biến chất, sống buông thả, bất chấp kỷ cương, coi thường pháp luật… Môi trường văn hóa sư phạm nhân văn, mẫu mực tạo nền tảng phát hiện, ngăn chặn và triệt tiêu những biểu hiện tiêu cực, những hành vi lệch chuẩn. Từ đó, góp phần xây dựng đời sống văn hóa, tinh thần lành mạnh, phong phú; hướng mọi hoạt động của cán bộ, chiến sĩ tới những chuẩn mực giá trị văn hóa trong môi trường quân sự.
Hai là, một số yêu cầu tiếp tục xây dựng môi trường văn hóa sư phạm ở các nhà trường quân đội trong giai đoạn mới
Trong kỷ nguyên mới của dân tộc, kỷ nguyên vươn mình, sự giao lưu, giao thoa văn hóa diễn ra mạnh mẽ, tác động trực tiếp đến đời sống văn hóa, tinh thần của toàn xã hội; cùng với đó mặt trái cơ chế thị trường ảnh hưởng không nhỏ đến các giá trị văn hóa, đạo đức, lối sống của các tầng lớp nhân dân; các thế lực thù địch đẩy mạnh chiến lược "Diễn biến hòa bình" trên lĩnh vực tư tưởng, văn hóa, chống phá quyết liệt dưới nhiều thủ đoạn, hình thức tinh vi, thâm độc. Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đã và đang tác động không nhỏ đến nhận thức, tư tưởng, tình cảm, đạo đức, nếp sống, tâm sinh lý và ý thức chấp hành kỷ luật của người quân nhân. Do đó, việc tập trung xây dựng môi trường văn hóa sư phạm trong Nhà trường quân đội làm cơ sở để nâng cao chất lượng tổng hợp, sức mạnh chiến đấu, hoàn thành thắng lợi mọi nhiệm vụ được giao có một ý nghĩa hết sức quan trọng. Đòi hỏi phải "có cơ chế, chính sách, giải pháp để xây dựng môi trường văn hóa thật sự trong sạch, lành mạnh, cải thiện điều kiện hưởng thụ văn hóa của nhân dân". Để tiếp tục đẩy mạnh xây dựng môi trường văn hóa sư phạm trong Nhà trường quân đội hiện nay, cần tập trung thực hiện có hiệu quả một số yêu cầu cơ bản sau đây:
Thứ nhất, phải đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục, nâng cao nhận thức cho cán bộ, chiến sĩ về vị trí, vai trò, tầm quan trọng của việc xây dựng môi trường văn hóa sư phạm trong quân đội.
Tiếp tục giáo dục, quán triệt các nghị quyết, chỉ thị, hướng dẫn của Đảng, Nhà nước, Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng, Tổng cục Chính trị về văn hóa và xây dựng môi trường văn hóa; tập trung quán triệt, làm rõ quan điểm Đại hội XIII của Đảng, tinh thần của Hội nghị văn hóa toàn quốc năm 2021 về xây dựng và phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Việt Nam thời kỳ mới…Chú trọng tuyên truyền, giáo dục cho mọi quân nhân lối sống văn hóa lành mạnh, đạo đức cách mạng, phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ", nâng cao bản lĩnh chính trị, lập trường giai cấp của người quân nhân cách mạng. Đẩy mạnh phong trào tự giác rèn luyện của mọi quân nhân theo những chuẩn mực văn hóa, không ngừng củng cố mối quan hệ tốt đẹp, lành mạnh, hành vi ứng xử có văn hóa trong đơn vị, giải quyết hài hòa, nhân văn mối quan hệ cấp trên, cấp dưới, đồng chí, đồng đội và nhân dân.
Kiên quyết đấu tranh với những biểu hiện suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, "tự diễn biến", "tự chuyển hóa"; các luận điệu tuyên truyền, xuyên tạc, quan điểm sai trái, phản động của các thế lực thù địch trên lĩnh vực văn hóa. Thực hiện nghiêm các quy định về công tác quản lý, kiểm tra, thẩm định biên tập, in ấn, phát hành, lưu hành, sử dụng các phương tiện nghe nhìn, thiết bị điện tử kết nối internet, ngăn chặn, vô hiệu hóa sự xâm nhập, thẩm lậu của các loại văn hóa độc hại vào đơn vị.
Thứ hai, phải tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, người chỉ huy, đề cao trách nhiệm nêu gương của người đứng đầu trong xây dựng môi trường văn hóa sư phạm.
Cấp ủy, người chỉ huy các cấp chú trọng xác định rõ mục tiêu, chủ trương, biện pháp lãnh đạo, chỉ đạo chương trình hành động xây dựng môi trường văn hóa sư phạm sát đặc điểm, tình hình cụ thể, chú ý tính đặc thù của đơn vị; cụ thể hóa bằng kế hoạch tổ chức thực hiện với những chỉ tiêu, biện pháp phù hợp, khả thi. Kết hợp chặt chẽ giữa xây dựng môi trường văn hóa sư phạm nhân văn, mẫu mực với tiếp tục quán triệt, tổ chức thực hiện hiệu quả Chỉ thị số 855CT/QUTW, ngày 12/8/2019, của Thường vụ Quân ủy Trung ương "Về đẩy mạnh thực hiện Cuộc vận động "Phát huy truyền thống, cống hiến tài năng, xứng danh "Bộ đội Cụ Hồ" thời kỳ mới"; Nghị quyết số 847-NQ/QUTW, ngày 28-12-2021, của Quân ủy Trung ương "Về phát huy phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ", kiên quyết chống chủ nghĩa cá nhân trong tình hình mới", gắn với đẩy mạnh việc "Học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh"; thực hiện nghiêm các quy định về nêu gương đối với cán bộ, đảng viên, nhất là với cán bộ lãnh đạo, người đứng đầu các tổ chức trong hệ thống chính trị, đội ngũ những người làm công tác giáo dục. Kiên quyết đấu tranh với những nhận thức, hành vi sai trái, mọi biểu hiện ứng xử thiếu văn hóa, quân phiệt, gia trưởng, áp đặt, phê phán nhận thức lệch lạc, thiếu trách nhiệm trong xây dựng môi trường văn hóa sư phạm.
Thứ ba, phải xây dựng đồng bộ và phát huy vai trò tích cực của các thành tố cấu thành môi trường văn hóa sư phạm.
Chăm lo xây dựng các mối quan hệ tốt đẹp, lành mạnh trong đơn vị, đặc biệt là mối quan hệ giữa cấp trên với cấp dưới; đảng viên với quần chúng; cán bộ với học viên và giữa quân nhân với nhau. Xây dựng bầu không khí dân chủ, cởi mở, đoàn kết, thống nhất, tin tưởng, thương yêu, giúp đỡ lẫn nhau cùng tiến bộ. Xây dựng lối sống văn minh, ứng xử có văn hóa, giải quyết hài hòa các mối quan hệ, đề cao tình đồng chí, đồng đội, tình đoàn kết quân dân. "Tăng cường giáo dục toàn diện đức, trí, thể, mỹ, hình thành hệ giá trị con người Việt Nam thời đại mới"[2, tr.6]. Đấu tranh khắc phục hiện tượng trung bình chủ nghĩa, tư tưởng quan liêu, độc đoán, gia trưởng gắn với phát huy tính dân chủ, tôn trọng và bảo vệ cái đúng, cái tốt, cái đẹp, cái cao cả. Kiên quyết khắc phục biểu hiện quan liêu, mệnh lệnh, cửa quyền, phân biệt cấp trên với cấp dưới, cán bộ với học viên. Chú trọng quy hoạch hệ thống thiết chế văn hóa theo hướng chính quy, tinh, gọn, thống nhất, cơ cấu hợp lý; quản lý, tổ chức hoạt động hiệu quả. Xây dựng cảnh quan môi trường sáng, xanh, sạch, đẹp, bảo đảm đời sống vật chất, tinh thần của bộ đội.
Thứ tư, phải tích cực đổi mới, đa dạng hóa các hình thức, biện pháp xây dựng môi trường văn hóa sư phạm.
Thường xuyên đổi mới các hình thức hoạt động văn hóa sư phạm, thu hút sự tham gia đông đảo của cán bộ, chiến sĩ, góp phần xây dựng môi trường và đời sống văn hóa trong đơn vị. Phát huy vai trò của các tổ chức quần chúng, nhất là đoàn viên, thanh niên, xây dựng các mô hình phù hợp thực tiễn. Thường xuyên đổi mới, nâng cao chất lượng hoạt động của đội văn nghệ, nhà truyền thống, thư viện, tủ sách pháp luật, hệ thống truyền thanh, panô, áp phích, nơi sinh hoạt, học tập, thể thao… Quan tâm tổ chức tốt các hoạt động sinh hoạt văn hóa, văn nghệ, diễn đàn thanh niên, giao lưu kết nghĩa, nói chuyện chuyên đề; thực hiện tốt các chế độ đọc báo, xem tivi, thông tin nội bộ. Chú trọng thông qua giảng dạy, bồi dưỡng, các buổi sinh hoạt chính trị, tổ chức thi tìm hiểu truyền thống gắn với nêu gương, tự tu dưỡng, phát huy và nhân rộng những tấm gương điển hình tiên tiến để xây dựng môi trường văn hóa sư phạm nhân văn, mẫu mực, tất cả vì con người. Đồng thời, khuyến khích cán bộ, chiến sĩ tham gia các hoạt động sáng tác, các cuộc thi, sáng tạo những tác phẩm văn hóa có giá trị cảm hóa cao.
3. Kết luận
Trong giai đoạn hiện nay, việc xây dựng môi trường văn hóa sư phạm trong các nhà trường quân đội hiện nay là một tiêu chí quan trọng trong xây dựng đơn vị vững mạnh về chính trị - nhân tố quyết định sức mạnh của quân đội ta. Từ đó, góp phần bồi dưỡng nhân cách người quân nhân cách mạng, phát huy phẩm chất "Bộ đội cụ Hồ" thời kỳ mới, tạo động lực tinh thần to lớn để mỗi cán bộ, chiến sĩ vượt qua khó khăn, thử thách, hoàn thành tốt mọi nhiệm vụ được giao; đồng thời, là "pháo đài" vững chắc phòng, chống nhận thức, hành vi phản giá trị, lệch chuẩn mực văn hóa, góp phần xây dựng đơn vị vững mạnh toàn diện, "mẫu mực, tiêu biểu", bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong giai đoạn mới.
Thượng tá, ThS Nguyễn Ích Cường - Trường Sĩ quan Chính trị
Tài liệu tham khảo:
1. Ban Chấp hành Trung ương, Nghị quyết số 71-NQ/TW, ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, Hà Nội, 2025.
2. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, tập I, Nxb Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội, 2021.
3. Nguyễn Phú Trọng, Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, Nxb, Nxb Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội, 2024.
4. Phạm Văn Đồng, Văn hóa và đổi mới, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995.