1. Đặt vấn đề
Trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra nhiều khả năng mới trong chuẩn bị, thiết kế và tổ chức giảng bài chính trị. Tuy nhiên, hiệu quả ứng dụng không phụ thuộc đơn thuần vào công cụ, mà trước hết ở năng lực làm chủ, tư duy phản biện và trách nhiệm của người sử dụng. Đối với học viên Trường Sĩ quan Chính trị, phát huy tính chủ động, sáng tạo trong ứng dụng AI vừa góp phần nâng cao chất lượng bài giảng, vừa trực tiếp phát triển năng lực nghề nghiệp của người cán bộ chính trị tương lai. Vì vậy, cần xác định đúng nội dung và giải pháp để học viên khai thác hiệu quả AI, đồng thời bảo đảm tính chính xác, định hướng chính trị, kỷ luật và an toàn thông tin.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Sự cần thiết phát huy tính chủ động, sáng tạo của học viên Trường Sĩ quan Chính trị trong ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào giảng bài chính trị
Ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào giảng bài chính trị chỉ phát huy hiệu quả khi được đặt dưới sự làm chủ của người học, gắn chặt với mục tiêu đào tạo và những nguyên tắc của hoạt động sư phạm quân sự. Vì vậy, phát huy tính chủ động, sáng tạo của học viên Trường Sĩ quan Chính trị là yêu cầu khách quan, xuất phát từ những cơ sở chủ yếu sau:
Một là, đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số và đổi mới giáo dục, đào tạo trong Quân đội. Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng hàng đầu; Nghị quyết số 71-NQ/TW chỉ rõ: "Công nghệ số và trí tuệ nhân tạo đang tái định hình nền giáo dục trên phạm vi toàn cầu" (1). Văn kiện Đại hội XIV của Đảng tiếp tục đặt ra yêu cầu "chuyển đổi số toàn diện, phổ cập và ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số, trí tuệ nhân tạo trong giáo dục và đào tạo" (2) và phát triển, ứng dụng AI trong lĩnh vực quân sự, quốc phòng. Những định hướng đó đòi hỏi học viên không chỉ biết sử dụng công nghệ mà phải chủ động tiếp cận, thích ứng và làm chủ công nghệ trong thực hiện nhiệm vụ học tập, rèn luyện nghề nghiệp.
Hai là, xuất phát từ tính chất đặc thù của hoạt động giảng bài chính trị. Giảng bài chính trị trực tiếp trang bị tri thức, hình thành quan điểm, niềm tin, thế giới quan và định hướng hành động cho cán bộ, chiến sĩ; nội dung bài giảng phải bảo đảm định hướng chính trị, tư tưởng, tính khoa học, thực tiễn và tính chiến đấu. Trong khi đó, sản phẩm do AI tạo ra có thể thiếu chính xác, không rõ nguồn gốc hoặc không phù hợp với quan điểm, đường lối của Đảng và yêu cầu nhiệm vụ của Quân đội. Bởi vậy, học viên phải giữ vai trò chủ thể trong lựa chọn, kiểm chứng, xử lý thông tin và chịu trách nhiệm về toàn bộ nội dung bài giảng.
Ba là, tính chủ động, sáng tạo của học viên trực tiếp quyết định khả năng chuyển hóa tiềm năng của AI thành chất lượng bài giảng. AI có thể hỗ trợ xây dựng đề cương bài giảng, xử lý thông tin, thiết kế học liệu, câu hỏi và tình huống sư phạm, nhưng không thể thay thế tư duy lý luận, bản lĩnh chính trị và năng lực sư phạm của người giảng. Nếu tiếp nhận thụ động, học viên dễ sao chép máy móc, lệ thuộc vào công cụ và làm suy giảm năng lực tự nghiên cứu. Chỉ thông qua hoạt động chủ động lựa chọn, điều chỉnh và sáng tạo lại sản phẩm AI, học viên mới có thể tạo ra bài giảng phù hợp với mục tiêu, nội dung, đối tượng và điều kiện thực tiễn của đơn vị.
Bốn là, trực tiếp góp phần hình thành năng lực nghề nghiệp của người cán bộ chính trị cấp phân đội. Chuẩn bị và tiến hành giảng bài chính trị bao gồm nhiều khâu liên hoàn: nghiên cứu chỉ thị, nghị quyết; thu thập, xử lý thông tin; xây dựng giáo án; lựa chọn phương pháp, phương tiện; thực hành giảng và tổ chức hoạt động sau bài giảng. Việc chủ động, sáng tạo ứng dụng AI vào từng khâu giúp học viên nâng cao năng lực nghiên cứu, tư duy, tổ chức hoạt động sư phạm và xử lý tình huống; qua đó chuẩn bị thiết thực cho thực hiện chức trách sau khi tốt nghiệp.
Năm là, phù hợp với đặc điểm và yêu cầu phát huy vai trò của học viên trẻ trong môi trường sư phạm quân sự. Văn kiện Đại hội XIV của Đảng nhấn mạnh yêu cầu "khơi dậy mạnh mẽ tinh thần yêu nước, tự chủ, tự tin, tự lực, tự cường, tự hào dân tộc, khát vọng xây dựng đất nước phồn vinh, văn minh, hạnh phúc" (3). Trong điều kiện công nghệ biến đổi nhanh, kiến thức về một công cụ cụ thể có thể sớm lạc hậu, còn năng lực tự học, thích ứng và sáng tạo mới là yếu tố bảo đảm cho học viên làm chủ AI một cách lâu dài, đúng định hướng và có trách nhiệm.
Như vậy, phát huy tính chủ động, sáng tạo của học viên không chỉ nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng AI, mà sâu xa hơn là bảo đảm công nghệ phục vụ đúng mục tiêu giáo dục chính trị, phát triển năng lực nghề nghiệp và xây dựng phẩm chất của người cán bộ chính trị tương lai.
2.2. Nội dung phát huy tính chủ động, sáng tạo của học viên Trường Sĩ quan Chính trị trong ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào giảng bài chính trị
Phát huy tính chủ động, sáng tạo không đồng nhất với việc khuyến khích học viên sử dụng ngày càng nhiều công cụ AI, mà cốt lõi là hình thành khả năng tự giác, độc lập, linh hoạt và có trách nhiệm trong toàn bộ quá trình ứng dụng công nghệ. Nội dung phát huy cần gắn chặt với quy trình giảng bài chính trị và yêu cầu đào tạo người cán bộ chính trị cấp phân đội, tập trung vào những phương diện cơ bản sau:
Một là, phát huy tính chủ động trong nhận thức và xác định mục đích ứng dụng AI. Học viên cần nhận thức đúng AI là phương tiện hỗ trợ, không thay thế hoạt động nghiên cứu, tư duy lý luận, năng lực sư phạm và trách nhiệm của người giảng. Trên cơ sở mục tiêu, nội dung bài giảng và đặc điểm đối tượng, học viên chủ động xác định khâu nào cần sự hỗ trợ của AI, mức độ khai thác đến đâu và sản phẩm nào phải được trực tiếp nghiên cứu, lựa chọn, quyết định. Đây là cơ sở để khắc phục cả biểu hiện e ngại công nghệ lẫn khuynh hướng tuyệt đối hóa, lệ thuộc vào AI.
Hai là, phát huy tinh thần tự học, tự nghiên cứu và năng lực làm chủ công cụ AI. Sự biến đổi nhanh chóng của công nghệ đòi hỏi học viên thường xuyên cập nhật kiến thức, chủ động tìm hiểu chức năng, ưu thế và giới hạn của từng công cụ; biết lựa chọn công cụ phù hợp với nhiệm vụ, xây dựng câu lệnh rõ ràng và điều chỉnh quá trình tương tác để đạt kết quả mong muốn. Làm chủ AI không chỉ thể hiện ở việc am hiểu công nghệ, thuần thục các thao tác kỹ thuật, mà quan trọng hơn là khả năng sử dụng công nghệ có mục đích chính trị rõ ràng, có phương pháp và không phụ thuộc vào một nền tảng cụ thể.
Ba là, phát huy tính sáng tạo trong nghiên cứu, xử lý và xây dựng nội dung bài giảng. Học viên có thể khai thác AI để gợi ý cấu trúc, hệ thống hóa thông tin, xây dựng câu hỏi, tình huống và lựa chọn dẫn chứng. Tuy nhiên, sản phẩm do AI tạo ra chỉ là dữ liệu tham khảo ban đầu. Tính sáng tạo được thể hiện ở khả năng phân tích, chọn lọc, kiểm chứng và chuyển hóa thông tin thành nội dung có tính chính trị, khoa học, thực tiễn, phù hợp với trình độ nhận thức, chức trách và nhiệm vụ của hạ sĩ quan, binh sĩ. Qua đó, AI trở thành công cụ hỗ trợ tư duy, thay vì thay thế tư duy của học viên.
Bốn là, phát huy tính sáng tạo trong thiết kế và tổ chức giảng bài chính trị. Trên cơ sở nắm vững nội dung và phương pháp, học viên chủ động sử dụng AI để thiết kế sơ đồ, hình ảnh, video, bài trình chiếu, câu hỏi gợi mở và tình huống sư phạm; đồng thời kết hợp linh hoạt thuyết trình, nêu vấn đề, trao đổi và xử lý tình huống. Việc ứng dụng phải phục vụ trực tiếp mục tiêu giáo dục, nâng cao tính trực quan, sức thuyết phục và khả năng tương tác, không chạy theo hình thức hoặc làm giảm vai trò định hướng của người giảng.
Năm là, phát huy tính chủ động trong kiểm soát, tự đánh giá và chịu trách nhiệm về sản phẩm. Học viên phải kiểm chứng các luận điểm, số liệu và dẫn chứng bằng văn kiện, giáo trình, tài liệu chính thống; kịp thời phát hiện, loại bỏ nội dung sai lệch, thiếu căn cứ hoặc không phù hợp với định hướng chính trị. Sản phẩm có sự hỗ trợ của AI phải được tiếp tục chỉnh sửa, thông qua, thục luyện và hoàn thiện theo đúng quy trình giảng bài chính trị do Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam quy định. Đồng thời, học viên phải chấp hành nghiêm kỷ luật phát ngôn, quy định về bảo vệ bí mật quân sự, bản quyền và liêm chính khoa học; chịu trách nhiệm cuối cùng về toàn bộ nội dung, phương pháp và phương tiện sử dụng trong bài giảng.
Những nội dung trên có quan hệ chặt chẽ, thống nhất từ nhận thức, làm chủ công cụ đến sáng tạo sản phẩm và kiểm soát kết quả. Trong đó, giữ vững vai trò chủ thể và trách nhiệm của học viên là nguyên tắc xuyên suốt, bảo đảm AI được ứng dụng đúng mục đích chính trị, đúng quy định và phục vụ thiết thực cho nâng cao chất lượng giảng bài chính trị.
2.3. Giải pháp phát huy tính chủ động, sáng tạo của học viên trong ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào giảng bài chính trị
Phát huy tính chủ động, sáng tạo của học viên phải được tiến hành thống nhất giữa giáo dục nhận thức, tổ chức hoạt động thực tiễn và xây dựng môi trường sư phạm phù hợp. Trọng tâm không phải là sử dụng nhiều công cụ AI, mà là hình thành năng lực làm chủ công nghệ, sáng tạo sản phẩm và chịu trách nhiệm về kết quả ứng dụng.
Một là, nâng cao nhận thức, động cơ và trách nhiệm làm chủ AI của học viên. Cần giúp học viên nhận thức đầy đủ rằng AI là phương tiện hỗ trợ nghiên cứu và giảng dạy, không thay thế tư duy lý luận, bản lĩnh chính trị và năng lực sư phạm của người giảng. Trên cơ sở đó, xây dựng động cơ ứng dụng đúng đắn, khơi dậy tinh thần tự học, ý thức đổi mới và trách nhiệm đối với từng sản phẩm bài giảng. Đây là cơ sở để khắc phục cả tâm lý e ngại công nghệ và khuynh hướng lạm dụng, phụ thuộc vào AI.
Hai là, tăng cường tổ chức cho học viên thực hành ứng dụng AI trong thực hiện nhiệm vụ giảng bài chính trị. Tính chủ động, sáng tạo không thể hình thành chỉ bằng tiếp nhận kiến thức hoặc làm quen với công nghệ, mà phải được rèn luyện thông qua quá trình học viên tự mình giải quyết các nhiệm vụ cụ thể. Vì vậy, cần đưa yêu cầu ứng dụng AI vào từng khâu của hoạt động giảng bài chính trị như nghiên cứu tài liệu, xây dựng đề cương, biên soạn giáo án, thiết kế câu hỏi, tình huống và phương tiện trực quan. Mỗi nhiệm vụ phải đặt học viên vào vị trí chủ thể, buộc họ phải tự xác định mục đích sử dụng, lựa chọn công cụ, kiểm chứng thông tin, chỉnh sửa và hoàn thiện sản phẩm. Kết quả đánh giá cần tập trung vào tính chính xác, định hướng chính trị, hiệu quả sư phạm và dấu ấn sáng tạo của học viên, qua đó chuyển từ "biết sử dụng AI" sang "biết làm chủ AI để nâng cao chất lượng giảng bài chính trị".
Ba là, xây dựng môi trường sư phạm lành mạnh khuyến khích nghiên cứu, thử nghiệm và chia sẻ sáng kiến. Cần phát huy vai trò của giảng viên, cán bộ quản lý, tổ chức Đoàn và các tổ, nhóm học tập trong định hướng, hỗ trợ và tạo động lực sáng tạo cho học viên. Thông qua diễn đàn, sinh hoạt chuyên đề, hội thi, hoạt động nghiên cứu khoa học và thực hành giảng, học viên được trao đổi kinh nghiệm, phản biện sản phẩm, phát hiện sai sót và nhân rộng những cách làm hiệu quả. Môi trường đó phải khuyến khích tư duy độc lập, hợp tác và đổi mới, đồng thời bảo đảm tính tổ chức, tính kỷ luật của nhà trường quân đội.
Bốn là, hoàn thiện cơ chế định hướng, kiểm soát và bảo đảm an toàn thông tin trong ứng dụng AI. Khuyến khích sáng tạo phải đi đôi với quy định rõ phạm vi sử dụng, trách nhiệm kiểm chứng và giới hạn khai thác dữ liệu. Nhà trường cần từng bước xây dựng nguồn học liệu số chính thống, tiêu chí đánh giá sản phẩm có sự hỗ trợ của AI và hướng dẫn bảo đảm bí mật quân sự, bản quyền, liêm chính khoa học. Việc thông qua giáo án, thục luyện và thực hành giảng phải chú trọng đánh giá khả năng làm chủ nội dung, nguồn thông tin và trách nhiệm chính trị của học viên. Đây không phải là sự hạn chế sáng tạo, mà là điều kiện để sáng tạo phát triển đúng hướng, an toàn và hiệu quả.
3. Kết luận
Phát huy tính chủ động, sáng tạo của học viên Trường Sĩ quan Chính trị là điều kiện quan trọng để ứng dụng AI đúng mục đích, hiệu quả và phù hợp với đặc thù giảng bài chính trị. Quá trình này phải gắn việc làm chủ công nghệ với rèn luyện tư duy độc lập, năng lực sư phạm, bản lĩnh chính trị và trách nhiệm chính trị, nghề nghiệp. Thực hiện đồng bộ các giải pháp sẽ góp phần nâng cao chất lượng đào tạo, chuẩn bị cho học viên năng lực hoàn thành tốt chức trách của người cán bộ chính trị cấp phân đội trong tình hình mới.
Trung sĩ Nguyễn Hoàng Quân
Tiểu đoàn 9, Trường Sĩ quan Chính trị
Chú thích
(1) Bộ Chính trị (2025), Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, Hà Nội, tr.1.
(2) (3) Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập I, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, tr.102, tr.99.
Tài liệu tham khảo
1. Bộ Chính trị (2024), Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, Hà Nội.
2. Bộ Chính trị (2025), Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, Hà Nội.
3. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập I, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
4. Lê Vũ Hải (2022), Năng lực giảng dạy chính trị của cán bộ chính trị cấp phân đội ở Binh chủng Tăng thiết giáp hiện nay, Luận văn thạc sĩ Triết học, Học viện Chính trị, Hà Nội.
5. Miao, F. và Cukurova, M. (2024), AI Competency Framework for Teachers, UNESCO, Paris.
6. Miao, F. và Holmes, W. (2023), Guidance for Generative AI in Education and Research, UNESCO, Paris.