1. Đặt vấn đề
Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư với sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, điện toán đám mây và Internet vạn vật đang làm thay đổi sâu sắc mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo, chuyển đổi số không chỉ là xu thế tất yếu mà đã trở thành động lực quan trọng để nâng cao chất lượng dạy và học, đổi mới phương pháp giáo dục theo hướng hiện đại, linh hoạt và hiệu quả.
Đối với các học viện, nhà trường quân đội, yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại đặt ra đòi hỏi ngày càng cao đối với chất lượng đội ngũ giảng viên. Trong đó, năng lực số của giảng viên giữ vai trò trung tâm, trực tiếp quyết định chất lượng giáo dục, đào tạo, nghiên cứu khoa học và khả năng thích ứng với môi trường giáo dục số.
Thực tiễn cho thấy, nếu không nhanh chóng phát triển năng lực số của đội ngũ giảng viên, các nhà trường quân đội sẽ gặp khó khăn trong việc đổi mới phương pháp giảng dạy, tiếp cận tri thức hiện đại và đáp ứng yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Quan niệm và vai trò của năng lực số đối với đội ngũ giảng viên
Trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, giáo dục và đào tạo nói chung, giáo dục và đào tạo trong Quân đội nói riêng đang đứng trước những yêu cầu mới, toàn diện và sâu sắc về đổi mới phương thức tổ chức, quản lý và triển khai hoạt động dạy học. Trong đó, năng lực số của đội ngũ giảng viên được xác định là một trong những yếu tố then chốt, trực tiếp quyết định chất lượng, hiệu quả giáo dục và đào tạo trong các học viện, nhà trường quân đội hiện nay.
Năng lực số của giảng viên được hiểu là tổng hợp các kiến thức, kỹ năng, thái độ và khả năng vận dụng công nghệ số vào thực tiễn hoạt động giảng dạy, nghiên cứu khoa học và quản lý giáo dục. Đây không chỉ đơn thuần là khả năng sử dụng các thiết bị công nghệ thông tin hay phần mềm hỗ trợ giảng dạy, mà còn bao gồm năng lực khai thác, xử lý, đánh giá thông tin trong môi trường số; năng lực thiết kế, xây dựng và tổ chức bài giảng điện tử; năng lực tổ chức dạy học trực tuyến, dạy học kết hợp; cũng như khả năng ứng dụng các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, mô phỏng và các nền tảng học tập số vào quá trình giáo dục, đào tạo. Đồng thời, năng lực số còn thể hiện ở thái độ tích cực, chủ động, sáng tạo trong tiếp cận, thích ứng và làm chủ công nghệ, bảo đảm phục vụ tốt nhất yêu cầu nhiệm vụ giảng dạy trong điều kiện mới.
Trong bối cảnh hiện nay, năng lực số của giảng viên giữ vai trò đặc biệt quan trọng trên nhiều phương diện, đó là:
Thứ nhất, đây là điều kiện tiên quyết để đổi mới phương pháp dạy học theo hướng hiện đại, lấy người học làm trung tâm, tăng cường tính trực quan, sinh động, tương tác và phát huy tính tích cực, chủ động của người học. Việc ứng dụng công nghệ số trong giảng dạy giúp bài giảng trở nên linh hoạt hơn, đa dạng hơn về hình thức thể hiện, từ đó nâng cao hiệu quả tiếp thu kiến thức, đặc biệt phù hợp với đặc thù đào tạo trong các nhà trường quân đội, nơi yêu cầu cao về tính thực tiễn, tính kỷ luật và tính chính xác.
Thứ hai, năng lực số góp phần quan trọng nâng cao chất lượng nghiên cứu khoa học của đội ngũ giảng viên. Thông qua việc khai thác các cơ sở dữ liệu số, thư viện điện tử, công cụ phân tích dữ liệu và các nền tảng khoa học trực tuyến, giảng viên có điều kiện tiếp cận nhanh chóng với tri thức mới, cập nhật kịp thời các thành tựu khoa học – công nghệ hiện đại. Điều này không chỉ nâng cao chất lượng các công trình nghiên cứu mà còn góp phần gắn kết chặt chẽ giữa giảng dạy và nghiên cứu khoa học, giữa lý luận và thực tiễn, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của giáo dục và đào tạo quân sự.
Thứ ba, năng lực số của giảng viên là nhân tố quan trọng góp phần xây dựng môi trường giáo dục số trong các học viện, nhà trường quân đội. Khi đội ngũ giảng viên có năng lực số tốt, việc triển khai các hệ thống quản lý đào tạo, học liệu số, lớp học thông minh và các nền tảng học tập trực tuyến sẽ trở nên đồng bộ, hiệu quả hơn. Từ đó, hình thành một môi trường giáo dục hiện đại, thống nhất, có tính kết nối cao giữa các chủ thể trong quá trình giáo dục và đào tạo, góp phần thúc đẩy chuyển đổi số toàn diện trong nhà trường quân đội.
Có thể khẳng định rằng, phát triển năng lực số của đội ngũ giảng viên không chỉ là yêu cầu mang tính kỹ thuật hay xu hướng tất yếu của thời đại, mà còn là yêu cầu mang tính chiến lược, lâu dài, gắn liền với mục tiêu nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo, xây dựng đội ngũ giảng viên "vừa hồng, vừa chuyên", đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại trong tình hình mới.
2.2. Thực trạng phát triển năng lực số của đội ngũ giảng viên ở các học viện, nhà trường quân đội hiện nay
Những năm qua, Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng và cấp ủy, chỉ huy các cấp trong các học viện, nhà trường quân đội đã quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, từng bước thực hiện chuyển đổi số trong giáo dục và đào tạo. Hạ tầng công nghệ thông tin được đầu tư, hệ thống mạng nội bộ, thư viện số, phần mềm quản lý đào tạo được triển khai tương đối đồng bộ. Nhiều giảng viên đã chủ động tiếp cận, sử dụng thành thạo các phần mềm dạy học, xây dựng bài giảng điện tử, khai thác học liệu số phục vụ giảng dạy và nghiên cứu khoa học.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, năng lực số của đội ngũ giảng viên vẫn còn những hạn chế nhất định. Trước hết, sự phát triển không đồng đều giữa các nhóm giảng viên, giữa các khoa, bộ môn và giữa các nhà trường. Một bộ phận giảng viên còn hạn chế trong việc ứng dụng công nghệ mới, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, mô phỏng huấn luyện và phân tích dữ liệu trong giảng dạy. Việc khai thác nguồn học liệu số chưa thực sự hiệu quả, còn mang tính đơn lẻ, chưa tạo thành hệ sinh thái học tập số đồng bộ.
Bên cạnh đó, tư duy chuyển đổi số trong giảng dạy ở một số đơn vị chưa thực sự mạnh mẽ; vẫn còn biểu hiện coi chuyển đổi số là nhiệm vụ mang tính kỹ thuật, chưa gắn với đổi mới căn bản phương pháp giáo dục. Công tác bồi dưỡng năng lực số cho giảng viên có nơi, có lúc chưa thường xuyên, nội dung chưa cập nhật kịp thời với sự phát triển nhanh của công nghệ. Việc triển khai chuyển đổi số trong một số nhà trường còn thiếu tính đồng bộ, dẫn đến hiệu quả ứng dụng chưa cao, chưa hình thành được môi trường số thống nhất trong toàn hệ thống giáo dục và đào tạo quân đội. Một số nội dung giảng dạy vẫn nặng về phương pháp truyền thống, chưa khai thác đầy đủ tiềm năng của công nghệ số để đổi mới phương pháp sư phạm.
Mặt khác, cơ chế khuyến khích, động viên giảng viên tự học, tự bồi dưỡng năng lực số còn chưa thật sự mạnh mẽ, chưa tạo được động lực đủ lớn để thúc đẩy sự chuyển biến sâu rộng trong toàn đội ngũ. Sự liên kết, chia sẻ học liệu số giữa các cơ sở đào tạo còn hạn chế, chưa phát huy được sức mạnh tổng hợp trong khai thác nguồn lực tri thức chung.
Đáng chú ý, một bộ phận giảng viên còn tâm lý e ngại đổi mới, chưa chủ động tiếp cận công nghệ mới, dẫn đến nguy cơ tụt hậu so với yêu cầu phát triển của giáo dục hiện đại và xu thế chuyển đổi số. Những hạn chế này nếu không được khắc phục kịp thời sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng giáo dục và đào tạo, cũng như quá trình xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam hiện đại trong tình hình mới.
2.3. Một số giải pháp phát triển năng lực số của đội ngũ giảng viên ở các học viện, nhà trường quân đội trong tình hình mới
Một là, nâng cao nhận thức, trách nhiệm của cấp ủy, chỉ huy và đội ngũ giảng viên về phát triển năng lực số.
Trước hết, cần xác định rõ phát triển năng lực số của đội ngũ giảng viên là yêu cầu khách quan, cấp thiết và có ý nghĩa chiến lược trong nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo ở các học viện, nhà trường quân đội. Cấp ủy, chỉ huy các cấp phải thường xuyên quán triệt sâu sắc các nghị quyết, chỉ thị của Đảng, Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng về chuyển đổi số, tạo sự thống nhất cao về nhận thức và hành động.
Đồng thời, cần làm cho mỗi cán bộ, giảng viên thấy rõ trách nhiệm tự thân trong việc chủ động tiếp cận, học tập và ứng dụng công nghệ số vào hoạt động giảng dạy, nghiên cứu khoa học. Công tác tuyên truyền, giáo dục phải được tiến hành thường xuyên, liên tục, với nhiều hình thức phong phú, phù hợp với từng đối tượng. Qua đó, hình thành động lực chính trị - tinh thần vững chắc, tạo chuyển biến mạnh mẽ từ nhận thức đến hành động trong toàn hệ thống nhà trường quân đội.
Hai là, đổi mới mạnh mẽ nội dung, chương trình bồi dưỡng năng lực số cho giảng viên.
Các học viện, nhà trường cần chủ động rà soát, cập nhật và đổi mới nội dung, chương trình bồi dưỡng theo hướng hiện đại, thực tiễn và sát với yêu cầu nhiệm vụ giáo dục - đào tạo trong điều kiện chuyển đổi số. Nội dung bồi dưỡng phải tập trung vào các kỹ năng cốt lõi như khai thác dữ liệu số, thiết kế bài giảng điện tử, tổ chức dạy học trực tuyến và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong giảng dạy.
Đồng thời, cần đưa vào chương trình những kiến thức mới về điện toán đám mây, mô phỏng huấn luyện, phân tích dữ liệu lớn và an toàn thông tin. Hình thức bồi dưỡng phải linh hoạt, kết hợp giữa tập trung và trực tuyến, giữa lý thuyết và thực hành.
Cùng với đó, cần phân hóa theo đối tượng giảng viên để bảo đảm tính thiết thực, tránh dàn trải, hình thức, qua đó nâng cao hiệu quả thực chất của công tác bồi dưỡng năng lực số.
Ba là, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong giảng dạy và nghiên cứu khoa học của đội ngũ giảng viên ở các học viện, nhà trường quân đội.
Cần khuyến khích và tạo điều kiện để giảng viên tăng cường ứng dụng công nghệ số trong toàn bộ quá trình giảng dạy và nghiên cứu khoa học. Trọng tâm là sử dụng bài giảng điện tử, hệ thống quản lý học tập, phần mềm mô phỏng, công cụ tương tác số và các nền tảng học tập trực tuyến. Việc tổ chức dạy học cần từng bước chuyển mạnh sang mô hình lớp học thông minh, dạy học kết hợp giữa trực tiếp và trực tuyến, bảo đảm tính linh hoạt, hiện đại và hiệu quả.
Đồng thời, cần phát huy vai trò của công nghệ trong kiểm tra, đánh giá kết quả học tập, bảo đảm khách quan, chính xác và minh bạch hơn. Trong nghiên cứu khoa học, giảng viên cần khai thác hiệu quả các cơ sở dữ liệu số, công cụ phân tích và mô phỏng để nâng cao chất lượng công trình nghiên cứu. Qua đó, góp phần thúc đẩy đổi mới căn bản phương pháp giáo dục và đào tạo trong các nhà trường quân đội.
Bốn là, xây dựng và hoàn thiện môi trường giáo dục số trong các nhà trường quân đội.
Cần tập trung đầu tư, nâng cấp đồng bộ hạ tầng công nghệ thông tin, bảo đảm kết nối liên thông giữa các học viện, nhà trường trong toàn quân. Trọng tâm là phát triển hệ thống thư viện số, ngân hàng học liệu điện tử và nền tảng quản lý học tập hiện đại.
Đồng thời, xây dựng môi trường học tập số thống nhất, an toàn, bảo mật cao, đáp ứng yêu cầu quản lý, giảng dạy và nghiên cứu khoa học trong điều kiện mới. Việc triển khai chuyển đổi số phải gắn với bảo đảm an toàn thông tin và an ninh mạng, tránh bị động, lộ lọt dữ liệu.
Cùng với đó, cần tăng cường chuẩn hóa quy trình quản lý giáo dục trên nền tảng số, từng bước hình thành hệ sinh thái giáo dục số đồng bộ, hiện đại trong toàn hệ thống nhà trường quân đội.
Năm là, phát huy vai trò tự học, tự bồi dưỡng của đội ngũ giảng viên ở các học viện, nhà trường quân đội.
Mỗi giảng viên cần xác định rõ việc tự học, tự bồi dưỡng năng lực số là yêu cầu mang tính bắt buộc, thường xuyên và lâu dài trong phát triển nghề nghiệp. Trước sự phát triển nhanh chóng của công nghệ, nếu không chủ động học tập sẽ dễ bị tụt hậu, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng giảng dạy và nghiên cứu.
Do đó, giảng viên phải tích cực khai thác các nền tảng học tập trực tuyến, tham gia các khóa học mở, cộng đồng học tập số để cập nhật kiến thức và kỹ năng mới. Đồng thời, cần hình thành thói quen làm việc trong môi trường số, gắn học tập với thực tiễn giảng dạy hằng ngày.
Cùng với đó, cần phát huy vai trò nêu gương của đội ngũ giảng viên có trình độ công nghệ cao, tạo sức lan tỏa trong toàn đơn vị. Qua đó, từng bước hình thành văn hóa số trong các nhà trường quân đội, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo một cách bền vững.
3. Kết luận
Phát triển năng lực số của đội ngũ giảng viên ở các học viện, nhà trường quân đội là yêu cầu khách quan, cấp thiết trong bối cảnh chuyển đổi số và Cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Đây là yếu tố có ý nghĩa quyết định đến chất lượng giáo dục và đào tạo, trực tiếp góp phần xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại. Việc triển khai đồng bộ các giải pháp về nhận thức, nội dung bồi dưỡng, ứng dụng công nghệ, xây dựng môi trường số và phát huy tự học của giảng viên sẽ tạo bước chuyển biến mạnh mẽ, toàn diện, bền vững trong phát triển năng lực số của đội ngũ giảng viên, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới.
Trung tá, ThS Hồ Hải Nam - Học viện Hậu cần (Bộ Quốc Phòng)
Tài liệu tham khảo:
1. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập 1, 2, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2026.
2. Ban Chấp hành Trung ương, Nghị quyết số 52-NQ/TW ngày 27/9/2019 về một số chủ trương, chính sách chủ động tham gia cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư.
3. Thủ tướng Chính phủ, Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 phê duyệt Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.
4. Quân ủy Trung ương, Nghị quyết số 57-NQ/QUTW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong Quân đội nhân dân Việt Nam, Hà Nội, 2024.