1. Đặt vấn đề
Trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, Quân đội nhân dân Việt Nam luôn giữ vai trò nòng cốt. Sức mạnh của quân đội không chỉ được tạo nên từ vũ khí, trang bị hay tổ chức lực lượng, mà trước hết là từ yếu tố con người, đặc biệt là bản lĩnh chính trị, tinh thần và ý chí chiến đấu của cán bộ, chiến sĩ. Trong đó, công tác tư tưởng giữ vị trí hàng đầu. Bên cạnh các chủ thể trực tiếp tiến hành công tác tư tưởng trong quân đội, gia đình quân nhân là một yếu tố có tác động sâu sắc, thường xuyên và bền vững. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, vai trò này chưa được nhận thức và phát huy đầy đủ, đòi hỏi cần có sự nghiên cứu, đánh giá và đề xuất giải pháp phù hợp.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Vai trò của gia đình trong công tác tư tưởng đối với cán bộ, chiến sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam
Thứ nhất, gia đình là môi trường hình thành và củng cố bản lĩnh chính trị
Gia đình là môi trường văn hóa - chính trị đầu tiên, nơi truyền thụ những giá trị nền tảng như lòng yêu nước, ý thức trách nhiệm, tinh thần kỷ luật và niềm tin đối với Đảng, Tổ quốc. Những giá trị này tạo nên nền tảng ban đầu, có tính ổn định và ảnh hưởng lâu dài đến sự phát triển tư tưởng của mỗi cá nhân. Đối với cán bộ, chiến sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam, gia đình, đặc biệt là gia đình có truyền thống cách mạng, có vai trò quan trọng trong việc định hình lập trường, nuôi dưỡng lý tưởng và củng cố niềm tin chính trị. Đồng thời, trong suốt quá trình công tác, gia đình tiếp tục là điểm tựa tinh thần, góp phần định hướng, động viên và giúp quân nhân giữ vững bản lĩnh trước những tác động tiêu cực của xã hội. Qua đó, gia đình không chỉ là nơi khởi nguồn mà còn là yếu tố bền vững trong việc xây dựng bản lĩnh chính trị vững vàng cho cán bộ, chiến sĩ.
Thứ hai, gia đình là hậu phương tinh thần vững chắc của quân nhân
Với đặc thù thường xuyên xa gia đình, công tác trong điều kiện khó khăn, áp lực cao, gia đình trở thành điểm tựa tinh thần trực tiếp và bền vững đối với cán bộ, chiến sĩ. Sự quan tâm, động viên của người thân giúp quân nhân ổn định tâm lý, củng cố ý chí và nâng cao động lực hoàn thành nhiệm vụ. Đồng thời, sự ổn định của gia đình là điều kiện quan trọng để quân nhân yên tâm công tác, không bị phân tán tư tưởng. Ngược lại, nếu gia đình gặp khó khăn, bất ổn sẽ tác động tiêu cực đến tâm lý, ảnh hưởng đến chất lượng thực hiện nhiệm vụ. Bên cạnh đó, gia đình còn là kênh phối hợp quan trọng với đơn vị trong nắm bắt, định hướng và giải quyết các vấn đề tư tưởng. Vì vậy, gia đình không chỉ là hậu phương về tình cảm mà còn là nhân tố trực tiếp góp phần bảo đảm trạng thái tinh thần ổn định, nâng cao hiệu quả công tác tư tưởng trong Quân đội nhân dân Việt Nam.
Thứ ba, gia đình góp phần giáo dục, điều chỉnh hành vi và lối sống của quân nhân
Thông qua các chuẩn mực đạo đức và nếp sống, gia đình định hướng và điều chỉnh hành vi một cách bền vững, giúp quân nhân hình thành "chuẩn nội tâm" về trung thực, trách nhiệm, kỷ luật. Những giá trị này là cơ sở để nâng cao ý thức chấp hành kỷ luật và giữ gìn phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ". Đồng thời, gia đình góp phần xây dựng lối sống lành mạnh, giản dị, nhân văn, qua đó phòng ngừa các biểu hiện lệch chuẩn trong bối cảnh tác động của kinh tế thị trường và mạng xã hội. Với sức ảnh hưởng từ tình cảm gắn bó, gia đình còn có khả năng uốn nắn, định hướng hành vi một cách hiệu quả, trở thành kênh giáo dục bổ trợ quan trọng cho đơn vị. Vì vậy, gia đình không chỉ tham gia giáo dục mà còn là cơ chế tự điều chỉnh hành vi, góp phần xây dựng nhân cách và nâng cao chất lượng công tác tư tưởng trong Quân đội nhân dân Việt Nam.
2.2. Thực trạng phát huy vai trò gia đình trong công tác tư tưởng đối với cán bộ, chiến sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay
Thực tiễn thời gian qua cho thấy, các cơ quan, đơn vị trong Quân đội nhân dân Việt Nam đã từng bước quan tâm đến việc phát huy vai trò của gia đình trong công tác tư tưởng đối với cán bộ, chiến sĩ. Nhiều chủ trương, biện pháp đã được triển khai tương đối đồng bộ như đẩy mạnh phong trào xây dựng gia đình văn hóa, thực hiện tốt chính sách hậu phương quân đội, tổ chức các hoạt động thăm hỏi, động viên, hỗ trợ gia đình quân nhân, nhất là trong những hoàn cảnh khó khăn, thiên tai, dịch bệnh. Một số đơn vị đã chủ động thiết lập kênh thông tin hai chiều giữa đơn vị và gia đình, qua đó kịp thời nắm bắt tâm tư, tình cảm của quân nhân, góp phần ổn định tư tưởng, củng cố niềm tin và ý chí phấn đấu. Những kết quả đó đã góp phần quan trọng vào việc xây dựng mối quan hệ gắn bó giữa gia đình và đơn vị, tạo nền tảng để cán bộ, chiến sĩ yên tâm công tác, hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao.
Tuy nhiên, việc phát huy vai trò của gia đình trong công tác tư tưởng vẫn còn bộc lộ không ít hạn chế, bất cập. Trước hết, nhận thức của một bộ phận cấp ủy, chỉ huy, cơ quan chính trị và cả bản thân quân nhân về vị trí, vai trò của gia đình trong công tác tư tưởng chưa thật sự đầy đủ và thống nhất; ở một số nơi vẫn coi đây là yếu tố "bên ngoài" đơn vị, chưa gắn kết chặt chẽ với nhiệm vụ xây dựng đơn vị vững mạnh về chính trị. Do đó, việc tổ chức thực hiện còn mang tính hình thức, thiếu chiều sâu, chưa tạo được cơ chế tác động bền vững. Bên cạnh đó, mối quan hệ phối hợp giữa đơn vị và gia đình quân nhân trong nắm bắt, trao đổi và giải quyết các vấn đề tư tưởng chưa thường xuyên, thiếu tính chủ động, chưa trở thành nền nếp; nhiều trường hợp chỉ được quan tâm khi đã phát sinh vấn đề phức tạp. Mặt khác, đời sống của một bộ phận gia đình quân nhân, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo còn gặp nhiều khó khăn về kinh tế, việc làm, điều kiện học tập và chăm sóc con cái. Những khó khăn này tác động trực tiếp đến tâm lý, tình cảm của quân nhân, làm nảy sinh sự lo lắng, phân tán tư tưởng, ảnh hưởng đến mức độ tập trung trong thực hiện nhiệm vụ. Đồng thời, dưới tác động của mặt trái kinh tế thị trường, quá trình hội nhập quốc tế và sự phát triển mạnh mẽ của không gian mạng, nhiều luồng thông tin đa chiều, trong đó có cả thông tin xấu độc, quan điểm sai trái, thù địch có điều kiện xâm nhập vào đời sống gia đình. Thông qua các mối quan hệ xã hội và môi trường gia đình, những yếu tố này có thể tác động gián tiếp đến nhận thức, tình cảm và hành vi của quân nhân, làm xuất hiện những biểu hiện dao động, lệch chuẩn về tư tưởng, đạo đức, lối sống.
Những hạn chế, bất cập nêu trên cho thấy việc phát huy vai trò của gia đình trong công tác tư tưởng chưa tương xứng với vị trí, tiềm năng vốn có. Điều đó đặt ra yêu cầu cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện cơ chế, chính sách và triển khai các giải pháp đồng bộ, thiết thực hơn nhằm phát huy đầy đủ vai trò của gia đình như một nhân tố quan trọng góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác tư tưởng trong Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay.
2.3. Một số giải pháp phát huy vai trò gia đình trong công tác tư tưởng đối với cán bộ, chiến sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay
Thứ nhất, nâng cao nhận thức về vai trò của gia đình trong công tác tư tưởng đối với cán bộ, chiến sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay
Nâng cao nhận thức về vai trò của gia đình là giải pháp có ý nghĩa nền tảng trong việc phát huy hiệu quả sự tham gia của gia đình vào công tác tư tưởng đối với cán bộ, chiến sĩ. Trước hết, cấp ủy, chỉ huy các cấp cần quán triệt sâu sắc quan điểm, chủ trương của Đảng về xây dựng gia đình và công tác gia đình trong tình hình mới, đặc biệt là nhận thức rõ gia đình không chỉ là "tế bào của xã hội" mà còn là một chủ thể có vai trò trực tiếp trong việc hình thành, củng cố bản lĩnh chính trị, đạo đức, lối sống của quân nhân. Trên cơ sở đó, cần xác định việc phát huy vai trò của gia đình là một bộ phận hữu cơ của công tác tư tưởng trong quân đội, có mối quan hệ chặt chẽ với các nội dung như giáo dục chính trị, quản lý tư tưởng và xây dựng môi trường văn hóa trong đơn vị. Việc nâng cao nhận thức cần được triển khai đồng bộ thông qua nhiều hình thức như giáo dục, tuyên truyền, bồi dưỡng, tập huấn cho đội ngũ cán bộ chủ trì, cơ quan chính trị các cấp, giúp họ hiểu rõ vị trí, ý nghĩa và phương thức phát huy vai trò gia đình trong thực tiễn. Đồng thời, cần chú trọng nâng cao nhận thức cho bản thân quân nhân và các thành viên trong gia đình về trách nhiệm phối hợp với đơn vị trong việc giáo dục, định hướng và ổn định tư tưởng. Khi nhận thức được nâng cao một cách đầy đủ và thống nhất, sẽ tạo cơ sở quan trọng để chuyển hóa thành hành động cụ thể, khắc phục tình trạng coi nhẹ hoặc thực hiện hình thức, qua đó góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác tư tưởng trong Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay.
Thứ hai, tăng cường phối hợp giữa đơn vị và gia đình quân nhân trong công tác tư tưởng đối với cán bộ, chiến sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay
Tăng cường phối hợp giữa đơn vị và gia đình quân nhân là giải pháp quan trọng nhằm tạo sự gắn kết chặt chẽ giữa môi trường công tác và môi trường gia đình trong việc quản lý, giáo dục và định hướng tư tưởng cho cán bộ, chiến sĩ. Trước hết, cần xây dựng và hoàn thiện cơ chế phối hợp một cách rõ ràng, cụ thể, bảo đảm tính thường xuyên, hai chiều giữa đơn vị với gia đình quân nhân. Cơ chế này không chỉ dừng lại ở việc trao đổi thông tin khi phát sinh vấn đề mà cần được duy trì như một hoạt động nền nếp, thông qua các kênh liên lạc phù hợp như hệ thống cán bộ quản lý, tổ chức quần chúng, các hình thức gặp mặt, sinh hoạt gia đình - đơn vị, hoặc ứng dụng công nghệ thông tin để kết nối kịp thời, hiệu quả. Thông qua sự phối hợp chặt chẽ, đơn vị có điều kiện nắm bắt đầy đủ, chính xác hơn về hoàn cảnh gia đình, tâm tư, nguyện vọng của quân nhân; đồng thời, gia đình cũng hiểu rõ hơn đặc thù nhiệm vụ, môi trường công tác và yêu cầu kỷ luật của quân đội. Đây là cơ sở quan trọng để hai bên cùng chia sẻ trách nhiệm trong việc giáo dục, định hướng tư tưởng, kịp thời phát hiện và xử lý những biểu hiện lệch lạc, những khó khăn nảy sinh. Khi có vấn đề phát sinh liên quan đến đời sống gia đình hoặc tâm lý quân nhân, sự trao đổi nhanh chóng, phối hợp hỗ trợ kịp thời sẽ góp phần ổn định tư tưởng, hạn chế những tác động tiêu cực lan rộng. Bên cạnh đó, cần phát huy vai trò của các tổ chức trong và ngoài đơn vị như cơ quan chính trị, tổ chức đoàn, hội phụ nữ, chính quyền địa phương nơi gia đình quân nhân cư trú trong việc tham gia kết nối, hỗ trợ và tạo điều kiện thuận lợi cho mối quan hệ phối hợp này. Việc tăng cường phối hợp không chỉ mang ý nghĩa giải quyết tình huống cụ thể mà còn góp phần xây dựng mối quan hệ bền vững, tin cậy giữa đơn vị và gia đình, từ đó nâng cao hiệu quả công tác tư tưởng, xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam vững mạnh về chính trị trong tình hình mới.
Thứ ba, quan tâm chăm lo đời sống gia đình quân nhân trong công tác tư tưởng đối với cán bộ, chiến sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay
Quan tâm chăm lo đời sống gia đình quân nhân là giải pháp có ý nghĩa trực tiếp và thiết thực trong việc ổn định tư tưởng, nâng cao chất lượng thực hiện nhiệm vụ của cán bộ, chiến sĩ. Trước hết, cần quán triệt và thực hiện nghiêm túc, đầy đủ các chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước và Quân đội về công tác hậu phương quân đội, bảo đảm quyền lợi chính đáng của gia đình quân nhân, nhất là đối với các đối tượng đang công tác ở vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo hoặc thực hiện nhiệm vụ đặc biệt. Việc chăm lo không chỉ dừng lại ở hỗ trợ vật chất mà còn phải chú trọng đến đời sống tinh thần, tạo điều kiện để gia đình quân nhân ổn định cuộc sống, yên tâm gắn bó với quân đội. Trong thực tiễn, các cơ quan, đơn vị cần chủ động nắm chắc hoàn cảnh gia đình của cán bộ, chiến sĩ để có biện pháp hỗ trợ phù hợp, kịp thời, tránh tình trạng hỗ trợ dàn trải, thiếu hiệu quả. Các hoạt động như thăm hỏi, động viên, giúp đỡ khi gia đình gặp khó khăn, hoạn nạn; hỗ trợ về việc làm, học tập cho thân nhân; phối hợp với chính quyền địa phương trong thực hiện chính sách an sinh xã hội… cần được triển khai thường xuyên, có trọng tâm, trọng điểm. Đặc biệt, cần quan tâm nhiều hơn đến các gia đình có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn, gia đình chính sách, gia đình ở vùng sâu, vùng xa, nơi điều kiện kinh tế - xã hội còn nhiều hạn chế. Bên cạnh đó, việc chăm lo đời sống gia đình quân nhân còn có ý nghĩa quan trọng trong việc củng cố niềm tin, tình cảm gắn bó giữa quân nhân với tổ chức, đơn vị và chế độ. Khi hậu phương được bảo đảm, quân nhân sẽ giảm bớt những lo toan, áp lực về gia đình, từ đó tập trung cao độ vào nhiệm vụ, nâng cao ý thức trách nhiệm và tinh thần cống hiến. Ngược lại, nếu đời sống gia đình không được quan tâm đúng mức, dễ dẫn đến những tác động tiêu cực đến tâm lý, tư tưởng, thậm chí ảnh hưởng đến chất lượng công tác và sức mạnh chiến đấu của đơn vị. Vì vậy, chăm lo tốt đời sống gia đình quân nhân không chỉ là trách nhiệm mang tính chính sách, xã hội mà còn là một nội dung quan trọng của công tác tư tưởng trong Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay.
Thứ tư, phát huy vai trò tự giáo dục của gia đình trong công tác tư tưởng đối với cán bộ, chiến sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay
Phát huy vai trò tự giáo dục của gia đình là một trong những giải pháp quan trọng nhằm tạo nền tảng bền vững cho công tác tư tưởng đối với cán bộ, chiến sĩ. Trước hết, cần khuyến khích và định hướng để mỗi gia đình quân nhân nhận thức rõ trách nhiệm của mình trong việc xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, tiến bộ, qua đó tác động tích cực đến quá trình hình thành và phát triển nhân cách của các thành viên. Gia đình không chỉ là nơi nuôi dưỡng tình cảm mà còn là "trường học đầu tiên", nơi truyền thụ các giá trị đạo đức, lối sống, ý thức công dân và tinh thần trách nhiệm đối với xã hội và đất nước. Trong điều kiện hiện nay, việc tự giáo dục trong gia đình cần được thể hiện thông qua việc chủ động xây dựng nếp sống văn hóa, giữ gìn các giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc như lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, hiếu nghĩa, cần cù, tiết kiệm; đồng thời tiếp thu có chọn lọc các giá trị tiến bộ của thời đại. Đối với con em trong gia đình quân nhân, việc giáo dục cần hướng tới hình thành ý thức chấp hành pháp luật, tôn trọng kỷ cương, xây dựng lối sống lành mạnh, tránh xa các tệ nạn xã hội và những biểu hiện lệch chuẩn về đạo đức. Đặc biệt, cần chú trọng bồi dưỡng lý tưởng cách mạng, niềm tin vào sự lãnh đạo của Đảng, từ đó tạo nền tảng tư tưởng vững chắc, góp phần xây dựng nguồn nhân lực kế cận có chất lượng cho quân đội và xã hội. Bên cạnh đó, gia đình cần phát huy vai trò nêu gương của các thế hệ, nhất là ông bà, cha mẹ, những người có ảnh hưởng trực tiếp đến nhận thức và hành vi của con em. Sự gương mẫu trong lối sống, trong chấp hành pháp luật và trong thái độ đối với công việc, xã hội sẽ tạo sức lan tỏa mạnh mẽ, giúp quá trình giáo dục diễn ra một cách tự nhiên, hiệu quả. Đồng thời, cần tăng cường sự gắn kết giữa các thành viên trong gia đình, xây dựng mối quan hệ hài hòa, tôn trọng và chia sẻ, qua đó tạo môi trường thuận lợi để định hướng và điều chỉnh hành vi. Việc phát huy vai trò tự giáo dục của gia đình, khi được thực hiện một cách chủ động và có ý thức, sẽ góp phần bảo vệ cán bộ, chiến sĩ trước những tác động tiêu cực của xã hội, đồng thời bổ trợ tích cực cho công tác giáo dục, quản lý tư tưởng trong đơn vị. Đây chính là cơ sở quan trọng để xây dựng phẩm chất, nhân cách người quân nhân cách mạng, giữ vững bản chất "Bộ đội Cụ Hồ" trong tình hình mới.
Thứ năm, ứng dụng công nghệ trong kết nối giữa gia đình với đơn vị
Ứng dụng công nghệ trong kết nối giữa gia đình với đơn vị là một giải pháp phù hợp với xu thế chuyển đổi số, góp phần nâng cao hiệu quả công tác tư tưởng đối với cán bộ, chiến sĩ trong điều kiện mới. Trước hết, cần tận dụng các phương tiện thông tin hiện đại như điện thoại thông minh, mạng xã hội, các nền tảng liên lạc trực tuyến để duy trì sự kết nối thường xuyên, kịp thời giữa quân nhân với gia đình. Việc trao đổi thông tin nhanh chóng, thuận tiện không chỉ giúp quân nhân cập nhật tình hình gia đình mà còn tạo điều kiện để gia đình nắm bắt được môi trường công tác, nhiệm vụ của người thân, từ đó tăng cường sự thấu hiểu, chia sẻ và đồng hành. Bên cạnh đó, các cơ quan, đơn vị có thể chủ động xây dựng các kênh thông tin chính thống, an toàn như nhóm liên lạc, cổng thông tin điện tử, ứng dụng nội bộ… nhằm thiết lập cầu nối trực tiếp với gia đình quân nhân. Thông qua các kênh này, đơn vị có thể cung cấp thông tin định hướng, tuyên truyền chủ trương, chính sách, đồng thời kịp thời nắm bắt phản hồi từ phía gia đình về những vấn đề liên quan đến tư tưởng, tâm lý của quân nhân. Đây là cơ sở quan trọng để phát hiện sớm và xử lý hiệu quả các tình huống phát sinh, góp phần giữ vững sự ổn định về tư tưởng trong đơn vị. Tuy nhiên, việc ứng dụng công nghệ cần đi đôi với bảo đảm an toàn thông tin, giữ vững nguyên tắc bảo mật trong quân đội, tránh để lộ, lọt thông tin nhạy cảm. Đồng thời, cần định hướng cho quân nhân và gia đình sử dụng mạng xã hội một cách có chọn lọc, nâng cao khả năng "miễn dịch" trước các thông tin xấu độc, quan điểm sai trái, thù địch trên không gian mạng. Khi được triển khai đồng bộ, hợp lý, việc ứng dụng công nghệ sẽ trở thành công cụ hữu hiệu trong việc gắn kết hậu phương với đơn vị, góp phần củng cố niềm tin, ổn định tâm lý và nâng cao chất lượng công tác tư tưởng trong Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay.
3. Kết luận
Gia đình có vai trò đặc biệt quan trọng trong công tác tư tưởng đối với cán bộ, chiến sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam. Phát huy tốt vai trò này không chỉ góp phần xây dựng bản lĩnh chính trị vững vàng cho quân nhân mà còn tăng cường sức mạnh tổng hợp của quân đội. Trong bối cảnh hiện nay, cần có những giải pháp đồng bộ, thiết thực nhằm gắn kết chặt chẽ giữa gia đình và đơn vị, qua đó xây dựng nền tảng tinh thần vững chắc, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
Mai Thị Ánh Tuyết - Đại học Nguyễn Huệ
Tài liệu tham khảo:
1. Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2016), Nghị quyết số 04-NQ/TW về về tăng cường xây dựng, chỉnh đốn Đảng; ngăn chặn, đẩy lùi sự suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, những biểu hiện "tự diễn biến", "tự chuyển hoá" trong nội bộ , Hà Nội.
2. Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Tập 1,2, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
3. Ban Tuyên giáo Trung ương (2017), Đổi mới, nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác tư tưởng trong tình hình hiện nay, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
4. Lương Cường (2023), Phát huy phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ" tiếp tục xây dựng Quân đội vững mạnh về chính trị trong tình hình mới, Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội.
5. Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (2019), Gia đình Việt Nam trong bối cảnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.