Nâng cao năng lực số cho đoàn viên thanh niên ở nhà trường quân đội trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc

1. Đặt vấn đề

Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc được đặc trưng bởi khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hùng cường, hội nhập sâu rộng và làm chủ các thành tựu của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số không chỉ là xu thế mà còn là động lực chiến lược thúc đẩy đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và củng cố tiềm lực quốc phòng, an ninh. Đối với các nhà trường Quân đội, nâng cao năng lực số của đoàn viên thanh niên vừa là yêu cầu trước mắt, vừa là nhiệm vụ lâu dài nhằm đào tạo đội ngũ cán bộ trẻ có tư duy số, tác phong khoa học và khả năng làm chủ vũ khí, trang bị kỹ thuật hiện đại. Đoàn viên thanh niên cần thực sự trở thành lực lượng tiên phong trong học tập, nghiên cứu, sáng tạo và ứng dụng công nghệ số.

2. Nội dung ngiên cứu

2.1. Cơ sở lý luận về nâng cao năng lực số

Năng lực số được hiểu là sự tổng hòa của kiến thức, kỹ năng, thái độ và ý thức trách nhiệm trong việc sử dụng công nghệ số một cách hiệu quả, an toàn, sáng tạo và có đạo đức. Đây không chỉ là khả năng thao tác kỹ thuật với các thiết bị và phần mềm số, mà còn bao hàm tư duy số, năng lực thích ứng với môi trường công nghệ biến đổi nhanh chóng và khả năng khai thác, chuyển hóa dữ liệu thành tri thức phục vụ học tập, công tác và ra quyết định. Trong bối cảnh chuyển đổi số toàn diện hiện nay, năng lực số trở thành một trong những năng lực cốt lõi của công dân thời đại mới.

Trong môi trường quân sự, năng lực số mang những đặc thù riêng, gắn chặt với yêu cầu xây dựng quân đội cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại. Việc sử dụng công nghệ số không chỉ nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, huấn luyện và đào tạo, mà còn phục vụ trực tiếp cho nhiệm vụ sẵn sàng chiến đấu, bảo vệ Tổ quốc trên không gian mạng. Vì vậy, năng lực số của cán bộ, học viên, đoàn viên thanh niên trong nhà trường Quân đội phải gắn liền với yêu cầu bảo đảm bí mật quân sự, giữ vững an ninh, an toàn thông tin, chủ động phòng chống chiến tranh mạng và các nguy cơ xâm nhập, phá hoại từ bên ngoài. Năng lực số trong môi trường này vì vậy không tách rời bản lĩnh chính trị, ý thức tổ chức kỷ luật và tinh thần trách nhiệm cao trước nhiệm vụ được giao.

Đối với đoàn viên thanh niên ở nhà trường Quân đội, năng lực số được cấu thành bởi nhiều yếu tố có quan hệ chặt chẽ với nhau. Trước hết là năng lực tìm kiếm, sàng lọc, đánh giá và xử lý thông tin số một cách khoa học, biết phân biệt thông tin chính thống với thông tin sai lệch, độc hại; có khả năng phân tích, tổng hợp và vận dụng thông tin vào học tập, nghiên cứu và thực tiễn công tác. Thứ hai là năng lực sử dụng thành thạo các nền tảng học tập, huấn luyện và quản lý trên môi trường số như hệ thống quản lý học tập trực tuyến, phần mềm mô phỏng, cơ sở dữ liệu chuyên ngành; biết khai thác hiệu quả các công cụ hỗ trợ làm việc nhóm, trao đổi học thuật và quản lý nhiệm vụ. Thứ ba là năng lực bảo đảm an toàn, an ninh thông tin, bao gồm năng lực bảo mật dữ liệu, phòng chống mã độc, nhận diện và xử lý các nguy cơ tấn công mạng, đồng thời chấp hành nghiêm các quy định về bảo vệ bí mật quân sự trên không gian mạng. Thứ tư là khả năng sáng tạo, phát triển và ứng dụng các sản phẩm, giải pháp công nghệ phục vụ nhiệm vụ quân sự, thể hiện ở khả năng đề xuất sáng kiến, cải tiến kỹ thuật, tham gia nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ vào thực tiễn huấn luyện, quản lý và chiến đấu.

Về mặt lý luận giáo dục, nâng cao năng lực số là một quá trình phát triển liên tục, lâu dài, diễn ra thông qua sự tác động tổng hợp của nhiều yếu tố. Đó là sự kết hợp giữa giáo dục chính khóa và các hoạt động ngoại khóa, giữa đào tạo lý thuyết và thực hành, giữa học tập trên lớp và tự học, tự nghiên cứu trong môi trường số. Đồng thời, quá trình này đòi hỏi sự gắn kết chặt chẽ giữa đào tạo, nghiên cứu khoa học và thực tiễn đơn vị, bảo đảm người học không chỉ nắm vững tri thức công nghệ mà còn biết vận dụng sáng tạo vào giải quyết các vấn đề cụ thể nảy sinh trong nhiệm vụ quân sự. Chỉ trên cơ sở đó, năng lực số của đoàn viên thanh niên mới được hình thành và phát triển một cách toàn diện, thực chất và bền vững, đáp ứng yêu cầu của kỷ nguyên số và sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới

2.2. Thực trạng và những vấn đề đặt ra

Trong thời gian qua, quán triệt chủ trương chuyển đổi số quốc gia và định hướng xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam hiện đại, các nhà trường Quân đội đã tích cực đầu tư, nâng cấp hạ tầng công nghệ thông tin, từng bước hoàn thiện hệ thống mạng nội bộ, trung tâm dữ liệu, phòng học đa phương tiện và phòng học thông minh. Nhiều cơ sở đào tạo đã triển khai hệ thống quản lý học tập trực tuyến (LMS), thư viện số, kho học liệu điện tử, bài giảng e-learning, góp phần đổi mới phương thức dạy học và quản lý đào tạo. Bên cạnh đó, các phong trào hành động cách mạng của tuổi trẻ như "Tuổi trẻ sáng tạo", "Thanh niên quân đội tiên phong chuyển đổi số", "Mỗi đoàn viên một ý tưởng sáng tạo" được tổ chức thường xuyên, tạo môi trường để đoàn viên thanh niên rèn luyện kỹ năng công nghệ, tham gia nghiên cứu khoa học, đề xuất sáng kiến cải tiến kỹ thuật phục vụ nhiệm vụ huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu và quản lý đơn vị. Bằng cách đó, ý thức về vị trí và tầm quan trọng của chuyển đổi số và năng lực số trong đội ngũ đoàn viên thanh niên đã từng bước được nâng lên; nhiều đoàn viên đã tự nguyện khai thác hiệu quả các nền tảng số trong học tập, nghiên cứu, trao đổi học thuật và quản lý công việc. Một số mô hình ứng dụng công nghệ thông tin, phần mềm quản lý, hệ thống mô phỏng huấn luyện bước đầu phát huy hiệu quả, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục - đào tạo.

Tuy nhiên, trước yêu cầu ngày càng cao của kỷ nguyên vươn mình gắn với sự phát triển nhanh chóng của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, thực trạng năng lực số của một bộ phận đoàn viên thanh niên vẫn bộc lộ những hạn chế. Trình độ và kỹ năng số chưa đồng đều giữa các đối tượng, ngành học và đơn vị; khả năng khai thác, phân tích và xử lý dữ liệu còn ở mức cơ bản; kỹ năng bảo mật, bảo đảm an toàn thông tin, phòng chống tấn công mạng chưa thật sự vững chắc. Việc ứng dụng các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, mô phỏng - mô hình hóa vào học tập và nghiên cứu khoa học còn hạn chế, chủ yếu dừng ở mức tiếp cận, chưa tạo ra nhiều sản phẩm có giá trị thực tiễn cao. Bên cạnh đó, việc xây dựng văn hóa số tại các trường Quân đội còn chưa thực sự sâu rộng; thói quen làm việc, học tập trên môi trường số của một số cá nhân còn tự phát; cơ chế khuyến khích, hỗ trợ sáng tạo số còn chưa thật sự đồng bộ; sự kết nối giữa đào tạo, nghiên cứu và ứng dụng công nghệ số vào thực tiễn đơn vị còn chưa đầy đủ.

Những hạn chế trên đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tiếp tục đổi mới mạnh mẽ nội dung, phương thức và cơ chế tổ chức bồi dưỡng, phát triển năng lực số cho đoàn viên thanh niên theo hướng toàn diện, thực chất và bền vững; bảo đảm mỗi đoàn viên không chỉ có kỹ năng sử dụng công nghệ mà còn có tư duy số, tác phong làm việc khoa học và khả năng sáng tạo, làm chủ công nghệ trong thực tiễn công tác, huấn luyện và chiến đấu.

2.3. Giải pháp nâng cao năng lực số cho đoàn viên thanh niên ở nhà trường Quân đội trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc

Thứ nhất, tăng cường vai trò lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, chỉ huy và tổ chức đoàn trong việc xác định phát triển năng lực số là một nội dung trọng tâm, xuyên suốt trong chiến lược xây dựng nhà trường Quân đội thông minh, hiện đại. Cấp ủy, chỉ huy các cấp cần ban hành nghị quyết chuyên đề, chương trình hành động cụ thể về chuyển đổi số và phát triển năng lực số cho đoàn viên thanh niên; xác định rõ mục tiêu, lộ trình, chỉ tiêu và trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị. Đồng thời, đưa tiêu chí năng lực số vào hệ thống tiêu chuẩn đánh giá, phân loại đoàn viên, bình xét thi đua - khen thưởng và đánh giá chất lượng đào tạo, qua đó tạo động lực và áp lực tích cực để mỗi đoàn viên không ngừng tự học tập, rèn luyện và hoàn thiện kỹ năng số.

Thứ hai, đổi mới mạnh mẽ chương trình, nội dung và phương pháp dạy học theo hướng tích hợp sâu rộng công nghệ số vào toàn bộ quá trình dạy và học. Rà soát, cập nhật chương trình đào tạo theo hướng mở, linh hoạt, gắn với thực tiễn phát triển khoa học - công nghệ và yêu cầu xây dựng quân đội hiện đại. Tăng cường các học phần về trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, điện toán đám mây, mô phỏng - mô hình hóa, an ninh mạng và tác chiến không gian mạng; chú trọng phát triển kỹ năng phân tích dữ liệu, tư duy số và khả năng giải quyết vấn đề trong môi trường số. Đẩy mạnh áp dụng các phương pháp dạy học tích cực như học tập dựa trên dự án, học tập theo tình huống, lớp học đảo ngược, kết hợp giữa học trực tiếp và trực tuyến; tăng cường thực hành, trải nghiệm trên các nền tảng số và hệ thống mô phỏng hiện đại.

Thứ ba, xây dựng môi trường và văn hóa số lành mạnh, kỷ luật, sáng tạo trong nhà trường Quân đội. Bước đầu hình thành hệ sinh thái số đồng bộ, từ quản lý, điều hành đến giảng dạy, học tập và sinh hoạt đoàn. Phát triển các mô hình "Chi đoàn số", "Lớp học số", "Cán bộ đoàn số", câu lạc bộ công nghệ, nhóm nghiên cứu trẻ; tổ chức các diễn đàn, hội thảo, cuộc thi ý tưởng sáng tạo, ngày hội công nghệ số nhằm khơi dậy khát vọng cống hiến, tinh thần dấn thân và đổi mới sáng tạo của tuổi trẻ quân đội. Đồng thời, chú trọng giáo dục đạo đức số, ý thức chấp hành pháp luật, kỷ luật quân đội và quy định bảo mật khi tham gia không gian mạng.

Thứ tư, đảm bảo hạ tầng công nghệ đồng bộ, an toàn và hiện đại, đáp ứng yêu cầu đào tạo và nghiên cứu trong môi trường chuyển đổi số sâu rộng. Tiếp tục đầu tư nâng cấp hệ thống mạng nội bộ, trung tâm dữ liệu, phòng học thông minh, phòng thí nghiệm và hệ thống mô phỏng; xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung, kết nối, chia sẻ thông tin giữa các cơ quan, đơn vị. Tăng cường các giải pháp bảo mật nhiều lớp, chủ động phòng chống tấn công mạng, mã độc và rò rỉ thông tin; thường xuyên tổ chức tập huấn, diễn tập về an toàn thông tin, bảo vệ bí mật quân sự trên không gian mạng. Đồng thời, xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng trong quản lý, vận hành và khai thác hiệu quả các hệ thống số.

Thứ năm, phát huy cao độ tính tự giác, chủ động học tập và nghiên cứu của đoàn viên thanh niên, coi đây là yếu tố quyết định trong nâng cao năng lực số. Mỗi đoàn viên cần xây dựng kế hoạch tự học, tự bồi dưỡng kỹ năng công nghệ, tích cực tham gia các khóa học trực tuyến mở, các chương trình đào tạo chuyên sâu và các dự án nghiên cứu khoa học, sáng kiến cải tiến kỹ thuật gắn với nhiệm vụ của đơn vị. Tổ chức đoàn cần làm tốt vai trò định hướng, hỗ trợ, kết nối nguồn lực, đồng thời kịp thời biểu dương, khen thưởng, nhân rộng các mô hình, sáng kiến, giải pháp chuyển đổi số có giá trị thực tiễn cao, góp phần lan tỏa tinh thần học tập suốt đời và khát vọng vươn lên làm chủ công nghệ trong kỷ nguyên mới.

3. Kết luận

Nâng cao năng lực số cho đoàn viên thanh niên ở nhà trường Quân đội trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc là nhiệm vụ chiến lược, góp phần xây dựng đội ngũ cán bộ trẻ có bản lĩnh chính trị vững vàng, tư duy đổi mới và khả năng làm chủ công nghệ hiện đại. Với sự quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo chặt chẽ cùng những giải pháp đồng bộ, thiết thực, công tác phát triển năng lực số sẽ tạo nền tảng quan trọng để nhà trường Quân đội bắt nhịp xu thế thời đại và đáp ứng yêu cầu bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.

Nguyễn Quang Vinh - Lê Anh Khoa

Đại học Nguyễn Huệ

Tài liệu tham khảo:

1. Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2024), Nghị quyết về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, số 57-NQ/TW, ngày 22/12/2024, Hà Nội. 

2. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2022), Quyết định về "Kế hoạch tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong giáo dục và đào tạo giai đoạn 2022-2025, số 128/QĐ-BGDĐT, ngày 10/5/2022, Hà Nội.

3. Bộ Tổng tham mưu (2022), Kế hoạch chuyển đổi số trong giáo dục đào tạo ở các nhà trường Quân đội giai đoạn 2022 - 2025, định hướng đến năm 2030, số 588/KH-BTTM, ngày 04/3/2022, Hà Nội. 

4. Quân ủy Trung ương (2022), Nghị quyết về đổi mới công tác giáo dục và đào tạo đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ xây dựng Quân đội trong tình hình mới, số 1657-NQ/QUTW, ngày 20/12/2022, Hà Nội. 

5. Quân ủy Trung ương (2022), Nghị quyết về nâng cao chất lượng huấn luyện giai đoạn 2023 - 2030 và những năm tiếp theo, số 1659-NQ/QUTW, ngày 20/12/2022, Hà Nội. 

6. Quân ủy Trung ương (2025), Nghị quyết về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong Quân đội, số 3488- NQ/QUTW, ngày 29/01/2025, Hà Nội.