1. Đặt vấn đề
Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo xác định: "Phát huy truyền thống hiếu học của dân tộc, xây dựng xã hội học tập, khơi dậy mạnh mẽ các phong trào thi đua trong Nhân dân và trong toàn xã hội về học tập, tự học tập, học tập không ngừng, học tập suốt đời vì sự nghiệp phát triển nhanh và bền vững của đất nước, vì tương lai của dân tộc" [1]. Trong Quân đội, Quân ủy Trung ương đã ban hành Nghị quyết số 1657-NQ/QUTW ngày 20/12/2022 về đổi mới công tác giáo dục và đào tạo đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ xây dựng Quân đội trong tình hình mới và Nghị quyết số 290-NQ/QUTW ngày 07/01/2026 về đột phá phát triển giáo dục, đào tạo trong Quân đội. Khi tri thức quân sự, khoa học, công nghệ thay đổi nhanh, trình độ đào tạo ban đầu không đủ để người sĩ quan hoàn thành chức trách suốt thời gian công tác. Học tập suốt đời vì thế trở thành yêu cầu thường trực và để yêu cầu đó bền vững, việc học phải trở thành nếp nghĩ, nếp làm, tức là trở thành văn hóa học tập suốt đời.
Ở các học viện, Trường Sĩ quan quân đội, sĩ quan trẻ là những sĩ quan có tuổi đời không quá 35, đảm nhiệm các cương vị giảng dạy, nghiên cứu khoa học, quản lý học viên, chỉ huy đơn vị và trợ lý cơ quan. Đội ngũ này vừa học tập vừa trực tiếp hướng dẫn việc học của học viên, nên văn hóa học tập của họ ảnh hưởng trực tiếp đến nếp học trong nhà trường và chất lượng đội ngũ cán bộ kế cận. Thực tiễn cho thấy, đa số sĩ quan trẻ có định hướng giá trị đúng, động cơ, thái độ học tập tích cực, chấp hành nghiêm kỷ luật học tập. Tuy nhiên, ở một bộ phận, phương pháp, thói quen tự học và năng lực nghiên cứu khoa học chuyển biến chưa vững chắc, việc học còn phụ thuộc vào nhắc nhở, kiểm tra. Vì vậy, cần làm rõ những yếu tố tác động và đề xuất giải pháp phát triển văn hóa học tập suốt đời của sĩ quan trẻ phù hợp với điều kiện của các nhà trường quân đội.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Những yếu tố tác động đến phát triển văn hóa học tập suốt đời của sĩ quan trẻ ở các Học viện, Trường Sĩ quan quân đội
Phát triển văn hóa học tập suốt đời của sĩ quan trẻ là quá trình tác động có mục đích, có tổ chức của các chủ thể, kết hợp với sự tự giáo dục, tự học tập, tự rèn luyện của sĩ quan trẻ, làm cho các giá trị, chuẩn mực học tập tích cực chuyển hóa bền vững thành ý thức, năng lực và thói quen học tập. Các yếu tố bên ngoài tác động đến quá trình này theo hai đường: gián tiếp qua hoạt động giáo dục, đào tạo của nhà trường và trực tiếp qua công việc, đời sống của sĩ quan trẻ. Kết quả cuối cùng còn phụ thuộc vào đặc điểm của chính sĩ quan trẻ.
Thứ nhất, sự phát triển của khoa học, công nghệ, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo.
Nghị quyết số 3488-NQ/QUTW của Quân ủy Trung ương tạo cơ sở để các Học viện, Trường Sĩ quan đẩy mạnh chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo và nghiên cứu khoa học. Bên cạnh đó, Nghị quyết số 71-NQ/TW yêu cầu "Nâng cao chuẩn năng lực số và trí tuệ nhân tạo cho người học và đội ngũ nhà giáo" [2]. Học liệu số, cơ sở dữ liệu, khóa học trực tuyến và công cụ trí tuệ nhân tạo mở rộng không gian, thời gian học tập, giúp sĩ quan trẻ tự học theo nhu cầu của từng cương vị. Mặt khác, tri thức lạc hậu nhanh hơn, còn công cụ trí tuệ nhân tạo cho kết quả nhanh nhưng dễ tạo thói quen dựa dẫm, sao chép, dẫn tới vi phạm trung thực học thuật và quy định bảo mật. Yếu tố này đòi hỏi sĩ quan trẻ phải có năng lực khai thác môi trường số, biết tự kiểm chứng thông tin và giữ kỷ luật học thuật ngay trong tự học hằng ngày.
Thứ hai, yêu cầu xây dựng Quân đội và đột phá phát triển giáo dục, đào tạo trong Quân đội.
Xây dựng Quân đội nhân dân cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại đặt ra yêu cầu cao hơn đối với đội ngũ cán bộ, nhà giáo ở các nhà trường, nơi trực tiếp đào tạo cán bộ cho toàn quân. Nghị quyết số 71-NQ/TW khẳng định "nhà trường là nền tảng, nhà giáo là động lực, quyết định chất lượng giáo dục, đào tạo" [3]. Ở các Học viện, Trường Sĩ quan, chuẩn về trình độ, năng lực của nhà giáo và cán bộ quản lý vì thế ngày càng được nâng lên, tạo động lực bên ngoài để sĩ quan trẻ học tập. Tuy nhiên, chuẩn hóa thường gắn với mốc thời gian, văn bằng, chứng chỉ, trong khi sĩ quan trẻ phải đảm nhiệm nhiều việc và cương vị có thể thay đổi. Vấn đề đặt ra là duy trì tính liên tục của tự học, để việc học không dừng lại khi đã đạt chuẩn hoặc khi chuyển sang cương vị mới.
Thứ ba, tác động của kinh tế thị trường, hội nhập quốc tế, mạng xã hội và cuộc đấu tranh trên lĩnh vực tư tưởng.
Hợp tác quốc tế về quốc phòng, giáo dục, đào tạo mở thêm cơ hội để sĩ quan trẻ tiếp cận tri thức mới, học ngoại ngữ và trao đổi học thuật. Trong khi đó, mặt trái của kinh tế thị trường tác động đến động cơ học tập. Nghị quyết số 71-NQ/TW chỉ rõ "tâm lý trọng danh vị trong xã hội còn nặng nề, chính sách sử dụng cán bộ còn coi trọng bằng cấp hơn thực lực" [4]. Tâm lý đó có thể khiến một bộ phận sĩ quan trẻ học để có văn bằng hơn là để nâng cao năng lực thực hiện chức trách. Mạng xã hội làm phân tán sự chú ý, thu hẹp thời gian đọc sâu. Các thế lực thù địch lợi dụng không gian mạng để gieo hoài nghi về giá trị của việc học tập lý luận chính trị. Yếu tố này đặt ra yêu cầu giữ vững định hướng chính trị và động cơ thực học.
Thứ tư, đặc điểm và tính tích cực, tự giác của bản thân sĩ quan trẻ.
Đây là yếu tố bên trong, quyết định mức độ chuyển hóa các tác động bên ngoài. Sĩ quan trẻ được đào tạo cơ bản, năng động, nhưng trình độ chưa đồng đều và đang trong giai đoạn chuyển từ học theo chương trình đào tạo sang tự tổ chức việc học. Nhu cầu tự khẳng định tạo động lực học tập, nhưng cũng có thể dẫn tới tâm lý muốn tiến bộ nhanh. Đảm nhiệm nhiều cương vị nên nhu cầu học đa dạng, trong khi thời gian tự học bị chi phối bởi công việc và đời sống. Họ lại học tập trong môi trường kỷ luật và ngay trước mắt học viên, nên cách học của sĩ quan trẻ tác động trực tiếp tới nếp học của học viên. Kết quả phát triển văn hóa học tập suốt đời vì vậy phụ thuộc trước hết vào việc mỗi sĩ quan trẻ có tự tổ chức được việc học hay không.
2.2. Giải pháp phát triển văn hóa học tập suốt đời của sĩ quan trẻ ở các Học viện, Trường Sĩ quan quân đội hiện nay
Thứ nhất, nâng cao nhận thức, trách nhiệm của các chủ thể về phát triển văn hóa học tập suốt đời của sĩ quan trẻ.
Nhận thức đúng là tiền đề của hành động. Hiện nay, nhận thức của đa số chủ thể đã được nâng lên, nhưng ở một số chủ thể chưa chuyển hóa đầy đủ thành hoạt động lãnh đạo, chỉ đạo thường xuyên. Vì vậy, nâng cao nhận thức phải đi tới trách nhiệm cụ thể. Việc quán triệt Văn kiện Đại hội XIV của Đảng, Nghị quyết số 71-NQ/TW, Nghị quyết số 1657-NQ/QUTW và Nghị quyết số 290-NQ/QUTW cần gắn với đặc điểm sĩ quan trẻ và yêu cầu học tập trong công việc của từng nhóm cương vị. Đối với sĩ quan trẻ, nhận thức đó phải trở thành ý thức tự giác.
Trách nhiệm cần được phân định theo bốn nhóm chủ thể. Đảng ủy, Ban Giám đốc (Ban Giám hiệu), cấp ủy và chỉ huy các cấp đảm nhiệm lãnh đạo, chỉ đạo, còn cơ quan chức năng, hội đồng khoa học và chỉ huy khoa, bộ môn, đơn vị trực tiếp hướng dẫn, tổ chức thực hiện. Cán bộ khoa học, giảng viên có kinh nghiệm, tổ chức đoàn, thư viện và bộ phận công nghệ thông tin là lực lượng tham gia, phối hợp, trong khi sĩ quan trẻ là chủ thể tự giáo dục, chịu trách nhiệm trực tiếp về việc học của mình. Khi mỗi nhóm biết rõ phần việc của mình, việc tổ chức thực hiện mới tránh được chồng chéo hoặc bỏ trống.
Thứ hai, tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, chỉ huy các cấp và sự hướng dẫn của cơ quan chức năng.
Lãnh đạo, chỉ đạo quyết định tính thường xuyên, đồng bộ của quá trình này. Hạn chế hiện nay là kiểm tra, đánh giá và phối hợp chưa chặt chẽ, do một số cấp ủy, chỉ huy, cơ quan chức năng chưa xây dựng đồng bộ cơ chế xác định nhu cầu học tập theo cương vị, tiêu chí đánh giá kết quả tự học và chưa gắn kết quả học tập với sử dụng cán bộ. Cấp ủy các cấp cần đưa nội dung này vào nghị quyết lãnh đạo nhiệm vụ năm học, với chỉ tiêu theo hướng chất lượng như kế hoạch tự học được rà soát, sản phẩm học tập được sử dụng và mức tiến bộ của từng người. Ban Giám đốc (Ban Giám hiệu) bố trí quỹ thời gian hợp lý cho tự học, nghiên cứu. Cấp ủy viên, đảng viên giữ cương vị lãnh đạo, chỉ huy phải nêu gương trong học tập.
Cơ quan đào tạo chủ trì xây dựng cơ chế xác định nhu cầu học tập theo cương vị và tiêu chí đánh giá kết quả tự học. Kết quả học tập của sĩ quan trẻ được theo dõi bằng một hồ sơ học tập dùng chung, làm căn cứ để đánh giá cán bộ, giao nhiệm vụ, cử đi đào tạo và quy hoạch theo phân cấp. Khi công tác cán bộ căn cứ vào năng lực và sản phẩm thực tế bên cạnh văn bằng, việc học có thêm động lực và ít rơi vào hình thức. Cấp ủy, chỉ huy tăng cường kiểm tra, sơ kết, tổng kết để phát hiện những khâu còn hở. Quan hệ phối hợp giữa cơ quan chức năng với khoa, bộ môn, đơn vị, tổ chức đoàn và thư viện cần được quy định rõ.
Thứ ba, đổi mới nội dung, hình thức, biện pháp phát triển văn hóa học tập suốt đời của sĩ quan trẻ.
Đây là khâu nối yêu cầu của tổ chức với hoạt động học tập của sĩ quan trẻ. Hiện nay, một số nội dung, hình thức chưa sát cương vị, quá trình tổ chức chưa khép kín. Nội dung vì vậy phải xuất phát từ chức trách của từng nhóm. Người giảng dạy cần được bồi dưỡng sâu về chuyên môn, phương pháp sư phạm và nghiên cứu khoa học. Người quản lý học viên, chỉ huy đơn vị cần chú trọng kỹ năng quản lý, giáo dục, huấn luyện. Trợ lý cơ quan cần cập nhật năng lực tham mưu và nghiệp vụ. Bên cạnh đó là các nội dung chung: lý luận chính trị, ngoại ngữ, năng lực số, phương pháp tự học và đạo đức học thuật. Cơ quan đào tạo chủ trì xây dựng khung nội dung, hội đồng khoa học thẩm định trước khi triển khai.
Hình thức học tập cần kết hợp linh hoạt giữa bồi dưỡng tập trung với tự học, giữa học trực tiếp với trực tuyến, giữa học trên lớp với học qua thực tiễn công tác. Chỉ huy khoa, bộ môn, đơn vị cần phân công cán bộ khoa học, giảng viên có kinh nghiệm kèm cặp sĩ quan trẻ mới nhận công tác hoặc mới chuyển cương vị. Cùng với kèm cặp, sinh hoạt học thuật và tổ nghiên cứu trẻ giúp sĩ quan trẻ học từ người đi trước và từ đồng nghiệp. Về biện pháp, việc tổ chức cần khép kín từ xác định nhu cầu, lập kế hoạch, tổ chức học tập đến kiểm tra, đánh giá và phản hồi, những vấn đề lặp lại được đưa vào điều chỉnh ở chu kỳ sau. Ứng dụng học liệu số cần gắn với phong trào "Bình dân học vụ số" trong Quân đội, bồi dưỡng kỹ năng sử dụng trí tuệ nhân tạo minh bạch, có kiểm chứng, phù hợp với Luật Trí tuệ nhân tạo và quy định bảo mật của Quân đội.
Thứ tư, xây dựng môi trường văn hóa học tập, tạo điều kiện phát triển văn hóa học tập suốt đời của sĩ quan trẻ.
Môi trường là điều kiện để các giá trị, chuẩn mực học tập được duy trì và lan tỏa. Thực trạng cho thấy, điều kiện, môi trường học tập có mặt chưa đáp ứng yêu cầu, việc khai thác học liệu số, cơ sở dữ liệu chưa thường xuyên. Trước hết, các nhà trường cần thống nhất hệ giá trị, chuẩn mực học tập gồm thực học, cầu thị, trung thực, trách nhiệm và kỷ luật. Nghị quyết số 71-NQ/TW yêu cầu "Kiên trì xây dựng văn hoá học đường, văn hoá chất lượng, thực học, thực nghiệp gắn với trách nhiệm nêu gương của đội ngũ nhà giáo" [5]. Yêu cầu đó cần được cụ thể hóa thành quy định về học tập, nghiên cứu và ứng xử học thuật. Trong quan hệ công tác, cần xây dựng nếp hợp tác, chia sẻ tri thức, ghi nhận đúng đóng góp và tôn trọng quyền tác giả.
Cùng với hệ giá trị, cần đầu tư các thiết chế học tập. Thư viện, kho tri thức, hạ tầng mạng, cơ sở dữ liệu và không gian tự học phải được nâng cấp theo nhu cầu thực tế. Các nhà trường cần ban hành quy định về khai thác học liệu số và sử dụng trí tuệ nhân tạo trong học tập, nghiên cứu. Cơ quan chính trị chủ trì định hướng thông tin, đấu tranh với quan điểm sai trái trên mạng xã hội. Thi đua, khen thưởng cần ghi nhận kết quả học tập thực chất, sản phẩm nghiên cứu, sáng kiến được ứng dụng, không dừng ở số buổi học hay số chứng chỉ. Những tấm gương tự học tiêu biểu cần được giới thiệu kịp thời để lan tỏa trong cán bộ và học viên.
Thứ năm, phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của sĩ quan trẻ trong phát triển văn hóa học tập suốt đời.
Tác động của tổ chức chỉ có hiệu quả khi chuyển thành nhu cầu tự thân của sĩ quan trẻ. Hiện nay, một bộ phận sĩ quan trẻ chưa chuyển kịp sang tự tổ chức việc học, khả năng tự đánh giá chưa tương xứng với yêu cầu. Tự đánh giá của sĩ quan trẻ về việc học của mình nhìn chung còn cao hơn nhận xét của cán bộ quản lý. Mỗi sĩ quan trẻ cần xác định động cơ thực học, không chạy theo văn bằng. Từ yêu cầu cương vị, sĩ quan trẻ chủ động lập kế hoạch tự học có mục tiêu, thời gian và sản phẩm cụ thể, trao đổi với người hướng dẫn hoặc chỉ huy trực tiếp để điều chỉnh. Khi việc học bị gián đoạn vì nhiệm vụ đột xuất, cần chủ động trở lại nhịp học.
Sĩ quan trẻ cần tích cực tham gia nghiên cứu khoa học, sinh hoạt học thuật, mạnh dạn trao đổi kết quả học tập với đồng nghiệp. Trong học tập số, mỗi người phải tự kiểm chứng thông tin, sử dụng trí tuệ nhân tạo trung thực, ghi rõ nguồn và chấp hành nghiêm quy định bảo mật. Với học viên, sĩ quan trẻ nêu gương bằng chính cách học, cách nghiên cứu của mình. Định kỳ, mỗi người tự đối chiếu kết quả với mục tiêu đã đặt và với nhận xét của người hướng dẫn, tập thể để điều chỉnh kế hoạch. Khi tự kiểm tra, tự điều chỉnh trở thành thói quen, văn hóa học tập suốt đời của sĩ quan trẻ mới bền vững.
3. Kết luận
Văn hóa học tập suốt đời là nền tảng để sĩ quan trẻ ở các Học viện, Trường Sĩ quan quân đội tự học tập, tự rèn luyện và hoàn thành chức trách trên từng cương vị. Quá trình phát triển văn hóa đó chịu tác động của sự phát triển khoa học, công nghệ, yêu cầu xây dựng Quân đội, mặt trái của kinh tế thị trường và đặc điểm của chính sĩ quan trẻ. Các yếu tố đó vừa tạo thuận lợi, vừa đặt ra yêu cầu mới, nhất là ở khâu tự tổ chức việc học, vốn còn yếu ở một bộ phận sĩ quan trẻ.
Để phát triển văn hóa học tập suốt đời của sĩ quan trẻ, các nhà trường cần thực hiện đồng bộ các giải pháp. Nâng cao nhận thức, trách nhiệm là tiền đề. Lãnh đạo, chỉ đạo và hướng dẫn của cơ quan chức năng bảo đảm tính thường xuyên, đồng bộ. Đổi mới nội dung, hình thức, biện pháp và xây dựng môi trường văn hóa học tập giúp việc học sát cương vị và được duy trì. Tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của sĩ quan trẻ quyết định trực tiếp mức độ bền vững của kết quả. Khi các giải pháp được thực hiện thường xuyên và gắn với công tác cán bộ, việc học của sĩ quan trẻ sẽ từng bước trở thành nếp nghĩ, nếp làm, góp phần xây dựng đội ngũ cán bộ, nhà giáo đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội trong tình hình mới.
Thượng úy Cao Văn Khánh
Đại úy Đỗ Tiến Trường
Đại úy Nguyễn Viết Anh Tuấn
Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng
Chú thích:
[1], [2], [3], [4], [5]. Bộ Chính trị (2025), Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, Hà Nội, tr.1,2,6,7.
Tài liệu tham khảo:
1. Bộ Chính trị (2024), Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Hà Nội.
2. Bộ Chính trị (2025), Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, Hà Nội.
3. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Tập I, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
4. Quân ủy Trung ương (2022), Nghị quyết số 1657-NQ/QUTW ngày 20/12/2022 về đổi mới công tác giáo dục và đào tạo đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ xây dựng Quân đội trong tình hình mới, Hà Nội.
5. Quân ủy Trung ương (2025), Nghị quyết số 3488-NQ/QUTW ngày 29/01/2025 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong Quân đội, Hà Nội.
6. Quân ủy Trung ương (2026), Nghị quyết số 290-NQ/QUTW ngày 07/01/2026 về đột phá phát triển giáo dục, đào tạo trong Quân đội, Hà Nội.