Bài viết phân tích thực trạng, những kỹ năng cốt lõi và đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao chất lượng viết chuyên đề, luận văn, luận án của học viên Hệ 5, góp phần xây dựng đội ngũ cán bộ chính trị, giảng viên có trình độ cao cho Quân đội nhân dân Việt Nam trong tình hình mới.
1. Đặt vấn đề
Trong hệ thống các nhà trường Quân đội, Học viện Chính trị giữ vai trò là trung tâm đào tạo, nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn quân sự hàng đầu. Nhiệm vụ đào tạo học viên ở Hệ 5 đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa giáo dục, đào tạo và nghiên cứu khoa học. Luận văn thạc sĩ và luận án tiến sĩ là kết quả cuối cùng, phản ánh toàn diện năng lực tư duy lý luận, phương pháp luận và khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn quân sự của người học. Hiện nay, trước yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo theo tinh thần Kết luận số 91-KL/TW ngày 12/8/2024 của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW, ngày 04/11/2013 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI "Về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế" và Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về "Đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045", việc nâng cao chất lượng các công trình nghiên cứu sau đại học trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Thực tiễn cho thấy, bên cạnh những kết quả đã đạt được, quá trình viết chuyên đề luận văn, luận án của học viên Hệ 5 vẫn còn những hạn chế về tính thực chứng, khung lý thuyết và sự sắc sảo trong tư duy phản biện. Vì vậy, đi sâu nghiên cứu luận giải, đề xuất các giải pháp nâng cao chất lượng viết chuyên đề luận văn, luận án của học viên Hệ 5 có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Đặc điểm của học viên Hệ 5 và yêu cầu đối với chuyên đề luận văn, luận án
Học viên Hệ 5 tại Học viện Chính trị là đội ngũ cán bộ, sĩ quan ưu tú, có kinh nghiệm thực tiễn chỉ huy, quản lý và giảng dạy tại các đơn vị trong toàn quân. Vốn trải nghiệm phong phú này chính là "nguồn tài nguyên" quý giá, giúp họ có cái nhìn sắc sảo, thực tế khi tiếp cận các vấn đề khoa học xã hội và nhân văn quân sự. Tuy nhiên, tính chất của đào tạo sau đại học đòi hỏi một sự chuyển hóa mạnh mẽ về chất trong tư duy, từ kinh nghiệm thực tiễn sang tư duy lý luận thuần thục. Yêu cầu của một luận văn, luận án không dừng lại ở việc mô tả hiện tượng hay thống kê kinh nghiệm đơn thuần, mà phải đạt đến trình độ khái quát hóa lý luận cao, mang tính hệ thống và dự báo.
Tiếp cận dưới góc độ chủ nghĩa duy vật biện chứng, tư duy lý luận là cấp độ nhận thức cao nhất, cho phép chủ thể xuyên qua lớp vỏ hiện tượng để thâm nhập vào bản chất và phát hiện quy luật vận động của sự vật. Đối với học viên Hệ 5, thực hiện nghiên cứu các chuyên đề luận văn, luận án thực chất là quá trình "gạn đục khơi trong", nhào nặn những tư liệu thực tiễn sinh động thành các khái niệm, phạm trù khoa học và đề xuất các giải pháp mang "hơi thở" thực tiễn, có tính thuyết phục. Công trình nghiên cứu phải là sự kết tinh của tinh thần khoa học nghiêm túc, đảm bảo tính thống nhất biện chứng giữa nền tảng lý luận Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh với đường lối, chính sách của Đảng. Đồng thời, công trình đó phải soi rọi được những vấn đề cấp bách trong thực tiễn xây dựng Quân đội, khẳng định tầm vóc trí tuệ và năng lực nghiên cứu độc lập của người học viên đào tạo sau đại học trong tình hình mới. Sự hội tụ giữa kinh nghiệm thực tiễn và tư duy lý luận sắc bén chính là tiêu chuẩn cơ bản, cốt lõi để đánh giá giá trị khoa học của mỗi công trình của học viên đào tạo sau đại học tại Học viện.
2.2. Thực trạng chất lượng viết chuyên đề luận văn, luận án hiện nay
Công tác nghiên cứu khoa học của học viên Hệ 5 thời gian qua luôn nhận được sự quan tâm, lãnh đạo, chỉ đạo sát sao của Đảng ủy, Ban Giám đốc Học viện; hướng dẫn của các cơ quan chức năng và của Đảng uỷ, chỉ huy Hệ 5. Đa số các công trình nghiên cứu chuyên đề luận văn, luận án được thực hiện đúng tiến độ, đảm bảo bố cục khoa học và bám sát định hướng nghiên cứu của các khoa chuyên ngành. Học viên đã bước đầu vận dụng phương pháp luận duy vật biện chứng để luận giải các vấn đề về công tác đảng, công tác chính trị; nhiều công trình có hàm lượng khoa học tốt và được ứng dụng vào thực tiễn tại các đơn vị.
Tuy nhiên, thực tế triển khai vẫn tồn tại những hạn chế cần khắc phục. Trước hết, trong khâu chọn tên chuyên đề, một số học viên xác định phạm vi nghiên cứu chưa phù hợp (quá rộng hoặc quá hẹp), gây khó khăn cho việc định hướng lý luận. Khâu xây dựng khung lý thuyết và tổng quan tình hình nghiên cứu còn thiếu chiều sâu; học viên chủ yếu liệt kê danh mục các công trình liên quan mà chưa phân tích, đánh giá để chỉ ra khoảng trống nghiên cứu. Tính thực chứng của các dữ liệu khảo sát chưa cao do một bộ phận học viên còn phụ thuộc vào số liệu từ báo cáo hành chính, chưa chú trọng khảo sát độc lập hoặc phương pháp chọn mẫu thiếu tính đại diện, làm giảm độ tin cậy của các kết luận khoa học. Đặc biệt, về phương pháp luận, tính phản biện và khả năng phân tích, tổng hợp của một số học viên Hệ 5 còn hạn chế, đôi chỗ vẫn biểu hiện sự máy móc, giáo điều, chưa thoát ly hoàn toàn khỏi lối mòn trong tư duy lý luận.
2.3. Các kỹ năng cơ bản viết chuyên đề luận văn, luận án cần hoàn thiện cho học viên Hệ 5 hiện nay
Một là, kỹ năng xác định vấn đề nghiên cứu.
Vấn đề nghiên cứu là hạt nhân của chuyên đề luận văn, luận án, thường được biểu hiện dưới dạng mâu thuẫn giữa lý luận và thực tiễn hoặc giữa các quan điểm khoa học hiện hữu. Học viên cần rèn luyện kỹ năng phát hiện vấn đề, tránh việc đặt tên chuyên đề theo lối tư duy "tuyên truyền" một chiều hoặc mô tả hiện trạng đơn thuần. Tên chuyên đề phải là một mệnh đề khoa học chứa đựng đối tượng và phạm vi nghiên cứu cụ thể, đảm bảo tính chuẩn xác về thuật ngữ chuyên ngành và phù hợp với mã số đào tạo. Ví dụ, thay vì cách đặt tên mang tính thông tin đại chúng, học viên cần chuyển đổi thành các tên chuyên đề có tính lý luận sâu hơn, tập trung vào cơ chế tác động, các mối quan hệ biện chứng và các nhân tố chi phối đối tượng nghiên cứu trong môi trường quân sự đặc thù.
Hai là, kỹ năng xây dựng khung lý thuyết và luận giải khái niệm trung tâm.
Đây là kỹ năng cơ bản để định hình giá trị khoa học của từng chuyên đề. Học viên phải xác định được "điểm nút" khái niệm, tức khái niệm trung tâm chi phối toàn bộ nội dung nghiên cứu của chuyên đề. Kỹ năng này đòi hỏi học viên không chỉ dừng lại ở việc trích dẫn các định nghĩa kinh điển mà phải thực hiện phân tích, phê phán khoa học đối với quan điểm của các tác giả đi trước, từ đó chuẩn hóa nội hàm khái niệm phù hợp với điều kiện thực tiễn của chuyên đề. Khung lý thuyết phải được thiết lập như một hệ thống lăng kính lý luận chuyên biệt, có khả năng soi sáng các khía cạnh khác nhau của vấn đề, tạo tiền đề để triển khai các nội dung phân tích tiếp theo một cách logic, biện chứng và nhất quán.
Ba là, kỹ năng tổ chức nghiên cứu thực chứng và xử lý hệ thống dữ liệu.
Chất lượng và độ tin cậy của chuyên đề luận văn, luận án phụ thuộc trực tiếp vào tính xác thực của hệ thống dữ liệu cung cấp. Căn cứ vào nội dung chuyên đề của từng chuyên ngành, mỗi học viên Hệ 5 cần hoàn thiện kỹ năng phối hợp các phương pháp nghiên cứu định tính (như phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm tập trung) và định lượng (khảo sát bằng bảng hỏi) để đa dạng hóa nguồn tin. Trong đó, kỹ năng chọn mẫu khảo sát đặc biệt quan trọng; mẫu được chọn phải đảm bảo tính đại diện về không gian, thời gian và đối tượng khảo sát để tránh các kết luận phiến diện, mang tính áp đặt. Việc xử lý dữ liệu phải được thực hiện một cách khoa học, thông qua các chỉ báo và thang đo cụ thể, nhằm rút ra các nhận định có giá trị thực chứng, làm cơ sở vững chắc cho việc đề xuất các giải pháp, kiến nghị có tính khả thi của luận văn, luận án.
2.4. Một số giải pháp nâng cao chất lượngviết chuyên đề luận văn, luận án cho học viên Hệ 5, Học viện Chính trị hiện nay
Thứ nhất, nâng cao nhận thức và trách nhiệm của các chủ thể trong quá trình nghiên cứu.
Đây là giải pháp nền tảng, tạo động lực tự giác và ý thức trách nhiệm chính trị cho cả người dạy, người học và các cơ quan quản lý. Cấp uỷ, chỉ huy các khoa giảng viên, Phòng Sau đại học, Hệ 5 cần quán triệt sâu sắc phương châm "Dạy thực chất, học thực chất, đánh giá kết quả thực chất". Đối với học viên Hệ 5, cần làm cho người học hiểu rõ việc thực hiện chuyên đề luận văn, luận án không chỉ là hình thức để hoàn thành chương trình đào tạo mà là một quá trình lao động khoa học nghiêm túc để hình thành năng lực tư duy lý luận chuyên sâu. Cần khắc phục triệt để "bệnh thành tích", biểu hiện nương nhẹ hoặc xuê xoa trong chấm điểm chuyên đề luận văn, luận án. Trách nhiệm cá nhân của học viên phải gắn liền với danh dự người sĩ quan chính trị và cán bộ khoa học tương lai. Đồng thời, các cơ quan chức năng cần tăng cường kiểm tra, giám sát chặt chẽ các khâu, các bước trong quy trình nghiên cứu, đảm bảo mọi công trình đều là sản phẩm của quá trình tư duy độc lập, sáng tạo, phản ánh đúng trình độ trí tuệ của người học, tránh tình trạng sao chép hoặc trích dẫn thiếu khoa học.
Thứ hai, phát huy vai trò, trách nhiệm của đội ngũ cán bộ hướng dẫn khoa học.
Cán bộ hướng dẫn khoa học đóng vai trò rất quan trọng về chất lượng chuyên môn và là người đồng hành xuyên suốt quá trình nghiên cứu của học viên. Cán bộ hướng dẫn không chỉ dừng lại ở vai trò định hướng hành chính mà phải thực sự là người cố vấn về phương pháp luận và nội dung chuyên sâu. Ngay từ giai đoạn khởi đầu, cán bộ hướng dẫn cần giúp học viên thống nhất tên chuyên đề, xác định đúng lối tiếp cận và khung lý thuyết để tránh tình trạng lạc hướng, lãng phí thời gian và công sức. Sự phối hợp giữa người hướng dẫn và học viên phải dựa trên tinh thần "tâm đầu ý hợp" về quan điểm khoa học; trong trường hợp nảy sinh những mâu thuẫn về phương pháp hoặc hướng nghiên cứu không thể dung hòa, cần có sự điều chỉnh chủ động để bảo vệ chất lượng cao nhất của công trình. Cán bộ hướng dẫn khoa học phải nêu cao tính nghiêm túc, khắt khe trong kiểm tra tiến độ, rà soát hệ thống dữ liệu và các phân tích, luận giải của học viên. Sự tâm huyết, trình độ chuyên môn sâu và tác phong làm việc khoa học của cán bộ hướng dẫn chính là tấm gương trực tiếp thúc đẩy học viên nỗ lực hoàn thiện công trình nghiên cứu đạt chuẩn mực cao về lý luận và thực tiễn.
Thứ ba, thường xuyên đổi mới nội dung, phương pháp đào tạo và quy trình đánh giá.
Chất lượng chuyên đề luận văn, luận án phụ thuộc trực tiếp vào nền tảng kiến thức và kỹ năng nghiên cứu khoa học được trang bị trong quá trình học tập. Học viện cần tăng cường các lớp bồi dưỡng kỹ năng nghiên cứu chuyên sâu, tập trung vào phương pháp xử lý số liệu, kỹ năng tổng quan lịch sử vấn đề và xây dựng cấu trúc logic cho luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ nói chung, chuyên đề nói riêng. Bên cạnh đó, cần mạnh dạn,tích cực thực hiện hình thức thi, kiểm tra các học phần theo hướng vấn đáp trực tiếp, cách tiếp cận này buộc học viên phải nắm chắc nội dung, rèn luyện năng lực thuyết trình và tư duy phản biện, những tố chất không thể thiếu khi bảo vệ công trình khoa học. Hệ thống câu hỏi kiểm tra và đánh giá chuyên đề cần được thiết kế theo hướng tổng hợp, yêu cầu học viên phải vận dụng lý luận để giải quyết các tình huống thực tiễn nảy sinh trong môi trường quân đội, thay vì chỉ tái hiện kiến thức có sẵn trong giáo trình, tài liệu. Sự thay đổi trong phương pháp đánh giá sẽ tạo ra áp lực tích cực, buộc học viên phải chủ động tìm tòi, đọc nhiều và đào sâu suy nghĩ, nghiên cứu ngay từ những vấn đềcơ bản, tạo tiền đề vững chắc cho việc thực hiện chuyên đề luận văn, luận án.
Thứ tư, xây dựng môi trường văn hóa học thuật và hiện đại hóa hạ tầng nghiên cứu.
Một môi trường học thuật dân chủ, cởi mở là điều kiện tiên quyết để nảy sinh các ý tưởng sáng tạo và đột phá khoa học. Học viện cần tiếp tục ưu tiên đầu tư hệ thống thư viện số, kho dữ liệu dùng chung và các phòng nghiên cứu chuyên dụng để học viên Hệ 5 dễ dàng tiếp cận với các thành tựu khoa học mới nhất trong nước và quốc tế. Cần có cơ chế khuyến khích, thậm chí quy định bắt buộc học viên (nhất là nghiên cứu sinh) phải có bài báo khoa học đăng trên các tạp chí uy tín (tạp chí có chỉ số ISSN được tính 1 điểm khoa học đối với ngành đào tạo) trước khi bảo vệ chính thức. Việc tham gia viết tham luận hội thảo và công bố quốc tế không chỉ nâng cao chất lượng công trình mà còn giúp học viên tự tin hơn trong tranh luận khoa học. Ngoài ra, cần thường xuyên tổ chức các buổi sinh hoạt học thuật, xêmina chuyên đề giữa học viên và các chuyên gia đầu ngành để tạo không gian trao đổi tri thức đa chiều. Trong môi trường đó, mọi ý kiến sáng tạo, mọi cách tiếp cận mới lạ đều phải được tôn trọng và thẩm định khách quan, từ đó tạo động lực cho học viên dấn thân vào những vấn đề khó, những mảng đề tài mới của khoa học quân sự.
Thứ năm, rèn luyện tư duy biện chứng duy vật gắn liền với tổng kết thực tiễn.
Đối với học viên Hệ 5, các chuyên đề luận văn, luận án phải là sự kết tinh giữa chiều sâu lý luận và "hơi thở" của thực tiễn quân đội. Do đó, học viên cần gắn chặt quá trình viết với việc khảo sát, tổng kết thực tiễn tại các đơn vị. Nghiên cứu khoa học xã hội quân sự không được phép tách rời các nghị quyết, chỉ thị của Đảng, đặc biệt là tinh thần các Nghị quyết về xây dựng, chỉnh đốn Đảng và các quan điểm mới về quốc phòng, an ninh. Học viên phải biết vận dụng nhuần nhuyễn phương pháp luận duy vật biện chứng để phân tích các mối quan hệ tác động qua lại trong công tác đảng, công tác chính trị, tránh lối viết mô tả hời hợt hoặc minh họa một chiều. Việc tu dưỡng phẩm chất đạo đức cách mạng phải được gắn liền với sự kiên định về lập trường lý luận, dùng khoa học để đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch. Chỉ khi công trình nghiên cứu đảm bảo được tính định hướng chính trị sâu sắc và có khả năng giải quyết thỏa đáng các vấn đề thực tiễn đặt ra, chuyên đề luận văn, luận án đó mới thực sự có giá trị khoa học cao, góp phần nâng cao chất lượng luận văn, luận án của học viên đào tạo sau đại học tại Học viện Chính trị trong giai đoạn mới.
3. Kết luận
Nâng cao chất lượng viết chuyên đề luận văn, luận án của học viên Hệ 5 là một yêu cầu tất yếu, đòi hỏi sự nỗ lực từ cả phía các khoa giảng viên, cơ quan chức năng, Hệ 5 và người học. Đây không chỉ là việc hoàn thiện một văn bản khoa học mà là quá trình rèn luyện bản lĩnh chính trị và tư duy lý luận của người học viên đào tạo sau đại học. Khi mỗi công trình nghiên cứu đạt được sự nhuần nhuyễn giữa lý luận và thực tiễn, đó chính là minh chứng rõ nét nhất cho chất lượng đào tạo sau đại học của Học viện Chính trị, góp phần đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội tinh, gọn, mạnh, hiện đại trong tình hình mới.
Trung tá Nguyễn Quốc Duy, Trung tá Trần Mạnh Quân; Trung tá Nguyễn Văn Hoán
Hệ 5, Học viện Chính trị
Tài liệu tham khảo:
1. Bộ Chính trị (2024), Kết luận số 91-KL/TW ngày 12/8/2024 về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW, ngày 04/11/2013 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI "Về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế".
2. Bộ Chính trị (2025), Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 về "Đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045".
3. Bộ Quốc phòng (2013), Chiến lược phát triển giáo dục và đào tạo trong quân đội giai đoạn 2011-2020, Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội.
4. Đảng ủy Học viện Chính trị (2025), Văn kiện Đại hội đại biểu Đảng bộ Học viện Chính trị lần thứ XVII, nhiệm kỳ 2025 - 2030, Hà Nội.
5. Lê Trung Thành (2016), Nâng cao chất lượng viết bài thu hoạch, tiểu luận của học viên đào tạo giảng viên khoa học xã hội và nhân văn quân sự ở Học viện Chính trị hiện nay, Đề tài cấp Học viện.