Thực tiễn cho thấy, việc bồi dưỡng năng lực nghiên cứu khoa học cho học viên chịu sự tác động tổng hợp của nhiều yếu tố khác nhau, cả chủ quan và khách quan. Bài viết tập trung phân tích những yếu tố cơ bản tác động đến quá trình bồi dưỡng năng lực nghiên cứu khoa học cho học viên đào tạo chính ủy cấp trung, lữ đoàn ở Học viện Chính trị, góp phần làm rõ cơ sở khoa học cho việc nâng cao chất lượng bồi dưỡng trong thời gian tới.
Từ khóa: năng lực nghiên cứu khoa học, bồi dưỡng, học viên chính ủy, Học viện Chính trị.
1. Đặt vấn đề
Trong bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế sâu rộng và sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ, đặc biệt là cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, yêu cầu đối với đội ngũ cán bộ quân đội nói chung, cán bộ chính trị nói riêng ngày càng cao. Đối với chính ủy cấp trung, lữ đoàn – lực lượng giữ vai trò nòng cốt trong lãnh đạo, chỉ đạo công tác đảng, công tác chính trị ở đơn vị cơ sở – năng lực nghiên cứu khoa học có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đây là năng lực giúp cán bộ nhận thức đúng bản chất các vấn đề lý luận và thực tiễn đặt ra, tham mưu, đề xuất chủ trương, biện pháp phù hợp, góp phần nâng cao hiệu quả lãnh đạo, chỉ huy và xây dựng đơn vị vững mạnh toàn diện.
Những năm qua, Học viện Chính trị đã có nhiều chủ trương, biện pháp nhằm nâng cao chất lượng giáo dục – đào tạo nói chung và bồi dưỡng năng lực nghiên cứu khoa học cho học viên nói riêng. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy quá trình bồi dưỡng năng lực nghiên cứu khoa học cho học viên vẫn chịu tác động của nhiều yếu tố khác nhau, làm nảy sinh những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu, làm rõ về mặt lý luận và thực tiễn. Việc nhận diện đầy đủ, phân tích sâu sắc những yếu tố tác động đến bồi dưỡng năng lực nghiên cứu khoa học cho học viên đào tạo chính ủy cấp trung, lữ đoàn ở Học viện Chính trị có ý nghĩa quan trọng, không chỉ góp phần hoàn thiện cơ sở lý luận của công tác giáo dục – đào tạo trong nhà trường quân đội, mà còn là căn cứ khoa học để đề xuất các giải pháp nâng cao chất lượng bồi dưỡng trong giai đoạn hiện nay.
2. Khái quát về năng lực nghiên cứu khoa học và bồi dưỡng năng lực nghiên cứu khoa học cho học viên chính ủy cấp trung, lữ đoàn
Năng lực nghiên cứu khoa học của học viên đào tạo chính ủy cấp trung, lữ đoàn là tổng hợp các tri thức, kỹ năng, phương pháp và phẩm chất cần thiết để học viên có thể phát hiện, phân tích, lý giải và giải quyết các vấn đề lý luận và thực tiễn bằng các phương pháp khoa học. Năng lực này biểu hiện ở khả năng tư duy lý luận độc lập, vận dụng chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, quan điểm của Đảng vào nghiên cứu các vấn đề thực tiễn đặt ra; khả năng thu thập, xử lý thông tin; kỹ năng xây dựng đề cương; triển khai nghiên cứu; viết báo cáo, tham luận, đề tài khoa học; cũng như thái độ nghiêm túc, khách quan, trung thực trong nghiên cứu.
Bồi dưỡng năng lực nghiên cứu khoa học cho học viên đào tạo chính ủy cấp trung, lữ đoàn là quá trình tổ chức có mục đích, có kế hoạch các hoạt động giáo dục – đào tạo nhằm hình thành, phát triển và hoàn thiện năng lực nghiên cứu khoa học của học viên trong suốt quá trình học tập, rèn luyện tại Học viện Chính trị. Quá trình này không chỉ diễn ra trong các giờ học chính khóa, mà còn được thực hiện thông qua hoạt động nghiên cứu khoa học, thực tiễn, tự học, tự nghiên cứu và các hình thức giáo dục khác. Do đặc điểm của đối tượng học viên chính ủy cấp trung, lữ đoàn là những cán bộ đã qua thực tiễn công tác, có vốn sống, kinh nghiệm lãnh đạo, chỉ huy nhất định, nên việc bồi dưỡng năng lực nghiên cứu khoa học vừa có những thuận lợi cơ bản, vừa đặt ra những yêu cầu, đòi hỏi cao về nội dung, phương pháp và điều kiện bảo đảm.
3. Những yếu tố tác động đến việc bồi dưỡng năng lực nghiên cứu khoa học cho học viên đào tạo chính ủy cấp trung, lữ đoàn ở Học viện Chính trị
Một là, sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, chỉ huy các cấp và các cơ quan chức năng
Là yếu tố có ý nghĩa quyết định đối với việc bồi dưỡng năng lực nghiên cứu khoa học cho học viên đào tạo chính ủy cấp trung, lữ đoàn ở Học viện Chính trị. Thông qua việc ban hành và tổ chức thực hiện các nghị quyết, chỉ thị, quy chế, kế hoạch, cấp ủy, chỉ huy các cấp định hướng mục tiêu, yêu cầu, nội dung và phương thức bồi dưỡng năng lực nghiên cứu khoa học phù hợp với mục tiêu đào tạo cán bộ chính trị và yêu cầu nhiệm vụ xây dựng Quân đội trong tình hình mới.
Các cơ quan chức năng, nhất là Phòng Khoa học Quân sự, Phòng Đào tạo, Phòng Chính trị… giữ vai trò tham mưu, tổ chức, hướng dẫn và kiểm tra quá trình triển khai bồi dưỡng năng lực nghiên cứu khoa học, bảo đảm sự thống nhất, đồng bộ giữa đào tạo, nghiên cứu và thực tiễn công tác đảng, công tác chính trị. Khi sự lãnh đạo, chỉ đạo được thực hiện chặt chẽ, thường xuyên, có trọng tâm, trọng điểm, sẽ tạo môi trường thuận lợi, động lực thúc đẩy học viên tích cực, chủ động tham gia nghiên cứu khoa học, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo. Ngược lại, nếu sự lãnh đạo, chỉ đạo thiếu đồng bộ hoặc chưa gắn chặt với yêu cầu thực tiễn, việc bồi dưỡng năng lực nghiên cứu khoa học của học viên sẽ khó đạt hiệu quả bền vững.
Hai là, chương trình, nội dung đào tạo và bồi dưỡng
Chương trình, nội dung đào tạo là yếu tố trực tiếp tác động đến việc hình thành và phát triển năng lực nghiên cứu khoa học của học viên. Đối với đào tạo chính ủy cấp trung, lữ đoàn, chương trình đào tạo cần bảo đảm tính khoa học, hệ thống, cập nhật và gắn chặt với thực tiễn công tác đảng, công tác chính trị ở đơn vị cơ sở.
Nếu chương trình đào tạo được thiết kế hợp lý, có sự tích hợp hài hòa giữa lý luận và thực tiễn, giữa học tập và nghiên cứu, sẽ tạo điều kiện để học viên rèn luyện tư duy khoa học, phương pháp nghiên cứu ngay trong quá trình học tập. Ngược lại, chương trình nặng về truyền thụ kiến thức, ít chú trọng rèn luyện kỹ năng nghiên cứu sẽ hạn chế khả năng phát triển năng lực nghiên cứu khoa học của học viên.
Ba là, trình độ, năng lực và phương pháp giảng dạy của đội ngũ giảng viên
Đội ngũ giảng viên giữ vai trò chủ đạo trong quá trình bồi dưỡng năng lực nghiên cứu khoa học cho học viên. Trình độ lý luận, năng lực nghiên cứu khoa học, kinh nghiệm thực tiễn và phương pháp giảng dạy của giảng viên có ảnh hưởng trực tiếp đến việc hình thành phương pháp tư duy và nghiên cứu của học viên.
Giảng viên có năng lực nghiên cứu khoa học tốt, thường xuyên tham gia các đề tài, công trình nghiên cứu, sẽ có điều kiện truyền đạt cho học viên không chỉ tri thức, mà cả phương pháp, kinh nghiệm nghiên cứu. Bên cạnh đó, việc vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học tích cực, lấy người học làm trung tâm, khuyến khích học viên trao đổi, thảo luận, phản biện khoa học sẽ góp phần quan trọng nâng cao năng lực nghiên cứu khoa học của học viên.
Bốn là, động cơ, thái độ và ý thức tự học, tự nghiên cứu của học viên
Động cơ, thái độ và ý thức tự học, tự nghiên cứu của học viên là yếu tố chủ quan có ảnh hưởng lớn đến hiệu quả bồi dưỡng năng lực nghiên cứu khoa học. Học viên đào tạo chính ủy cấp trung, lữ đoàn phần lớn đã qua thực tiễn công tác, có bản lĩnh chính trị vững vàng, song trình độ, khả năng nghiên cứu khoa học không đồng đều.
Khi học viên nhận thức đúng vai trò, ý nghĩa của nghiên cứu khoa học đối với sự phát triển năng lực cá nhân và yêu cầu nhiệm vụ sau khi ra trường, sẽ hình thành động cơ học tập, nghiên cứu đúng đắn, tích cực, chủ động trong tiếp cận tri thức và rèn luyện kỹ năng nghiên cứu. Ngược lại, nếu học viên còn coi nghiên cứu khoa học là nhiệm vụ phụ, mang tính hình thức, thì việc bồi dưỡng năng lực nghiên cứu khó đạt hiệu quả như mong muốn.
Năm là, môi trường học thuật và phong trào nghiên cứu khoa học ở Học viện
Môi trường học thuật là tổng hòa các điều kiện vật chất, tinh thần, không khí học tập, nghiên cứu trong Học viện. Một môi trường học thuật lành mạnh, dân chủ, cởi mở, khuyến khích sáng tạo, tôn trọng ý kiến khoa học khác nhau sẽ tạo động lực mạnh mẽ thúc đẩy học viên tham gia nghiên cứu khoa học.
Phong trào nghiên cứu khoa học được tổ chức thường xuyên, có chất lượng, với nhiều hình thức phong phú như: hội thảo khoa học, tọa đàm, sinh hoạt học thuật, làm chuyên đề, đề tài khoa học… sẽ góp phần rèn luyện năng lực nghiên cứu khoa học cho học viên. Ngược lại, nếu môi trường học thuật còn nặng về hành chính, ít khuyến khích tranh luận khoa học, phong trào nghiên cứu khoa học trầm lắng, sẽ hạn chế sự phát triển năng lực nghiên cứu của học viên.
Sáu là, điều kiện cơ sở vật chất, tài liệu và bảo đảm thông tin
Cơ sở vật chất, trang thiết bị, hệ thống thư viện, tài liệu tham khảo và hạ tầng công nghệ thông tin là những điều kiện bảo đảm quan trọng cho hoạt động nghiên cứu khoa học. Đối với học viên đào tạo chính ủy cấp trung, lữ đoàn, việc tiếp cận đầy đủ, kịp thời các tài liệu lý luận, văn kiện của Đảng, các công trình nghiên cứu khoa học trong và ngoài quân đội… có ý nghĩa thiết thực.
Nếu điều kiện cơ sở vật chất, tài liệu được bảo đảm tốt, học viên sẽ có thuận lợi trong việc tìm kiếm, khai thác thông tin, nâng cao chất lượng nghiên cứu. Ngược lại, sự thiếu hụt về tài liệu, hạn chế trong tiếp cận thông tin sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả bồi dưỡng năng lực nghiên cứu khoa học.
Bảy là, yêu cầu nhiệm vụ thực tiễn và tác động của bối cảnh trong nước, quốc tế
Yêu cầu nhiệm vụ xây dựng Quân đội và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới đặt ra nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn cần được nghiên cứu, giải quyết. Chính những yêu cầu này tác động mạnh mẽ đến nội dung, định hướng bồi dưỡng năng lực nghiên cứu khoa học cho học viên.
Bối cảnh trong nước và quốc tế với những diễn biến phức tạp, khó lường cũng đặt ra đòi hỏi học viên chính ủy cấp trung, lữ đoàn phải không ngừng nâng cao năng lực nghiên cứu, phân tích, dự báo tình hình, góp phần tham mưu hiệu quả cho cấp ủy, chỉ huy đơn vị.
5. Kết luận
Bồi dưỡng năng lực nghiên cứu khoa học cho học viên đào tạo chính ủy cấp trung, lữ đoàn ở Học viện Chính trị là yêu cầu tất yếu, có ý nghĩa quan trọng trong nâng cao chất lượng đào tạo cán bộ chính trị cho toàn quân. Quá trình này chịu sự tác động của nhiều yếu tố khác nhau, từ sự lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng ủy, Ban Giám đốc Học viện, chương trình đào tạo, đội ngũ giảng viên, đến động cơ học tập của học viên, môi trường học thuật và điều kiện bảo đảm. Nhận thức đầy đủ và vận dụng đúng đắn các yếu tố tác động sẽ góp phần nâng cao hiệu quả bồi dưỡng năng lực nghiên cứu khoa học cho học viên, qua đó góp phần xây dựng đội ngũ chính ủy cấp trung, lữ đoàn có bản lĩnh chính trị vững vàng, trình độ lý luận và năng lực thực tiễn đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong giai đoạn mới.
Đại úy Nguyễn Hoài Nam
Hệ 1, Học viện Chính trị/Bộ Quốc phòng
Tài liệu tham khảo
1. Hồ Chí Minh (1950), “Nói chuyện tại Hội nghị Toàn quốc lần thứ nhất về công tác huấn luyện và học tập”, Hồ Chí Minh toàn tập, tập 6, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011.
2. Đảng ủy Học viện Chính trị (2025), Văn kiện Đại hội đại biểu Đảng bộ Học Viện Chính trị lần thứ XVII, nhiệm kỳ 2025 – 2030, Hà Nội.
3. Đảng ủy Hệ 1, Học viện Chính trị (2025), Báo cáo Chính trị của Đảng ủy Hệ tại Đại hội đại biểu Đảng bộ Hệ 1, nhiệm kỳ 2025 – 2030, Hà Nội.