1. Đặt vấn đề
Tư tưởng của V.I.Lênin về dân chủ xã hội chủ nghĩa giữ một vị trí đặc biệt quan trọng, kim chỉ nam cho quá trình xây dựng các thiết chế chính trị của giai cấp công nhân và nhân dân lao động trên toàn thế giới. Kỷ niệm 102 năm ngày mất của V.I.Lênin (21/01/1924 - 21/01/2026) là dịp để chúng ta nhìn lại những đóng góp to lớn của Người. Đối với Quân đội nhân dân Việt Nam, việc thực hành dân chủ là yêu cầu tất yếu của một quân đội cách mạng, một trong những yếu tố quan trọng cấu thành sức mạnh chiến đấu của quân đội. Thực tiễn quá trình xây dựng Quân đội ta hơn 80 năm qua đã chứng minh, ở đâu dân chủ được phát huy tốt, ở đó bản chất cách mạng được giữ vững, quan hệ cán - binh gắn bó và mọi nhiệm vụ chính trị đều hoàn thành thắng lợi. Tuy nhiên, trong bối cảnh cục diện thế giới đang chuyển biến nhanh, phức tạp chưa từng có, các thế lực thù địch, phản động tiếp tục thực hiện nhiều thủ đoạn, âm mưu chống phá Đảng, Nhà nước và chế độ ta trong đó có quân đội, việc kiên định và vận dụng sáng tạo tư tưởng V.I.Lênin về dân chủ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, đó là cơ sở khoa học giúp chúng ta nhận diện và bác bỏ các quan điểm sai trái, xuyên tạc về dân chủ; củng cố, tăng cường kỷ luật và nâng cao hiệu quả công tác quản lý, giáo dục bộ đội, góp phần xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam tinh, gọn, mạnh đáp ứng yêu cầu bảo vệ Tổ quốc trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Những nội dung cốt lõi trong tư tưởng V.I.Lênin về dân chủ xã hội chủ nghĩa
Thứ nhất, dân chủ xã hội chủ nghĩa là một phạm trù lịch sử - xã hội, mang bản chất giai cấp của nhà nước xã hội chủ nghĩa với mục tiêu giải phóng toàn diện con người
Trong tác phẩm "Nhà nước và cách mạng", V.I.Lênin đã khẳng định: "Chế độ dân chủ là một hình thức nhà nước, một trong những hình thái của nhà nước" [1], theo đó, dân chủ có tính lịch sử, là một chính thể, một hình thái nhà nước, do đó nó sẽ mất đi khi nhà nước tự tiêu vong trong chủ nghĩa cộng sản. Như vậy, dân chủ xuất hiện cùng với sự ra đời của nhà nước và biến đổi theo sự thay đổi của các hình thái kinh tế - xã hội. V.I.Lênin đã vạch trần sự giả hiệu của nền dân chủ tư sản, bác bỏ luận điệu về "dân chủ thuần túy" hay "dân chủ phi giai cấp", Người nhấn mạnh: "Chừng nào còn có những giai cấp khác nhau, thì người ta không thể nói về một nền dân chủ thuần túy được, mà chỉ có thể nói về một nền dân chủ giai cấp mà thôi" [2]. Từ đó, Người xác lập giá trị chính trị cốt lõi của dân chủ xã hội chủ nghĩa là một cuộc cách mạng về tiến bộ xã hội, biến dân chủ từ công cụ che đậy sự bóc lột của thiểu số thành phương thức thực thi quyền lực thực sự của đại đa số nhân dân lao động. Chính sự thay đổi chủ thể quyền lực này đã tạo nên một bước nhảy vọt về chất, khiến cho "Chế độ dân chủ vô sản so với bất cứ chế độ dân chủ tư sản nào cũng dân chủ hơn gấp triệu lần; chính quyền Xô-viết so với nước cộng hòa tư sản dân chủ nhất thì cũng dân chủ hơn gấp triệu lần" [3]. Đây là cơ sở để khẳng định rằng, dân chủ xã hội chủ nghĩa chính là hình thức dân chủ hoàn thiện nhất, tiến bộ nhất trong lịch sử xã hội có giai cấp.
Tư tưởng của V.I.Lênin về dân chủ xã hội chủ nghĩa còn hướng tới mục tiêu tối thượng là sự giải phóng toàn diện con người. Trong tư duy của V.I.Lênin, dân chủ một mặt là phương thức cai trị, mặt khác là lộ trình thực tiễn để xóa bỏ sự áp bức, bởi "Dân chủ có nghĩa là bình đẳng... nếu hiểu bình đẳng cho đúng, theo nghĩa xóa bỏ giai cấp" [4]. Tuy nhiên, để dân chủ không trở thành những khẩu hiệu suông, V.I.Lênin đặc biệt lưu ý đến gốc rễ kinh tế - nhân tố quyết định tính thực chất của các quyền tự do, do đó Người khẳng định: "Bất cứ nền dân chủ nào, xét đến cùng, cũng đều phục vụ sản xuất và xét đến cùng, đều do các quan hệ sản xuất trong một xã hội nhất định quyết định" [5]. Như vậy, tính nhân văn trong tư tưởng V.I.Lênin về dân chủ không tách rời tính khoa học, nghĩa là dân chủ phải thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển để tạo ra nền tảng vật chất cho việc giải phóng con người khỏi sự lệ thuộc và nghèo nàn, đưa xã hội từ "vương quốc của sự tất yếu" sang "vương quốc của sự tự do".
Thứ hai, dân chủ xã hội chủ nghĩa với tư cách là phương thức tổ chức và thực hành quyền lực
Theo V.I.Lênin, dân chủ xã hội chủ nghĩa là một phương thức tổ chức quyền lực cho phép nhân dân lao động tham gia vào mọi khía cạnh của đời sống chính trị. Khác về chất so với dân chủ tư sản, vốn chỉ là sự "ủy quyền" rồi bỏ mặc, dân chủ xã hội chủ nghĩa đòi hỏi sự tham gia thực tế của quần chúng vào quá trình quản lý xã hội. V.I.Lênin khẳng định: "Không một tổ chức đại biểu nào... có thể coi là dân chủ thực sự... nếu quyền bãi miễn những người đại biểu của cử tri không được thừa nhận và không được thực hiện" [6]. Đây chính là điểm cốt lõi về mặt phương pháp luận để phân biệt quyền lực thực chất với dân chủ giả hiệu, quyền lực của nhân dân chỉ thực sự được thực thi khi nhân dân có công cụ hữu hiệu để kiểm soát, giám sát và thay thế những người đại diện cho mình, qua đó ngăn chặn sự tha hóa của bộ máy chính quyền ngay từ cơ sở.
V.I.Lênin xem dân chủ xã hội chủ nghĩa là phương thức tối ưu để huy động trí tuệ tập thể và sức mạnh của nhân dân lao động trong việc giải quyết các bài toán của cách mạng. Trong bối cảnh xây dựng chính quyền Xô viết non trẻ, Người đã chỉ ra một nhiệm vụ chiến lược là: "Phải làm sao cho mọi người lao động... đều phải tham gia thực hiện những nhiệm vụ của Nhà nước" [7]. Đối với V.I.Lênin, việc tham gia quản lý không phải là đặc quyền của một tầng lớp tinh hoa nào, nó là nghĩa vụ và quyền lợi chính trị của tất cả người lao động. Nhờ đó mới xóa bỏ được chủ nghĩa quan liêu, xa rời quần chúng, biến dân chủ thành một hoạt động thực tiễn sinh động, nơi tất cả mọi người đều ý thức được vai trò chủ thể của mình đối với vận mệnh quốc gia.
Sự sâu sắc trong tư tưởng của V.I.Lênin về dân chủ xã hội chủ nghĩa còn được biểu hiện ở phương thức thực hành quyền lực, thể hiện ở thái độ kiên quyết bài trừ những biểu hiện dân chủ giả hiệu vốn chỉ chú trọng vào vẻ bề ngoài. Người nhấn mạnh yêu cầu: "Phải thu hút toàn bộ dân cư nghèo vào việc tham gia thực tế vào công việc quản lý" [8]. Sự tham gia thực tế này chính là thước đo giá trị của nền dân chủ vô sản. Nó đòi hỏi người cán bộ không được rơi vào lối làm việc mệnh lệnh, áp đặt mà phải thiết lập được các kênh đối thoại, tiếp nhận phản hồi và tôn trọng quyền quyết định của quần chúng ở cơ sở. Như vậy, dân chủ xã hội chủ nghĩa theo tư tưởng V.I.Lênin là một hệ thống vận hành quyền lực lấy hiệu quả thực tiễn làm tiêu chuẩn và lấy sự trưởng thành chính trị của quần chúng nhân dân làm mục đích, tạo nên sức mạnh tổng hợp vô địch cho chế độ mới.
Thứ ba, mối quan hệ biện chứng giữa dân chủ, tập trung và kỷ luật
Dân chủ và tập trung không phải là hai yếu tố loại trừ nhau mà là hai mặt của một quy luật vận hành tổ chức cách mạng. V.I.Lênin khẳng định: "Chế độ tập trung dân chủ, một mặt, thật khác xa chế độ tập trung quan liêu, và mặt khác, thật khác xa chủ nghĩa vô chính phủ" [9]. Luận điểm này chỉ rõ giá trị cốt lõi của việc tổ chức quyền lực, tập trung phải dựa trên nền tảng dân chủ để tránh rơi vào chuyên chế, độc đoán và ngược lại, dân chủ phải hướng tới sự tập trung để tránh tình trạng phân tán, hỗn loạn.
Mối quan hệ biện chứng giữa dân chủ và kỷ luật trong tư tưởng V.I.Lênin được thể hiện ở chố: "Kỷ luật của Hồng quân không phải dựa trên cơ sở gậy gộc... mà dựa trên cơ sở sự giác ngộ, lòng tận tụy, sự anh dũng của công nhân và nông dân" [10]. Ở đây, dân chủ đóng vai trò là môi trường để mỗi quân nhân nhận thức được lý tưởng và trách nhiệm của mình. Khi quyền lợi và nghĩa vụ được công khai, khi ý kiến của mỗi cá nhân được tôn trọng, kỷ luật sẽ không còn là một áp lực từ bên ngoài mà trở thành sự tự giác.
Tư tưởng của V.I.Lênin về dân chủ xã hội chủ nghĩa được thể hiện rõ nét trong việc xác lập quy trình vận hành từ dân chủ đến kỷ luật trong hoạt động thực tiễn. Người coi việc thảo luận là phương thức dân chủ để tìm kiếm phương án tối ưu, nhưng một khi đã thành nghị quyết thì kỷ luật phải là sự thống nhất hành động tuyệt đối. Ngay từ năm 1906, Người đã đề ra khẩu hiệu mang tính cương lĩnh: "Thảo luận tự do, thống nhất hành động" [11]. Sự tổng hòa giữa phát huy dân chủ và kỷ luật tự giác chính là nấc thang cao nhất của văn hóa quân sự trong quân đội cách mạng mà V.I.Lênin đã dày công kiến tạo.
2.2. Những giải pháp cơ bản phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa theo tư tưởng của V.I.Lênin ở các đơn vị Quân đội nhân dân Việt Nam
Một là, tăng cường giáo dục, bồi dưỡng nâng cao nhận thức, trách nhiệm của các chủ thể trong phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa.
Trong tư tưởng của V.I.Lênin, dân chủ xã hội chủ nghĩa không phải là sự nới lỏng kỷ cương, càng không phải là tự do vô hạn, mà là hình thức tổ chức quyền lực chính trị bảo đảm cho quần chúng thực sự làm chủ trên cơ sở giác ngộ, tự giác và kỷ luật nghiêm minh. Do đó, phát huy dân chủ trong quân đội chỉ có thể đạt hiệu quả thực chất khi các chủ thể, bao gồm cấp ủy, tổ chức đảng, cán bộ lãnh đạo, chỉ huy, cơ quan chính trị và đội ngũ quân nhân có nhận thức đầy đủ, đúng đắn về bản chất, mục tiêu và nội dung của dân chủ xã hội chủ nghĩa trong điều kiện hoạt động quân sự.
Hiện nay, trước yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam tinh, gọn, mạnh, hiện đại việc bồi dưỡng, giáo dục cần tập trung làm rõ mối quan hệ biện chứng giữa dân chủ xã hội chủ nghĩa và kỷ luật quân đội, giữa quyền làm chủ của quân nhân với nghĩa vụ tuyệt đối chấp hành mệnh lệnh, điều lệnh và pháp luật. Trên cơ sở đó, khắc phục những biểu hiện nhận thức lệch lạc như đồng nhất dân chủ với sự tự do, tùy tiện, làm suy giảm tính tổ chức, hoặc ngược lại, tuyệt đối hóa kỷ luật theo hướng hành chính hóa, xem nhẹ vai trò chủ thể của quân nhân trong đời sống chính trị - tinh thần của đơn vị.
Cùng với việc nâng cao nhận thức lý luận, công tác bồi dưỡng, giáo dục cần hướng tới hình thành và củng cố ý thức trách nhiệm chính trị của các chủ thể trong thực hành dân chủ xã hội chủ nghĩa. Dân chủ trong quân đội không chỉ là quyền được tham gia đóng góp ý kiến, quyền được giám sát và phản biện trong khuôn khổ quy định, quy chế mà còn là trách nhiệm tự giác chấp hành kỷ luật, đề cao lợi ích chung, bảo đảm sự thống nhất ý chí và hành động, yếu tố quyết định sức mạnh chiến đấu của quân đội trong điều kiện mới.
Trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc, khi nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc đặt ra những yêu cầu ngày càng cao về chất lượng tổng hợp, sức mạnh chiến đấu và khả năng thích ứng của quân đội, việc bồi dưỡng, giáo dục nâng cao nhận thức và trách nhiệm trong phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa càng có ý nghĩa quan trọng. Đây là cơ sở để xây dựng môi trường dân chủ lành mạnh, kỷ luật nghiêm minh, qua đó phát huy cao nhất tiềm năng trí tuệ, bản lĩnh chính trị và tinh thần cống hiến của cán bộ, chiến sĩ, góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam tinh, gọn, mạnh, hiện đại đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.
Hai là, không ngừng nâng cao chất lượng xây dựng môi trường dân chủ ở các đơn vị Quân đội nhân dân Việt Nam.
Môi trường dân chủ trong quân đội là tổng hòa các yếu tố chính trị, tư tưởng, tổ chức và quan hệ quân nhân, trong đó quyền làm chủ của quân nhân được bảo đảm và phát huy trong khuôn khổ pháp luật, điều lệnh và kỷ luật quân đội. Việc xây dựng môi trường dân chủ không chỉ là tạo điều kiện cho quân nhân tham gia bày tỏ ý kiến, mà quan trọng hơn là hình thành một không gian chính trị - tinh thần lành mạnh, nơi dân chủ gắn chặt với kỷ cương, trách nhiệm và sự thống nhất cao về ý chí và hành động. Theo tư tưởng của V.I.Lênin, dân chủ xã hội chủ nghĩa chỉ thực sự được phát huy khi được tổ chức chặt chẽ, vận hành trong những thiết chế và chuẩn mực cụ thể, nhằm phục vụ mục tiêu chung của tổ chức cách mạng. Vận dụng quan điểm đó vào xây dựng môi trường dân chủ trong quân đội hiện nay đòi hỏi phải kết hợp hài hòa giữa mở rộng dân chủ với tăng cường kỷ luật, giữa phát huy vai trò chủ thể của quân nhân với bảo đảm tính tập trung, thống nhất trong lãnh đạo, chỉ huy. Môi trường dân chủ lành mạnh phải loại trừ cả hai khuynh hướng lệch lạc: dân chủ hình thức, chiếu lệ và dân chủ cực đoan, làm suy giảm kỷ luật, kỷ cương đơn vị.
Để đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam tinh, gọn, mạnh, hiện đại, môi trường dân chủ càng phải được đặt trên nền tảng tổ chức chặt chẽ, mối quan hệ quân nhân trong sáng, đoàn kết, thống nhất; mối quan hệ giữa cán bộ và chiến sĩ dân chủ, tôn trọng, trách nhiệm, đồng thời tuân thủ nghiêm nguyên tắc chỉ huy, phục tùng mệnh lệnh. Việc xây dựng môi trường dân chủ tốt đẹp, lành mạnh sẽ góp phần khơi dậy và phát huy trí tuệ tập thể, tinh thần cống hiến, ý thức tự giác chấp hành kỷ luật của cán bộ, chiến sĩ, qua đó nâng cao chất lượng tổng hợp và sức mạnh chiến đấu của đơn vị. Quân đội không chỉ là lực lượng nòng cốt bảo vệ Tổ quốc mà còn là lực lượng tiên phong trong đổi mới, sáng tạo và hội nhập, việc xây dựng môi trường dân chủ lành mạnh trong các đơn vị có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đây là điều kiện để phát huy nhân tố con người, yếu tố trung tâm, quyết định của sức mạnh quân đội hiện đại, góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam tinh, gọn, mạnh, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
Ba là, tích cực hóa nhân tố chủ quan trong việc phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa ở các đơn vị Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay.
Trong mọi quá trình cách mạng, nhân tố chủ quan, trước hết là trình độ giác ngộ chính trị, ý thức tổ chức, tinh thần trách nhiệm và năng lực hoạt động thực tiễn của con người giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc hiện thực hóa các mục tiêu xã hội chủ nghĩa. Theo đó, dân chủ xã hội chủ nghĩa không thể tự nảy sinh từ những điều kiện khách quan, nó phải được hiện thực hóa thông qua hoạt động tự giác, có tổ chức của các chủ thể trong những thiết chế chính trị - xã hội cụ thể. Vận dụng tư tưởng đó vào phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa trong các đơn vị Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay đòi hỏi phải coi trọng việc tích cực hóa nhân tố chủ quan của các chủ thể, trước hết là đội ngũ cán bộ, chỉ huy các cấp và toàn thể quân nhân. Việc phát huy dân chủ chỉ thực sự có hiệu quả khi mỗi quân nhân nhận thức sâu sắc vai trò chủ thể của mình, đồng thời tự giác đặt quyền làm chủ trong mối quan hệ biện chứng với nghĩa vụ chấp hành nghiêm pháp luật, điều lệnh và kỷ luật quân đội.
Trong quá trình xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam tinh, gọn, mạnh, hiện đại, tích cực hóa nhân tố chủ quan cần được gắn chặt với nâng cao chất lượng giáo dục chính trị tư tưởng, rèn luyện bản lĩnh, phẩm chất đạo đức cách mạng và năng lực thực hành dân chủ của cán bộ, chiến sĩ. Trên cơ sở đó, hình thành động cơ đúng đắn, thái độ tích cực và phương thức hành động phù hợp trong tham gia xây dựng đơn vị, thực hiện nhiệm vụ chính trị và chấp hành kỷ luật quân đội. Đồng thời, việc tích cực hóa nhân tố chủ quan phải hướng tới phát huy cao độ tính tự giác, sáng tạo và tinh thần trách nhiệm của quân nhân trong khuôn khổ nguyên tắc tập trung dân chủ, bảo đảm sự thống nhất giữa dân chủ và kỷ luật, giữa quyền làm chủ và nghĩa vụ của quân nhân. Với ý nghĩa đó, đây không chỉ là giải pháp mang tính trước mắt, mà còn là yêu cầu chiến lược lâu dài trong xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam tinh, gọn, mạnh, hiện đại. Đây là cơ sở quan trọng để phát huy nhân tố con người, trung tâm của sức mạnh quân đội hiện đại, góp phần nâng cao chất lượng tổng hợp, sức mạnh chiến đấu và khả năng hoàn thành thắng lợi mọi nhiệm vụ được giao trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.
KẾT LUẬN
Tóm lại, tư tưởng của V.I.Lênin về dân chủ xã hội chủ nghĩa vẫn còn nguyên giá trị, đó là nền tảng vững chắc cho việc phát huy dân chủ ở các đơn vị quân đội. Từ những phân tích ở trên, có thể thấy rằng, trong điều kiện xây dựng quân đội tinh, gọn, mạnh, hiện đại đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới, việc phát huy dân chủ ở các đơn vị Quân đội theo tư tưởng V.I.Lênin có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Để thực hiện được điều đó phải thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp, trong đó cần tăng cường giáo dục, bồi dưỡng nâng cao nhận thức, trách nhiệm của các chủ thể; không ngừng nâng cao chất lượng xây dựng môi trường dân chủ và tích cực hóa nhân tố chủ quan trong việc phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa tư tưởng của V.I.Lênin ở các đơn vị Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay.
Trích dẫn
[1,4] V.I.Lênin Toàn tập, tập 33, "Nhà nước và cách mạng" (1917), Nxb CTQGST, Hà Nội, 2005, tr. 123; tr.122.
[2,3] V.I.Lênin Toàn tập, tập 37, "Cách mạng vô sản và tên phản bội Causky" (1918), Nxb CTQGST, Hà Nội, 2005, tr. 304; tr. 312.
[5] V.I.Lênin Toàn tập, tập 42, "Bàn về công đoàn, về tình hình trước mắt và về những sai lầm của đồng chí Trốt-xki và đồng chí Bu-kha-rin" (1921), Nxb CTQGST, Hà Nội, 2005, tr. 336-337.
[6] V.I.Lênin Toàn tập, tập 35, "Dự thảo sắc lệnh về quyền bãi miễn" (1917), Nxb CTQGST, Hà Nội, 2005, tr. 129.
[7, 9] V.I.Lênin Toàn tập, tập 36, "Những nhiệm vụ cấp thiết của Chính quyền Xô-viết" (1918), Nxb CTQGST, Hà Nội, 2005, tr. 251; tr. 190.
[8, 10] V.I.Lênin Toàn tập, tập 38, "Dự thảo chương trình của Đảng Cộng sản (b) Nga" (1919), Nxb CTQGST, Hà Nội, 2005, tr. 111-112; tr. 268
[11] V.I.Lênin Toàn tập, tập 13, "Tự do phê bình và thống nhất hành động" (1906), Nxb CTQGST, Hà Nội, 2005, tr. 164.
1. Trung tá Nguyễn Văn Xuân
- Đơn vị công tác: NCS, Hệ 5, Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng.
2. Trung tá Nguyễn Đức Tiến
- Đơn vị công tác: NCS, Hệ 5, Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng.
3. Đại úy Phạm Thành Hải
- Đơn vị công tác: NCS, Hệ 5, Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng.