Người lao động thực hiện khai báo tình trạng tìm kiếm việc làm trong thời gian hưởng trợ cấp thất nghiệp tại Hà Nội. (Ảnh: Nhật Dương)
Minh bạch dữ liệu để hạn chế trục lợi bảo hiểm thất nghiệp
Trợ cấp thất nghiệp là một trong bốn chế độ của bảo hiểm thất nghiệp, nhằm hỗ trợ người lao động khi mất việc làm. Tuy nhiên, thời gian qua vẫn xuất hiện tình trạng một số người lao động có hành vi hưởng trợ cấp thất nghiệp không đúng quy định.
Theo bà Vũ Thị Thanh Liễu, Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội, một bộ phận người lao động vi phạm quy định về bảo hiểm thất nghiệp do chưa hiểu rõ chính sách. Qua quá trình tiếp xúc, nhiều người lao động cho biết họ không biết khi đã có việc làm thì không còn đủ điều kiện hưởng trợ cấp thất nghiệp, hoặc cho rằng đã tham gia đóng bảo hiểm thất nghiệp thì đương nhiên được hưởng quyền lợi. Bên cạnh đó, không ít trường hợp không nắm được quy định phải thông báo với Trung tâm Dịch vụ việc làm khi đã có việc làm mới để thực hiện thủ tục chấm dứt hưởng trợ cấp thất nghiệp và bảo lưu thời gian đóng bảo hiểm thất nghiệp còn lại.
Theo bà Liễu, những trường hợp hưởng sai quy định phổ biến nhất là người lao động đã có việc làm nhưng vẫn nộp hồ sơ đề nghị hưởng trợ cấp thất nghiệp, hoặc đang hưởng trợ cấp thất nghiệp nhưng không thực hiện nghĩa vụ thông báo khi có việc làm mới trong thời hạn quy định.
Bà Liễu cho biết, trong số các trường hợp này có người vi phạm do vô tình, nhưng cũng có người cố ý. Một số người cho rằng mức xử phạt hành chính hiện nay chưa đủ sức răn đe so với khoản trợ cấp có thể nhận được. Theo quy định của Luật Việc làm năm 2025 có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, mức trợ cấp thất nghiệp tối đa có thể lên tới 26,55 triệu đồng mỗi tháng. Điều này khiến một số người có tâm lý "đánh cược", cho rằng nếu không bị phát hiện thì vẫn có lợi, còn nếu bị phát hiện thì chỉ bị xử phạt hành chính.
Tuy nhiên, lãnh đạo Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội nhấn mạnh, hậu quả của việc hưởng trợ cấp thất nghiệp sai quy định không chỉ dừng lại ở việc bị phạt tiền. Người lao động phải hoàn trả toàn bộ số tiền trợ cấp đã nhận sai, đồng thời không được bảo lưu thời gian tham gia bảo hiểm thất nghiệp tương ứng với thời gian hưởng sai. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của người lao động trong tương lai.
Theo bà Vũ Thị Thanh Liễu, hiện nay việc phát hiện các trường hợp hưởng sai quy định chủ yếu được thực hiện thông qua việc đối chiếu dữ liệu giữa cơ quan Bảo hiểm xã hội và Trung tâm Dịch vụ việc làm. Việc tiếp nhận hồ sơ hưởng trợ cấp thất nghiệp trực tuyến qua Cổng Dịch vụ công quốc gia đã tạo thuận lợi cho người lao động, nhưng cũng khiến cán bộ trung tâm ít có điều kiện tiếp xúc trực tiếp để tư vấn và hướng dẫn như trước đây.
Thực tế có những trường hợp người lao động nộp hồ sơ trực tuyến và được giải quyết hưởng trợ cấp thất nghiệp. Tuy nhiên, khi hồ sơ được chuyển sang cơ quan Bảo hiểm xã hội để thực hiện chi trả thì mới phát hiện người lao động đã có việc làm mới và đang tham gia bảo hiểm xã hội tại doanh nghiệp khác. Khi đó, hồ sơ phải được chuyển lại để cơ quan chức năng xác minh và xử lý.
Theo bà Liễu, nhiều người lao động giải trình rằng họ đã ký hợp đồng lao động mới nhưng không biết phải khai báo hoặc chưa hiểu rõ quy định về chấm dứt hưởng trợ cấp thất nghiệp. Điều này khiến cơ quan thực hiện chính sách phải mất nhiều thời gian để xác minh, thu hồi số tiền trợ cấp đã chi trả và hoàn tất các thủ tục liên quan.
Từ thực tiễn giải quyết hồ sơ, bà Liễu cho rằng rất khó để xác định rạch ròi đâu là trường hợp vô tình vi phạm và đâu là hành vi cố ý trục lợi. Việc đánh giá phải dựa trên hồ sơ, tài liệu và kết quả xác minh cụ thể của từng trường hợp.
Ở góc độ quản lý nhà nước, TS. Phạm Ngọc Toàn, Giám đốc Trung tâm Thông tin phân tích, dự báo chiến lược và dịch vụ công (Bộ Nội vụ), cho rằng để hạn chế tình trạng trục lợi bảo hiểm thất nghiệp, cần xây dựng hệ thống quản lý dựa trên dữ liệu minh bạch và có trách nhiệm giải trình rõ ràng.
Theo ông, việc tăng cường liên thông dữ liệu lao động, việc làm, bảo hiểm xã hội và bảo hiểm thất nghiệp là giải pháp quan trọng để hạn chế gian lận. Đồng thời, cần nâng cao nhận thức của người lao động và người sử dụng lao động về bản chất của chính sách bảo hiểm thất nghiệp là cơ chế chia sẻ rủi ro, không phải khoản tiền đóng vào rồi mặc nhiên được nhận lại.
Cùng với đó, các trường hợp vi phạm cần được xử lý nghiêm minh để tăng tính răn đe và bảo đảm tính công bằng của chính sách. Khi dữ liệu được hoàn thiện, trách nhiệm được xác định rõ và ý thức tuân thủ được nâng cao, tình trạng trục lợi bảo hiểm thất nghiệp sẽ từng bước được đẩy lùi.