Từ khóa: Bản lĩnh chính trị, Đoàn Thanh niên, Hội Sinh viên, chuyển đổi số, sinh viên.
1. Đặt vấn đề
Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin và các nền tảng mạng xã hội đã mở ra cơ hội giao lưu lớn, tạo môi trường kết nối liên tục và giúp sinh viên tiếp cận kho tàng tri thức phong phú, linh hoạt. Tuy nhiên, cũng đặt ra những thách thức khốc liệt về định hướng giá trị khi xuất hiện hiện tượng lợi dụng nền tảng số để tràn lan của tin giả, tin chưa có sự xác thực, lồng ghép các luận điệu xuyên tạc của các thế lực thù địch lợi dụng mạng xã hội để thực hiện chiến lược "diễn biến hòa bình". Do vậy, nếu sinh viên thiếu bản lĩnh và tư duy phản biện, họ dễ bị dẫn dắt bởi những thông tin lệch chuẩn, gây ra sự hoài nghi và dao động về lập trường tư tưởng.
Vì vậy, việc phát huy vai trò nòng cốt của Đoàn Thanh niên và Hội Sinh viên trong việc giáo dục, định hướng tư tưởng cho sinh viên là yếu tố then chốt, mang ý nghĩa chiến lược và được sự quan tâm, định hướng thường xuyên thông qua: Nghị quyết số 25-NQ/TW ngày 25/7/2008 của Ban Chấp hành Trung ương khóa X đã khẳng định thanh niên là "lực lượng xung kích trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc". Đồng thời, nhấn mạnh yêu cầu bồi dưỡng lý tưởng, bản lĩnh chính trị, đạo đức, lối sống cho thế hệ trẻ. Chỉ thị 42-CT/TW ngày 24/3/2015 của Ban Bí thư tiếp tục nhấn mạnh việc tăng cường giáo dục lý tưởng cách mạng cho thế hệ trẻ, xem Đoàn - Hội như kênh quan trọng trong việc lan tỏa giá trị sống và bồi dưỡng bản lĩnh cho sinh viên trong bối cảnh hội nhập. Những chủ trương, định hướng này không chỉ thể hiện sự quan tâm của Đảng và Nhà nước đối với thanh niên mà còn đặt ra yêu cầu mới cho các trường đại học và tổ chức Đoàn - Hội.
2. Nội dung
2.1. Khái niệm bản lĩnh chính trị của sinh viên trong kỷ nguyên số
Bản lĩnh được hiểu là đức tính giúp con người tự quyết định thái độ và hành động một cách độc lập, không bị chi phối bởi áp lực bên ngoài (Viện Ngôn ngữ, 1999), thể hiện sự vững vàng, kiên định trước khó khăn, thử thách. Theo Nguyễn Đức Bình, bản lĩnh chính trị thể hiện ở khả năng vượt qua thử thách và trung thành với lý tưởng đã lựa chọn. Tác giả Nguyễn Hoàng Việt nhấn mạnh, đây là năng lực kiên định, ứng biến trước biến động thực tiễn nhằm thực hiện mục tiêu chính trị. Theo tư tưởng Hồ Chí Minh, bản lĩnh chính trị gắn với sự kiên định trước mọi hoàn cảnh và được hình thành từ sự thống nhất giữa tri thức, niềm tin và hành động chính trị.
Trên cơ sở kế thừa và tổng hợp các quan niệm nêu trên, tác giả cho rằng: Bản lĩnh chính trị của sinh viên trong bối cảnh chuyển đổi số là phẩm chất chính trị tổng hợp, được cấu thành từ sự thống nhất giữa nhận thức chính trị đúng đắn, niềm tin chính trị vững chắc và năng lực hành động chính trị phù hợp. Thể hiện ở khả năng chủ động sàng lọc, đánh giá thông tin trên môi trường số, kiên định lập trường tư tưởng, đồng thời linh hoạt, sáng tạo trong ứng xử và tham gia các hoạt động chính trị - xã hội nhằm bảo vệ và hiện thực hóa các giá trị, mục tiêu của Đảng và dân tộc trong điều kiện mới.
2.2. Vai trò của Đoàn thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh và Hội Sinh viên Việt Nam đối với việc phát huy bản lĩnh chính trị của sinh viên
Trong các cơ sở giáo dục đại học, Đoàn TNCS Hồ Chí Minh và Hội Sinh viên Việt Nam giữ vai trò chủ đạo trong định hướng giá trị và hình thành bản lĩnh chính trị cho sinh viên. Thông qua các phong trào đã tạo môi trường thực tiễn giúp sinh viên chuyển hóa lý luận thành năng lực hành động trước các tác động đa chiều trên không gian mạng. Với vai trò là tổ chức chính trị - xã hội gần Đảng, nơi đây còn phát hiện, bồi dưỡng nguồn cán bộ trẻ, góp phần đảm bảo tính kế thừa của hệ thống chính trị. Đồng thời, là cầu nối hai chiều giữa Đảng, Nhà nước và sinh viên, vừa phản ánh nguyện vọng của người học, vừa truyền tải chủ trương, chính sách một cách phù hợp.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, hoạt động Đoàn - Hội cần tiếp tục đổi mới toàn diện nội dung, hình thức và phương pháp để nâng cao hiệu quả giáo dục tư tưởng và bản lĩnh chính trị cho sinh viên.
2.3. Cơ hội và thách thức từ bối cảnh chuyển đổi số đối với việc phát huy bản lĩnh chính trị của sinh viên
Các nghiên cứu gần đây cho thấy, mức độ sử dụng mạng xã hội trong sinh viên Việt Nam đạt tỷ lệ gần như tuyệt đối, phản ánh sự dịch chuyển căn bản của môi trường sống và học tập sang không gian số. Một khảo sát tại cơ sở giáo dục đại học chỉ ra rằng có tới 96,9% sinh viên đang sử dụng mạng xã hội, trong khi ở nhóm dân số trên 18 tuổi, tỷ lệ này đạt khoảng 99,2%. Đáng chú ý, thời gian sử dụng trung bình của người Việt Nam lên tới khoảng 2 giờ 25 phút mỗi ngày, cho thấy mạng xã hội không chỉ là công cụ giao tiếp mà đã trở thành một không gian xã hội thứ hai, nơi diễn ra quá trình tiếp nhận thông tin, hình thành nhận thức và định hướng hành vi.
Từ góc độ giáo dục chính trị, thực tiễn này đặt ra một yêu cầu mang tính tất yếu: bản lĩnh chính trị của sinh viên không còn được hình thành chủ yếu trong môi trường giáo dục truyền thống, mà ngày càng chịu tác động trực tiếp, thường xuyên và đa chiều từ không gian mạng. Điều này đồng nghĩa với việc, nếu không có sự định hướng kịp thời và hiệu quả, sinh viên dễ bị chi phối bởi các luồng thông tin thiếu kiểm chứng, thậm chí là các quan điểm sai lệch, xuyên tạc. Do vậy, về mặt cơ hội, sự bùng nổ của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đã thực sự phá vỡ các ranh giới vật lý và giới hạn địa lý thông thường, xác lập một không gian học thuật mang tính chất "mở" và "phẳng". Điều này cho phép sinh viên chủ động tiếp cận kho tàng tri thức chính trị vô tận, từ các văn kiện, lý luận kinh điển đến những tư liệu lịch sử được số hóa. Chuyển đổi số tạo điều kiện tối ưu để các cơ quan giáo dục đa dạng hóa phương thức truyền tải thông tin, không còn bó hẹp trong các bài giảng thuyết trình một chiều. Thông qua các học liệu số trực quan như infographics sinh động, video ngắn trên các nền tảng TikTok, Zalo, Facebook,… các chương trình Podcasts đối thoại hay thậm chí là công nghệ thực tế ảo (VR/AR), những nội dung lý tưởng cách mạng vốn được coi là khô khan nay đã được truyền tải đầy tính truyền cảm hứng đến sinh viên.
Sự cá nhân hóa mạnh mẽ nhờ vào các thuật toán trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn đã vô tình tạo ra hiện tượng nguồn thông tin thiếu kiểm chứng, tin giả. Các hệ thống mạng xã hội thường có xu hướng chỉ cung cấp những nội dung phù hợp với sở thích, quan điểm có sẵn của người dùng, khiến sinh viên dễ bị giới hạn trong những nguồn tin quen thuộc và thiếu đi cái nhìn khách quan, đa chiều về các vấn đề phức tạp của đất nước và thế giới. Sự lệ thuộc vào môi trường ảo với các thông tin nhanh, ngắn và giật gân dễ dẫn đến thói quen tiếp nhận tri thức hời hợt, rời rạc, làm suy giảm năng lực tư duy logic và khả năng phản. Không gian mạng hiện nay đã và đang bị các thế lực thù địch triệt để lợi dụng để thực hiện chiến lược "diễn biến hòa bình". Do vậy, nếu không được giáo dục tốt về mặt chính trị, tư tưởng, họ sẽ rất dễ bị dẫn dắt, lôi kéo vào các trào lưu tư tưởng lệch lạc, thực dụng hoặc phi chính trị hóa.
Do đó, trước những thời cơ và thách thức, nếu được khai thác đúng hướng, chính môi trường số này sẽ trở thành một kênh giáo dục quan trọng, góp phần củng cố nhận thức, bồi dưỡng niềm tin và phát triển bản lĩnh chính trị cho sinh viên trong bối cảnh mới.
2.4. Các giải pháp phát huy vai trò của Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh và Hội Sinh viên Việt Nam trong việc phát huy bản lĩnh chính trị của sinh viên
2.4.1. Đổi mới nội dung và phương pháp giáo dục phù hợp thế hệ trẻ
Cần thực hiện một cuộc cách mạng về phương thức truyền tải lý tưởng chính trị để thích ứng với tâm lý và thói quen của thế hệ trẻ. Các hình thức tuyên truyền truyền thống, vốn mang tính hàn lâm và nặng về lý thuyết suông, cần được chuyển đổi quyết liệt sang các phương thức trực quan hóa sinh động. Việc sử dụng các công cụ đồ họa hiện đại để thiết kế infographics giúp tóm tắt các nghị quyết phức tạp thành những sơ đồ dễ hiểu, trong khi các video ngắn trên các nền tảng như TikTok hay Youtube, Facebook,… giúp lý tưởng cách mạng len lỏi vào dòng thời gian của sinh viên một cách tự nhiên. Bên cạnh đó, các chương trình Podcasts chính luận được biên tập dưới dạng kể chuyện giúp sinh viên có thể thẩm thấu tư tưởng và niềm tin chính trị.
Tổ chức các diễn đàn đối thoại, tranh luận và các câu lạc bộ lý luận trẻ để sinh viên được trực tiếp bày tỏ quan điểm cá nhân. Quá trình tương tác đa chiều này là môi trường tốt nhất để hình thành năng lực tư duy phản biện, giúp sinh viên không tiếp nhận thông tin một cách thụ động mà biết phân tích vấn đề dưới lăng kính khoa học. Việc thực hiện lan tỏa những câu chuyện tử tế và thông tin chính thống sẽ biến mỗi tài khoản mạng xã hội của sinh viên thành một pháo đài tư tưởng vững chắc. Sự nỗ lực rèn luyện của bản thân sinh viên, kết hợp với sự dẫn dắt sáng tạo của Đoàn - Hội, sẽ tạo nên một thế hệ trẻ có bản lĩnh vững vàng, không bị thao túng bởi các thuật toán và sẵn sàng dấn thân bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong tình hình mới.
2.4.2. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số và hệ sinh thái số của Đoàn - Hội
Trong tiến trình hiện thực hóa mục tiêu chuyển đổi số, các nền tảng và công cụ kỹ thuật không chỉ đơn thuần là hạ tầng cứng mà còn là môi trường trung gian để hiện thực hóa các nội dung giáo dục lý luận thành thực tiễn sinh động trên không gian mạng. Việc xây dựng và vận hành một hệ sinh thái số đa tầng giúp Đoàn - Hội tiếp cận sinh viên một cách tự nhiên, sâu sắc và chuyên nghiệp hơn. Đẩy mạnh ứng dụng di động "Thanh niên Việt Nam" là đây là công cụ cốt lõi thực hiện chức năng định danh số và quản lý toàn diện vòng đời rèn luyện của sinh viên trên quy mô toàn quốc. Đẩy mạnh triển khai thực hiện công nghệ và không gian 3D cho phép tái hiện sống động các di tích lịch sử hay bảo tàng cách mạng, giúp sinh viên có thể trực quan vào các sự kiện lịch sử mà không bị giới hạn bởi khoảng cách địa lý. Những trải nghiệm thị giác và thính giác trực quan này tạo ra rung cảm tâm lý mạnh mẽ, giúp lòng yêu nước và niềm tự hào dân tộc được bồi đắp một cách tự nhiên và sâu sắc. Nó còn hỗ trợ Đoàn - Hội trong việc phân tích dư luận và dự báo vấn đề tư tưởng trên mạng xã hội, từ đó giúp tổ chức thực hiện các biện pháp định hướng chủ động.
2.4.3. Xây dựng "trận địa tư tưởng" trên không gian mạng
Mỗi chi đoàn, chi hội cần trở thành hạt nhân xây dựng không gian số an toàn, vừa cung cấp thông tin chính thống, vừa là môi trường sinh hoạt chính trị hiện đại. Tại đây, sinh viên không chỉ tiếp nhận mà còn chủ động sáng tạo nội dung như infographic, video, podcast để lan tỏa giá trị tích cực phù hợp với thế hệ trẻ. Đoàn - Hội cần định hướng sinh viên tham gia bảo vệ nền tảng tư tưởng trên không gian mạng thông qua việc trang bị năng lực số và tư duy phản biện. Bản lĩnh chính trị được thể hiện ở khả năng nhận diện, phản bác thông tin sai lệch bằng lập luận khoa học. Việc lan tỏa thông tin chính thống, câu chuyện tích cực và gương người tốt việc tốt sẽ góp phần xây dựng "trận địa tư tưởng" vững chắc, hạn chế tác động của các luồng thông tin độc hại.
2.4.4. Tăng cường phối hợp liên ngành và xã hội hóa giáo dục
Việc phát huy bản lĩnh chính trị cho sinh viên không thể chỉ là nhiệm vụ đơn độc của tổ chức Đoàn - Hội hay nhà trường, mà đòi hỏi một cơ chế phối hợp liên ngành chặt chẽ và xã hội hóa sâu rộng. Sự hợp tác này tạo ra một hệ sinh thái giáo dục toàn diện, giúp sinh viên không chỉ vững vàng về tri thức mà còn kiên định về lập trường tư tưởng. Thiết lập mô hình tam giác: Nhà trường - Gia đình - Đoàn, Hội, cơ chế phối hợp này thực chất là việc phối hợp vững chắc để bảo vệ và định hướng nhân cách cho thế hệ trẻ. Khi các chủ thể cùng đồng thuận về mục tiêu giáo dục, sinh viên sẽ có một môi trường an toàn để phát triển, giúp ngăn chặn từ sớm, từ xa sự xâm nhập của các thông tin xấu độc trên không gian mạng. Việc gắn trách nhiệm nghề nghiệp với vận mệnh quốc gia là một trong những mục tiêu trọng tâm của việc phối hợp liên ngành là phá vỡ ranh giới giữa đào tạo chuyên môn thuần túy và giáo dục chính trị khô cứng. Như lời Chủ tịch Hồ Chí Minh đã định hướng: "Thanh niên là người chủ tương lai của nước nhà. Thật vậy nước nhà thịnh hay suy, yếu hay mạnh một phần lớn là do các thanh niên. Thanh niên muốn làm người chủ tương lai cho xứng đáng thì ngay hiện tại phải rèn luyện tinh thần và lực lượng của mình, phải ra làm việc để chuẩn bị cái tương lai đó". Việc thực hiện phương châm "vừa hồng, vừa chuyên" đòi hỏi sinh viên phải nhận thức rõ rằng: tài năng chuyên môn chỉ thực sự có ý nghĩa khi phục vụ cho mục tiêu chính trị đúng đắn và lợi ích của nhân dân.
Khi lý tưởng chính trị được soi chiếu dưới góc độ khoa học chuyên ngành, sinh viên sẽ hình thành một loại bản lĩnh không chỉ dựa trên lòng nhiệt huyết mà dựa trên tri thức vững chắc. Phát huy ý thức về trách nhiệm đối với sự nghiệm cách mạng. Thông qua sự phối hợp với các tổ chức chính trị - xã hội, cựu sinh viên và các thực thể xã hội, Đoàn - Hội giúp sinh viên đối diện với những thời cơ và thách thức của thời đại, từ đó ý thức đến việc đóng góp vào công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước.
3. Kết luận
Việc phát huy vai trò của Đoàn TNCS Hồ Chí Minh và Hội Sinh viên Việt Nam trong giáo dục bản lĩnh chính trị cho sinh viên là nhiệm vụ cấp thiết và có ý nghĩa chiến lược lâu dài. Trong bối cảnh chuyển đổi số, Đoàn - Hội cần đổi mới nội dung, phương thức giáo dục, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ và xây dựng "trận địa tư tưởng" trên không gian mạng, đồng thời tăng cường phối hợp liên ngành và xã hội hóa giáo dục.
Một thế hệ sinh viên có tư duy phản biện, năng lực số và bản lĩnh chính trị vững vàng sẽ là lực lượng nòng cốt bảo vệ Tổ quốc và giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa. Đây cũng là thước đo hiệu quả giáo dục chính trị và khẳng định vai trò của thanh niên trong sự phát triển của đất nước như khẳng định của đồng chí Tổng Bí thư Tô Lâm đã khẳng định: "Xây dựng và nuôi dưỡng một thế hệ thanh niên mạnh mẽ, trí tuệ và văn minh chính là nền tảng vững chắc để Việt Nam không ngừng vươn lên, trở thành quốc gia phát triển, biểu tượng của khát vọng, sức mạnh và ý chí dân tộc".
Giảng viên, ThS. Lê Anh Thi - Sinh viên Nguyễn Thị Xuân Hương
Khoa Giáo dục Chính trị và Quản lý giáo dục ,Trường Sư Phạm, Trường Đại học Đồng Tháp
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam (2008), Nghị quyết số 25-NQ/TW ngày 25 tháng 7 năm 2008 về "Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác thanh niên thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa", Hà Nội.
Ban Bí thư Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam (2015), Chỉ thị số 42-CT/TW ngày 24 tháng 3 năm 2015 về"Ttăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống văn hóa cho thế hệ trẻ giai đoạn 2015 - 2030", Hà Nội.
Ban Chấp hành Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh (2022), Điều lệ Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh (thông qua tại Đại hội Đoàn toàn quốc lần thứ XII).
Nguyễn Văn Dũng (2017), Giáo dục bản lĩnh chính trị cho sinh viên Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, Nxb Chính trị Quốc gia Sự thật, Hà Nội.
Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, tập 5, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, tr. 216.
Lê Thị Hồng Nhung (2015), Giáo dục chính trị - tư tưởng và vai trò Đoàn, Hội trong các trường đại học Việt Nam, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
Trung ương Hội Sinh viên Việt Nam (2018), Điều lệ Hội Sinh viên Việt Nam (thông qua tại Đại hội đại biểu toàn quốc Hội Sinh viên Việt Nam lần thứ X).
Viện Ngôn ngữ học (1999), Từ điển tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng, Đà Nẵng.