Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với di sản văn hóa dân tộc

Đây là dịp nhìn nhận, đánh giá những đóng góp của một nhà quản lý văn hóa tâm huyết, có công lao lớn trong phục hồi, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa Kinh Bắc.

Nhà văn hóa Lê Hồng Dương (1921–2003), quê Đọ Xá, Bắc Ninh, đã trải qua nhiều cương vị công tác chính trị, quân sự và tuyên huấn trước khi đảm nhiệm trọng trách đứng đầu ngành Văn hóa Hà Bắc. Trong 20 năm làm Trưởng ty, từ năm 1963 đến năm 1983, ông để lại dấu ấn sâu đậm trong đời sống văn hóa địa phương, đặc biệt ở công tác sưu tầm, nghiên cứu, phục hồi và trao truyền di sản.

Giữa những năm chiến tranh và thiếu thốn, Lê Hồng Dương đã cùng cộng sự kiên trì tìm đến làng quê, gặp gỡ nghệ nhân, tập hợp cán bộ chuyên môn, tổ chức nghiên cứu và xây dựng lực lượng kế cận. Ông quan tâm cả nhiệm vụ văn hóa phục vụ đời sống đương thời lẫn những công việc lâu dài, giúp gìn giữ vốn quý có nguy cơ thất truyền. Nhờ đó, đã làm hồi sinh dân ca Quan họ và tranh dân gian Đông Hồ; sau này đều được công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể của nhân loại.

Với Quan họ, đóng góp nổi bật của Lê Hồng Dương là tạo điều kiện để việc sưu tầm, nghiên cứu và truyền dạy được tiến hành có tổ chức. Ông chú trọng tìm người am hiểu nghề, mời nghệ nhân dạy hát, tuyển chọn diễn viên, hỗ trợ cán bộ khảo cứu và khuyến khích trao đổi khoa học. Việc xây dựng Đội Quan họ, sau phát triển thành Đoàn Quan họ, ra đời tháng 1/1969, gắn với vai trò tổ chức, chỉ đạo của ông cùng sự đóng góp của Nguyễn Đức Siêu, nghệ nhân Nguyễn Đức Sôi và đội ngũ cán bộ, diễn viên.

Đối với tranh Đông Hồ, ông có công rất lớn trong khôi phục hoạt động sản xuất, quảng bá và xuất khẩu tranh, giúp các nghệ nhân tiếp tục giữ nghề. Theo hồi ức của nghệ nhân Nguyễn Hữu Hoa, năm 1967, Lê Hồng Dương cùng cán bộ Ty Văn hóa về địa phương bàn việc phục hồi nghề tranh; cử cán bộ bám cơ sở, hỗ trợ nguyên liệu và kết nối tiêu thụ qua hệ thống phát hành sách. Sự đồng hành ấy giúp những bản khắc, kỹ thuật in và kinh nghiệm làm tranh tiếp tục được thực hành, trao truyền trong các gia đình.

Ông còn là người chỉ đạo và tổ chức triển khai viết sách Địa chí Hà Bắc. Đây cũng là cuốn Địa chí cấp tỉnh/ thành đầu tiên trong cả nước, hiện được lưu giữ tại nhiều Quốc gia trên thế giới như: Hoa Kỳ, Anh, Pháp, Nhật Bản, Úc, Singapo… Năm 1978 ông được UNESCO tặng Bằng Danh Dự "vì những đóng góp xuất sắc trong việc giữ gìn các truyền thống âm nhạc có giá trị nghệ thuật và văn hoá to lớn".

Hội thảo khoa học "Nhà văn hóa Lê Hồng Dương với Di sản văn hóa dân tộc" đã thu hút, tiếp nhận hơn 30 tham luận của các nhà khoa học, nhà quản lý văn hóa và các văn nghệ sĩ có uy tín. Các bài viết tập trung khảo cứu cuộc đời, sự nghiệp, tư duy quản lý và những đóng góp của Lê Hồng Dương đối với di sản văn hóa dân tộc, nhất là Quan họ và tranh dân gian Đông Hồ.

Theo sự chỉ đạo của UBND thành phố Bắc Ninh, Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch đã tổ chức cho Nhà hát Dân ca Quan họ Bắc Ninh xây dựng chương trình và trình diễn Di sản văn hóa phi vật thể Dân ca Quan họ Bắc Ninh, để phục vụ Hội thảo. Đồng thời, Ban Quản lý di tích Bắc Ninh cũng tổ chức trưng bày, giới thiệu và thực hành Nghề làm tranh dân gian Đông Hồ tại Hội thảo, để các đại biểu tham dự có thể trải nghiệm thực tế.

Thông qua tư liệu, hồi ức nhân chứng và các góc nhìn chuyên môn, hội thảo hướng tới làm rõ cách ông tập hợp người tài, trân trọng nghệ nhân, chăm lo đào tạo và đưa chủ trương bảo tồn vào công việc cụ thể. Những đóng góp về nghiên cứu, biên soạn, xuất bản và xây dựng lực lượng văn hóa địa phương cũng là nội dung cần được tiếp tục nhận diện đầy đủ.

Cũng trong khuôn khổ sự kiện này, Ban tổ chức còn giới thiệu tập ký chân dung "Nhà văn hóa Lê Hồng Dương – Người lưu giữ hồn quê Kinh Bắc" của hai tác giả Cao Thâm – Thái Hà. Theo Nhà văn Đặng Vương Hưng - người viết lời tựa cho cuốn sách, cho biết: Tác phẩm có sự đóng góp trí tuệ và công sức của hàng chục người cùng thời, từng là cán bộ thuộc quyền quản lý của cố Trưởng ty Lê Hồng Dương.

Với những công lao và cống hiến bền bỉ trọn đời, ông Lê Hồng Dương xứng đáng được tôn vinh là một Danh nhân văn hóa của Bắc Ninh. Sự ghi nhận ấy có ý nghĩa tri ân người đi trước, đồng thời giúp thế hệ hôm nay hiểu thêm trách nhiệm của người quản lý đối với văn hóa quê hương.

Từ việc tập hợp, đối chiếu tư liệu và đánh giá đóng góp, hội thảo hướng tới kiến nghị các cơ quan chức năng thành phố Bắc Ninh nghiên cứu hình thức vinh danh xứng đáng, trong đó có việc đặt tên Lê Hồng Dương cho công trình công cộng phù hợp tại địa phương. Đề xuất cần được xem xét trên cơ sở hồ sơ khoa học, ý kiến chuyên môn, sự đồng thuận của cộng đồng và quy định hiện hành.

Việc tổ chức hội thảo cũng góp phần lưu giữ tư liệu, ký ức về một thế hệ cán bộ văn hóa đã tận tụy với di sản. Những kinh nghiệm từ cuộc đời Lê Hồng Dương tiếp tục có ý nghĩa đối với công tác bảo tồn hôm nay, khi người dân, nghệ nhân và người trẻ cần được tạo điều kiện để cùng gìn giữ, thực hành và phát huy văn hóa dân tộc.

PV