Những ngày "lấy ngắn nuôi dài"
Lớn lên giữa tiếng mài màu và tiếng trở bản khắc gỗ, Nghệ nhân Nguyễn Đăng Tâm gắn bó với làng tranh Đông Hồ như một phần máu thịt không thể tách rời. Tháng ngày gắn bó với nghề bắt đầu từ những bài học bên người cha - Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Đăng Chế. Ông nhớ nhất những ván khắc đầu tiên, khi chỉ một thao tác không đúng khiến đường nét bị "sứt". Những bài học "vỡ lòng" theo ông trong suốt năm tháng làm nghề sau này.
Những đường nét trên ván khắc thấy được sự kỹ tính đã trở thành một phần trong cách làm nghề của NNƯT Nguyễn Đăng Tâm. (Ảnh: NVCC)
Nhưng để sống được với nghề, con đường của ông Nguyễn Đăng Tâm không phải lúc nào bằng phẳng. Những năm đầu thập niên 1990, khi nghề tranh chưa đủ bảo đảm cuộc sống, ông phải làm thêm hàng mã để trang trải. Ông Tâm nhớ lại, có thời điểm ông làm hàng mã vào ban ngày, tối trở về với công việc nghiền sò điệp, rang hoa hòe để làm tranh. Chỉ đến khi kinh tế đủ vững, ông mới dành trọn thời gian cho Đông Hồ.
Hơn ba thập niên gắn bó với nghề, những bài học từ người cha vẫn theo ông trong từng ván khắc, mẻ màu. Với ông, giữ nghề trước hết là tiếp nối những giá trị cha ông để lại, để dòng tranh Đông Hồ tiếp tục được gìn giữ qua những đổi thay.
"Hiểu Đông Hồ là quý giá nhất"
Bước vào không gian làm tranh của ông Nguyễn Đăng Tâm, ai cũng dễ dàng bắt gặp những rổ điệp trắng như cát biển, những thúng hoa hòe vàng rực, sỏi son đỏ au, lá tràm xanh thẫm... Những sắc màu của thiên nhiên đi qua nhiều cách sơ chế khác nhau trước khi góp phần tạo nên màu sắc của tranh Đông Hồ. Từ nguyên liệu đến bản khắc, ông Tâm đều dành sự chú ý cho từng công đoạn. Chị Thảo My (23 tuổi, con gái ông Tâm) nhớ lại: "Có những chi tiết rất nhỏ nhưng bố vẫn ngồi làm đi làm lại cho đến khi thấy ổn". Qua những lần chứng kiến bố làm nghề, chị nhận ra sự kỹ tính và kiên trì đã trở thành một phần trong cách ông giữ nghề.
Những nguyên liệu truyền thống làm tranh được giới thiệu trong không gian trưng bày của gia đình ông Tâm.
Điều đó thể hiện rõ trong cách ông Tâm nhìn về từng công đoạn của tranh Đông Hồ. Ông cho rằng "khắc gỗ là vẽ", bởi đường nét trên bản khắc quyết định hình ảnh của tác phẩm. Nhưng làm giấy, chế màu đến in tranh đều có kỹ thuật riêng và đòi hỏi người làm nghề phải nắm rõ từng khâu.
Với ông, những kinh nghiệm ấy không thể chỉ học qua sách vở. Có nguyên liệu phải nhìn, sờ, ngửi mới biết, có công đoạn phải trực tiếp làm mới hiểu được cách xử lý. Ông lấy việc rang hoa hòe, làm điệp hay lựa chọn nguyên liệu làm màu làm ví dụ. Công đoạn sơ chế nguyên liệu không có công thức sẵn, mà phải qua quá trình tự tìm tòi, tự cảm nhận. Từ những kinh nghiệm ấy, ông luôn nhấn mạnh: "Muốn giữ tranh Đông Hồ, trước hết phải hiểu được thế nào là Đông Hồ".
Nụ cười của NNƯT Nguyễn Đăng Tâm giữa không gian thân thuộc của nghề tranh.
Có lẽ vì vậy, khi giới thiệu Đông Hồ với những người chưa từng biết đến dòng tranh dân gian này, ông không bắt đầu bằng một tác phẩm cụ thể. Ông muốn người xem hiểu truyền thống, lịch sử, cách làm và nguyên liệu trước khi đi vào từng bức tranh. Với ông, đó là cái gốc làm nên giá trị của dòng tranh. Từ đó, người xem nhận ra những câu chuyện và giá trị được gửi gắm bao đời.
Giữ hồn xưa, mở hướng đi mới
Năm 2025, Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Sau những chuyến đi đến năm châu để giới thiệu về dòng tranh, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Tâm lại trở về Đông Hồ, tìm cách để di sản tiếp tục có chỗ đứng trong đời sống hôm nay.
Mang theo bản khắc, giấy dó và những nguyên liệu làm màu truyền thống, ông từng trực tiếp giới thiệu, hướng dẫn in tranh cho công chúng ở nhiều nước. Với ông, mỗi chuyến đi không chỉ là dịp giới thiệu một dòng tranh, mà còn để người xem hiểu về lịch sử, kỹ thuật và những nguyên liệu tạo nên tranh Đông Hồ.
NNƯT Nguyễn Đăng Tâm giới thiệu tranh Đông Hồ trong các hoạt động quảng bá ở nước ngoài. (Ảnh: NVCC)
Trở về làng cổ, ông cùng gia đình duy trì không gian trưng bày, đón khách tìm hiểu và trải nghiệm các công đoạn làm tranh. Năm 2025, ông đồng hành và cố vấn chuyên môn cho chuỗi hoạt động "Cùng Tuyết Vương trải nghiệm làm tranh Đông Hồ" do MIXUE tổ chức, trong đó người tham gia được trực tiếp dập in tranh bằng ván khắc.
Tranh Đông Hồ được đưa vào hoạt động trải nghiệm tại MIXUE, mở thêm một cách tiếp cận với công chúng. (Ảnh: NVCC)
Từ kích thước tranh đến những sản phẩm như thiệp, quà tặng, sổ tay, hình thức của Đông Hồ ngày càng có thêm những cách tiếp cận mới. Nhưng với ông Tâm, sự thay đổi ấy phải bắt đầu từ cái gốc: kỹ thuật, nguyên liệu và những giá trị làm nên dòng tranh. Hành trình ấy cũng đang được nối tiếp trong chính gia đình ông. Con trai Nguyễn Đăng Hiếu trực tiếp làm nghề và đưa sản phẩm lên trang quảng bá sản phẩm của gia đình. Ông Tâm kỳ vọng công nghệ và sức trẻ sẽ giúp tranh Đông Hồ được biết đến rộng hơn trong tương lai.
Tranh Đông Hồ được thể hiện với hình thức đa dạng để ai cũng có thể sở hữu được bức tranh của riêng mình.
Bên bờ sông Đuống, tiếng chày giã điệp vẫn đều đặn vang trong căn nhà nhỏ. Âm thanh ấy đã theo ông Tâm suốt hơn ba thập kỷ, từ những ngày học nghề bên cha đến hành trình đưa tranh Đông Hồ đến gần hơn với công chúng. Và nhờ những người như Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Tâm, sắc màu Đông Hồ vẫn hiện diện trên những tờ giấy điệp, mang theo câu chuyện văn hóa từ những thế hệ đi trước đến hôm nay.
Ngọc Ngà