1. Đặt vấn đề
Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và xu thế chuyển đổi số đang tác động mạnh mẽ đến mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, làm thay đổi phương thức quản lý, lao động, học tập và tiếp cận tri thức của con người. Đối với lĩnh vực giáo dục, đào tạo, chuyển đổi số không chỉ là quá trình ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy học mà còn là sự đổi mới toàn diện về tư duy quản trị, phương pháp giáo dục, môi trường học tập và mô hình đào tạo. Trong Quân đội nhân dân Việt Nam, chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo là yêu cầu khách quan, là nội dung quan trọng nhằm nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực quân sự chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội "tinh, gọn, mạnh", tiến lên hiện đại.
Trong tiến trình đó, đội ngũ giảng viên ở các nhà trường quân đội giữ vai trò đặc biệt quan trọng, là lực lượng trực tiếp tổ chức hoạt động dạy học, nghiên cứu khoa học, truyền thụ tri thức, định hướng tư tưởng và phát triển năng lực cho người học. Chất lượng đội ngũ giảng viên có ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng giáo dục, đào tạo và hiệu quả chuyển đổi số ở các nhà trường quân đội hiện nay. Tuy nhiên, trước yêu cầu mới, đội ngũ giảng viên vẫn còn bộc lộ những hạn chế nhất định về năng lực số, khả năng thích ứng với môi trường giáo dục số và đổi mới phương pháp dạy học. Vì vậy, nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên trước yêu cầu chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo ở các nhà trường quân đội hiện nay là vấn đề có ý nghĩa cấp thiết cả về lý luận và thực tiễn.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Chuyển đổi số đặt ra yêu cầu mới đối với đội ngũ giảng viên ở các nhà trường quân đội
Chuyển đổi số đang làm thay đổi căn bản phương thức tổ chức giáo dục, đào tạo trong các nhà trường quân đội. Nếu trước đây hoạt động dạy học chủ yếu dựa trên mô hình truyền thống với vai trò trung tâm của người dạy thì hiện nay môi trường giáo dục số đòi hỏi giảng viên phải chuyển mạnh sang vai trò định hướng, tổ chức, dẫn dắt và hỗ trợ người học tiếp cận tri thức. Điều đó đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với đội ngũ giảng viên cả về phẩm chất chính trị, năng lực chuyên môn, trình độ công nghệ và phương pháp sư phạm hiện đại.
Đội ngũ giảng viên không chỉ cần giỏi chuyên môn mà còn phải có năng lực khai thác, sử dụng thành thạo nền tảng số, dữ liệu số, học liệu điện tử và các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo, mô phỏng số, thực tế ảo trong dạy học và nghiên cứu khoa học. Đồng thời, phải có khả năng thiết kế bài giảng số, tổ chức dạy học trực tuyến, kiểm tra, đánh giá trên môi trường số; biết khai thác thông tin, xử lý dữ liệu và bảo đảm an toàn, an ninh mạng trong quá trình giảng dạy.
Đối với các nhà trường quân đội, yêu cầu đó càng trở nên cấp thiết bởi giáo dục, đào tạo quân sự không chỉ trang bị tri thức mà còn trực tiếp hình thành phẩm chất chính trị, bản lĩnh, đạo đức, tác phong quân nhân và năng lực thực tiễn cho học viên. Vì vậy, đội ngũ giảng viên phải thực sự là lực lượng tiên phong trong đổi mới tư duy giáo dục, thích ứng với môi trường số, đồng thời giữ vững định hướng chính trị, tính chiến đấu và bản chất cách mạng của giáo dục quân sự.
2.2. Thực trạng đội ngũ giảng viên trước yêu cầu chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo ở các nhà trường quân đội hiện nay
Những năm qua, dưới sự lãnh đạo, chỉ đạo của Quân uỷ Trung ương, Bộ Quốc phòng và Tổng cục Chính trị, các nhà trường quân đội đã quan tâm xây dựng, phát triển đội ngũ giảng viên đáp ứng yêu cầu đổi mới giáo dục, đào tạo và chuyển đổi số. Nhận thức của cấp uỷ, chỉ huy, cơ quan chức năng và đội ngũ giảng viên về vai trò của chuyển đổi số từng bước được nâng lên. Nhiều giảng viên đã tích cực ứng dụng công nghệ thông tin, khai thác internet, phần mềm dạy học và các nền tảng số vào quá trình giảng dạy, nghiên cứu khoa học; bước đầu thích ứng với phương thức giáo dục hiện đại.
Hoạt động số hoá giáo trình, tài liệu, xây dựng bài giảng điện tử, học liệu số, hệ thống quản lý học tập trực tuyến được nhiều nhà trường quan tâm triển khai. Một số giảng viên đã chủ động nghiên cứu, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, công nghệ mô phỏng, dữ liệu số vào giảng dạy; góp phần đổi mới phương pháp dạy học, nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo.
Tuy nhiên, trước yêu cầu chuyển đổi số ngày càng sâu rộng, chất lượng đội ngũ giảng viên ở các nhà trường quân đội vẫn còn những hạn chế nhất định. Trình độ, năng lực số của một bộ phận giảng viên chưa đáp ứng yêu cầu; khả năng khai thác nền tảng số, dữ liệu số và ứng dụng công nghệ hiện đại trong giảng dạy còn hạn chế. Một số giảng viên chậm đổi mới phương pháp dạy học, còn nặng về truyền thụ kiến thức một chiều; kỹ năng tổ chức dạy học trực tuyến, kiểm tra, đánh giá trên môi trường số chưa cao.
Tinh thần tự học, tự nghiên cứu, chủ động thích ứng với môi trường giáo dục số ở một bộ phận giảng viên còn hạn chế; có biểu hiện ngại đổi mới, thiếu tính sáng tạo trong ứng dụng công nghệ. Hệ thống hạ tầng số, cơ sở dữ liệu dùng chung, trang thiết bị phục vụ dạy học số ở một số nhà trường còn thiếu đồng bộ; việc xây dựng môi trường giáo dục số và văn hoá số trong nhà trường quân đội có mặt chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn.
Những hạn chế trên xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó chủ yếu là do nhận thức của một số tổ chức, lực lượng về chuyển đổi số chưa thật đầy đủ; công tác đào tạo, bồi dưỡng năng lực số cho đội ngũ giảng viên chưa theo kịp yêu cầu phát triển khoa học, công nghệ; cơ chế, chính sách phát triển đội ngũ giảng viên trong môi trường số còn có mặt bất cập. Bên cạnh đó, sự phát triển nhanh chóng của công nghệ số cũng đặt ra áp lực lớn đối với đội ngũ giảng viên trong cập nhật tri thức và đổi mới phương pháp giảng dạy.
2.3. Một số giải pháp nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên trước yêu cầu chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo ở các nhà trường quân đội hiện nay
Một là, nâng cao nhận thức, trách nhiệm của các tổ chức, lực lượng đối với phát triển đội ngũ giảng viên đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số.
Cấp uỷ, chỉ huy, cơ quan chức năng các cấp cần quán triệt sâu sắc quan điểm, chủ trương của Đảng, Quân uỷ Trung ương, Bộ Quốc phòng về chuyển đổi số và đổi mới giáo dục, đào tạo; xác định phát triển đội ngũ giảng viên có năng lực số là khâu then chốt nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo trong các nhà trường quân đội hiện nay. Trên cơ sở đó, xây dựng nghị quyết, kế hoạch, chương trình hành động cụ thể về đào tạo, bồi dưỡng và phát triển đội ngũ giảng viên đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số. Đồng thời, cần gắn trách nhiệm của cấp uỷ, chỉ huy, cơ quan chuyên môn với kết quả xây dựng, phát triển đội ngũ giảng viên trong môi trường số; coi đây là một tiêu chí quan trọng đánh giá chất lượng lãnh đạo, quản lý và tổ chức thực hiện nhiệm vụ giáo dục, đào tạo ở mỗi nhà trường. Quá trình tổ chức thực hiện phải phát huy vai trò của các tổ chức quần chúng, hội đồng khoa học, đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục trong tuyên truyền, định hướng và tạo động lực cho giảng viên tích cực đổi mới tư duy, phương pháp giảng dạy theo hướng hiện đại. Bên cạnh đó, cần khắc phục biểu hiện nhận thức chưa đầy đủ, tâm lý ngại đổi mới, ngại ứng dụng công nghệ hoặc tư tưởng thụ động trong tiếp cận chuyển đổi số ở một bộ phận giảng viên hiện nay.
Hai là, đẩy mạnh đào tạo, bồi dưỡng năng lực số cho đội ngũ giảng viên.
Đây là giải pháp có ý nghĩa trực tiếp, quyết định chất lượng đội ngũ giảng viên trong môi trường giáo dục số. Các nhà trường cần xây dựng chuẩn năng lực số đối với giảng viên; tăng cường tập huấn kỹ năng sử dụng nền tảng số, thiết kế bài giảng điện tử, khai thác dữ liệu số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và các công nghệ mới trong dạy học, nghiên cứu khoa học. Đồng thời, phát huy tinh thần tự học, tự bồi dưỡng, chủ động cập nhật tri thức mới và làm chủ công nghệ của đội ngũ giảng viên. Nội dung đào tạo, bồi dưỡng cần kết hợp chặt chẽ giữa kiến thức công nghệ với phương pháp sư phạm số, kỹ năng tổ chức dạy học trực tuyến, kiểm tra, đánh giá trên môi trường số và bảo đảm an toàn thông tin mạng. Cùng với đó, chú trọng bồi dưỡng năng lực nghiên cứu khoa học, năng lực đổi mới sáng tạo và khả năng khai thác các nguồn học liệu mở phục vụ giảng dạy. Quá trình bồi dưỡng cần thực hiện theo hướng thiết thực, chuyên sâu, phù hợp đặc điểm từng nhóm giảng viên và yêu cầu nhiệm vụ của từng nhà trường quân đội. Đồng thời, khuyến khích giảng viên tích cực tham gia các diễn đàn học thuật, hội thảo khoa học, các khoá học trực tuyến nhằm nâng cao trình độ chuyên môn và năng lực số trong điều kiện mới.
Ba là, đổi mới nội dung, chương trình, phương pháp giáo dục, đào tạo theo hướng hiện đại, phù hợp với môi trường số.
Đội ngũ giảng viên cần chuyển mạnh từ phương pháp truyền thụ kiến thức sang phát triển phẩm chất, năng lực người học; tăng cường ứng dụng bài giảng số, mô phỏng, công nghệ thực tế ảo và các nền tảng học tập trực tuyến trong giảng dạy. Đồng thời, đẩy mạnh số hoá giáo trình, tài liệu, xây dựng học liệu số và cơ sở dữ liệu dùng chung phục vụ hoạt động dạy học, nghiên cứu khoa học ở các nhà trường quân đội. Quá trình đổi mới cần bảo đảm tính hiện đại, khoa học nhưng vẫn giữ vững định hướng chính trị, tính đặc thù quân sự và mục tiêu đào tạo cán bộ cho Quân đội. Giảng viên cần tích cực áp dụng các phương pháp dạy học tích cực, tăng cường tương tác, phát huy khả năng tư duy độc lập, sáng tạo và năng lực tự học của học viên. Đồng thời, chú trọng kết hợp hài hoà giữa dạy học trực tiếp với dạy học trực tuyến; giữa lý luận với thực tiễn; giữa trang bị kiến thức với rèn luyện kỹ năng, phương pháp và tác phong công tác cho người học. Việc đổi mới nội dung, chương trình và phương pháp giáo dục, đào tạo phải gắn chặt với yêu cầu xây dựng Quân đội hiện đại và sự phát triển nhanh chóng của khoa học, công nghệ hiện nay.
Bốn là, xây dựng môi trường giáo dục số và văn hoá số lành mạnh trong các nhà trường quân đội.
Chuyển đổi số không chỉ là ứng dụng công nghệ mà còn là quá trình đổi mới tư duy, phương pháp và văn hoá giáo dục. Vì vậy, cần xây dựng môi trường học thuật số dân chủ, hiện đại; khuyến khích đổi mới sáng tạo, chia sẻ tri thức và ứng dụng công nghệ trong giảng dạy, nghiên cứu khoa học. Đồng thời, tăng cường giáo dục đạo đức nghề nghiệp, văn hoá sử dụng công nghệ số; chủ động đấu tranh với các biểu hiện lệ thuộc công nghệ, sao chép, vi phạm bản quyền hoặc sử dụng trí tuệ nhân tạo thiếu kiểm soát. Cần xây dựng cho đội ngũ giảng viên tác phong làm việc khoa học, chuyên nghiệp, hiện đại; tinh thần trách nhiệm và ý thức tự giác trong khai thác, sử dụng môi trường số phục vụ nhiệm vụ giáo dục, đào tạo. Các nhà trường quân đội cần tăng cường quản lý, định hướng thông tin, bảo đảm an toàn, an ninh mạng; chủ động phòng ngừa tác động tiêu cực từ các sản phẩm văn hoá xấu độc trên không gian mạng. Đồng thời, xây dựng môi trường văn hoá số lành mạnh, kỷ cương, nhân văn; tạo điều kiện thuận lợi để đội ngũ giảng viên phát huy năng lực sáng tạo, nghiên cứu khoa học và đổi mới phương pháp giảng dạy trong môi trường giáo dục hiện đại.
Năm là, quan tâm đầu tư cơ sở vật chất, hạ tầng số và hoàn thiện cơ chế, chính sách phát triển đội ngũ giảng viên đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số.
Các nhà trường quân đội cần tiếp tục đầu tư đồng bộ hệ thống mạng, phòng học thông minh, trung tâm dữ liệu, phần mềm quản lý đào tạo và trang thiết bị phục vụ dạy học số. Đồng thời, có cơ chế khuyến khích giảng viên nghiên cứu, ứng dụng công nghệ, đổi mới sáng tạo; quan tâm đào tạo, thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao về công nghệ số phục vụ giáo dục, đào tạo quân sự hiện nay. Cùng với đầu tư cơ sở vật chất, cần hoàn thiện cơ chế, chính sách tạo động lực cho đội ngũ giảng viên tích cực tham gia chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo. Chú trọng chính sách đào tạo, bồi dưỡng, sử dụng và đãi ngộ đội ngũ giảng viên có trình độ cao về công nghệ thông tin, khoa học dữ liệu và trí tuệ nhân tạo. Đồng thời, có cơ chế hỗ trợ nghiên cứu khoa học, xây dựng học liệu số, phát triển bài giảng điện tử và ứng dụng công nghệ mới trong giảng dạy. Việc đầu tư cơ sở vật chất, hạ tầng số cần thực hiện theo hướng đồng bộ, hiện đại, phù hợp với đặc thù hoạt động giáo dục, đào tạo quân sự và yêu cầu xây dựng nhà trường quân đội thông minh trong thời gian tới.
3. Kết luận
Nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên trước yêu cầu chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo ở các nhà trường quân đội là vấn đề có ý nghĩa chiến lược, vừa cấp thiết trước mắt, vừa mang tính lâu dài. Đây không chỉ là yêu cầu đổi mới giáo dục, đào tạo mà còn là yêu cầu trực tiếp của sự nghiệp xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại trong tình hình mới. Thực hiện đồng bộ các giải pháp trên sẽ góp phần xây dựng đội ngũ giảng viên có bản lĩnh chính trị vững vàng, trình độ chuyên môn sâu, năng lực số cao, phương pháp sư phạm hiện đại; đáp ứng yêu cầu phát triển giáo dục, đào tạo quân đội trong thời kỳ chuyển đổi số quốc gia hiện nay.
Phạm Anh Tuấn – Nguyễn Huy Hoàng
Trường Sĩ quan Chính trị (Bộ Quốc Phòng)
Tài liệu tham khảo:
1. Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI (2013), Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hoá, hiện đại hoá trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế, Hà Nội.
2. Bộ Chính trị (2019), Nghị quyết số 52-NQ/TW ngày 27/9/2019 về một số chủ trương, chính sách chủ động tham gia Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư, Hà Nội.
3. Quân uỷ Trung ương (2023), Nghị quyết số 1657-NQ/QUTW ngày 20/12/2022 về đổi mới công tác giáo dục và đào tạo đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ xây dựng Quân đội trong tình hình mới, Hà Nội.