1. Đặt vấn đề
Sự phát triển vượt bậc của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư gắn liền với trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, tự động hóa và các công nghệ lưỡng dụng đã làm thay đổi căn bản diện mạo, phương thức tiến hành chiến tranh hiện đại. Trong bối cảnh đó, sức mạnh quân sự của một quốc gia không chỉ đo đếm đơn thuần bằng số lượng vũ khí trang bị hay quy mô quân số, mà phụ thuộc mang tính quyết định vào chất lượng nguồn nhân lực, đặc biệt là tiềm năng trí tuệ và năng lực tư duy đổi mới sáng tạo của đội ngũ cán bộ, chiến sĩ. Trong đó, thanh niên quân đội là lực lượng đông đảo, giàu nhiệt huyết cách mạng, nhanh nhạy trong tiếp cận tri thức mới và trực tiếp tham gia vào tất cả các lĩnh vực hoạt động quân sự. Nghị quyết của Đảng và Quân ủy Trung ương về đột phá phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quân sự đã xác định rõ yêu cầu phải khơi thông mọi nguồn lực trí tuệ, tạo môi trường thuận lợi nhất để thế hệ trẻ cống hiến tài năng. Việc phát triển tư duy đổi mới sáng tạo cho thanh niên quân đội không chỉ là giải pháp nhằm giải quyết các khâu yếu, việc khó, việc mới tại đơn vị cơ sở, mà còn là định hướng chiến lược nhằm xây dựng Quân đội chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, đáp ứng yêu cầu bảo vệ Tổ quốc trong kỷ nguyên mới.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Cấu trúc tư duy đổi mới sáng tạo của thanh niên quân đội
Tư duy đổi mới sáng tạo của người quân nhân là hình thức hoạt động nhận thức bậc cao, phản ánh khả năng phát hiện vấn đề mới, đề xuất ý tưởng đột phá và kiến tạo các giải pháp khoa học, kỹ thuật, chiến thuật nhằm nâng cao chất lượng huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu, quản lý bộ đội và làm chủ khí tài quân sự. Đây là dạng tư duy đặc thù kết hợp nhuần nhuyễn giữa tư duy khoa học biện chứng, tính kỷ luật quân sự nghiêm ngặt và óc tưởng tượng phong phú trước các tình huống thực tiễn biến đổi khôn lường. Cấu trúc tư duy đổi mới sáng tạo của thanh niên quân đội được cấu thành từ ba trụ cột chính:
Thứ nhất, tính nhạy bén khoa học và năng lực phát hiện mâu thuẫn thực tiễn.
Người quân nhân có tư duy sáng tạo không chấp nhận lối mòn, không thỏa mãn với những kết quả có sẵn mà luôn quan sát tinh tế, phát hiện kịp thời những bất cập trong tính năng học cụ, sự hao mòn của trang bị kỹ thuật hay những điểm nghẽn trong tổ chức huấn luyện, từ đó hình thành nhu cầu cải tiến, hoàn thiện.
Thứ hai, tư duy liên ngành và khả năng tích hợp công nghệ số.
Trong kỷ nguyên chuyển đổi số, sáng tạo quân sự không thể bó hẹp trong từng chuyên ngành đơn lẻ mà đòi hỏi khả năng kết nối tri thức kỹ thuật cơ khí, điện tử với khoa học dữ liệu, lập trình phần mềm và nghệ thuật tác chiến. Thanh niên quân đội cần có năng lực ứng dụng công nghệ thông tin và thuật toán thông minh để giải quyết các bài toán chỉ huy, mô phỏng chiến thuật và bảo đảm kỹ thuật phức tạp.
Thứ ba, lòng dũng cảm, tinh thần dám nghĩ, dám làm và ý chí kiên trì vượt khó.
Mọi sáng kiến, phát minh khoa học đều phải trải qua quá trình thử nghiệm, đối mặt với thất bại và rủi ro kỹ thuật. Người chiến sĩ trẻ sở hữu tư duy đổi mới sáng tạo luôn giữ vững bản lĩnh, kiên trì theo đuổi mục tiêu khoa học, không nản chí trước khó khăn và sẵn sàng chịu trách nhiệm vì sự phát triển chung của cơ quan, đơn vị.
2.2. Tác động của bối cảnh thời đại đối với sự phát triển tư duy sáng tạo của thanh niên quân đội
Tiến trình toàn cầu hóa cùng sự bùng nổ của không gian số mang lại nguồn tri thức mở khổng lồ, tạo điều kiện thuận lợi chưa từng có để thanh niên quân đội mở rộng tầm nhìn, cập nhật các thành tựu khoa học quân sự tiên tiến trên thế giới. Việc tiếp cận sớm với các công nghệ nền tảng giúp thế hệ trẻ hình thành tư duy số, tư duy hệ thống và phương pháp làm việc khoa học, chuẩn mực. Tuy nhiên, bối cảnh mới cũng đặt ra những thách thức rất lớn đối với hoạt động tư duy sáng tạo. Đánh giá về sự biến đổi sâu sắc của môi trường quân sự hiện đại, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV đã chỉ rõ: "Sự xuất hiện của các loại vũ khí, công nghệ tác chiến, trang bị kỹ thuật quân sự hiện đại đã làm thay đổi cơ bản tổ chức quân đội, hình thái, phương thức tiến hành chiến tranh, can thiệp từ bên ngoài. Cùng với các môi trường tác chiến trên bộ, trên không, trên biển, vũ trụ, tác chiến không gian mạng đã trở thành môi trường thứ năm, với sự ra đời của chiến tranh mạng, tác động sâu sắc đến quốc phòng, an ninh thế giới, khu vực và mỗi quốc gia, dân tộc" (1, tr. 13). Xu hướng chiến tranh công nghệ cao với các loại vũ khí chính xác, vũ khí năng lượng mới, thiết bị không người lái và tác chiến điện tử đòi hỏi các giải pháp khoa học quân sự phải đạt độ chính xác tuyệt đối, thời gian phản ứng tính bằng giây. Sáng tạo quân sự vì thế không thể dừng lại ở mức độ kinh nghiệm đơn giản mà phải dựa trên nền tảng khoa học sâu sắc, tính toán chặt chẽ và mô phỏng thực nghiệm kỹ lưỡng. Bên cạnh đó, áp lực từ khối lượng thông tin khổng lồ trên không gian mạng và các thuật toán gợi ý có thể dẫn đến nguy cơ phụ thuộc công nghệ, lười tư duy độc lập hoặc tiếp thu kiến thức phiến diện nếu thanh niên quân đội thiếu phương pháp chọn lọc. Điều này đòi hỏi công tác bồi dưỡng tư duy sáng tạo phải đi liền với việc rèn luyện phương pháp luận khoa học, giữ vững tính định hướng chính trị và kỷ luật bảo mật quốc phòng.
2.3. Thực trạng tư duy và hoạt động đổi mới sáng tạo của thanh niên quân đội
Những năm qua, dưới sự lãnh đạo và chỉ đạo sâu sát của Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng, Tổng cục Chính trị cùng cấp ủy, chỉ huy các cấp, nhận thức và năng lực tư duy đổi mới sáng tạo của thanh niên Quân đội đã có bước chuyển biến mạnh mẽ cả về chiều rộng lẫn chiều sâu. Các chủ trương, nghị quyết về phát triển khoa học công nghệ và chuyển đổi số quốc phòng đã được các cơ quan, đơn vị cụ thể hóa thành những phong trào hành động cách mạng thiết thực, khơi dậy mạnh mẽ khát vọng cống hiến cùng tinh thần say mê nghiên cứu của đội ngũ cán bộ, học viên, nhân viên kỹ thuật và chiến sĩ trẻ toàn quân.
Nét nổi bật là phong trào thi đua sáng tạo, trọng tâm là Giải thưởng Tuổi trẻ sáng tạo trong Quân đội không ngừng phát triển về quy mô, chất lượng và hàm lượng học thuật. Hàng nghìn công trình nghiên cứu cùng sáng kiến cải tiến kỹ thuật có giá trị thực tiễn cao đã được nghiệm thu và đưa vào ứng dụng rộng rãi. Các đề tài đã bao quát nhiều lĩnh vực trọng yếu từ đấu tranh phòng chống diễn biến hòa bình, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, nâng cao chất lượng huấn luyện sẵn sàng chiến đấu, làm tăng độ chính xác và an toàn của vũ khí trang bị kỹ thuật, sản xuất vật tư công nghệ cao cho đến ứng phó thiên tai, dịch bệnh và tối ưu hóa quản lý quân sự, qua đó làm lợi hàng trăm tỷ đồng cho ngân sách Nhà nước và Quân đội. Nhiều mô hình sáng tạo phong phú tại cơ sở như Tổ thanh niên công nghệ số, Câu lạc bộ nghiên cứu khoa học trẻ, diễn đàn trí thức trẻ hay phong trào Mỗi đoàn viên một ý tưởng sáng tạo đã hình thành và phát huy hiệu quả rõ nét. Thông qua các hoạt động này, thanh niên Quân đội từng bước xác lập tư duy số, tự giác làm chủ các phần mềm quản lý, hệ thống điều khiển tự động và khí tài thông minh, đồng thời khẳng định bản lĩnh, trí tuệ tại các hội thi, hội thao quân sự trong nước và quốc tế.
Bên cạnh những chuyển biến tích cực, thực tiễn tư duy và hoạt động đổi mới sáng tạo của thanh niên Quân đội hiện nay vẫn còn bộc lộ một số khoảng trống. Tiềm năng sáng tạo chưa được khơi thông đồng đều giữa các khối lực lượng khi phong trào nghiên cứu chủ yếu tập trung tại các học viện, nhà trường, viện nghiên cứu và doanh nghiệp quân đội, trong khi tại các đơn vị sẵn sàng chiến đấu, vùng sâu, vùng xa thì số lượng công trình, sáng kiến còn rất khiêm tốn. Nhận thức về chuyển đổi số ở một bộ phận sĩ quan trẻ, đoàn viên thanh niên còn có mặt hạn chế, dẫn đến tâm lý e ngại thay đổi thói quen làm việc từ thủ công sang môi trường số. Không ít cá nhân còn biểu hiện thụ động, thỏa mãn với kinh nghiệm cũ, thiếu khả năng phản biện khoa học và chưa dám đề xuất các giải pháp mang tính đột phá. Hàm lượng khoa học và chiều sâu công nghệ trong một số ý tưởng sáng tạo chưa thực sự tương xứng với yêu cầu thực tiễn, nhiều sáng kiến còn dừng lại ở mức cải tiến tình thế, giải quyết sự vụ vụn vặt. Công tác chuyển giao, thương mại hóa và nhân rộng kết quả sau khi đạt giải thưởng toàn quân ở một số đơn vị còn chậm, chưa tạo thành chuỗi giá trị ứng dụng liên hoàn trong toàn quân.
Những hạn chế nêu trên xuất phát từ sự tương tác của nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan. Nguồn kinh phí đầu tư cho hoạt động sáng tạo của tuổi trẻ ở cấp cơ sở còn eo hẹp, trong khi cơ sở vật chất, hệ thống phòng thí nghiệm chuyên sâu và mạng dữ liệu số dùng chung chưa thực sự đồng bộ. Cơ chế, chính sách thu hút, tạo nguồn và trọng dụng tài năng khoa học trẻ có nơi, có lúc chưa kịp thời. Chính sách tôn vinh, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ cũng như cơ chế ưu tiên thăng tiến dựa trên thành tích nghiên cứu chưa tạo được sức bật mạnh mẽ để thôi thúc thanh niên dấn thân vào con đường khoa học gian khổ. Cấp ủy, chỉ huy tại một số đơn vị cơ sở chưa thực sự sâu sát trong việc kiến tạo môi trường dân chủ học thuật, việc giao các bài toán kỹ thuật mới cho tổ chức đoàn thanh niên đảm nhiệm còn mang tính hình thức, thiếu định hướng chiến lược dài hạn nhằm bồi dưỡng tư duy đổi mới sáng tạo một cách bền vững.
2.4. Giải pháp phát triển tư duy đổi mới sáng tạo của thanh niên quân đội hiện nay
Một là, tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, chỉ huy các cấp; kiến tạo môi trường văn hóa đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong đơn vị.
Đây là giải pháp giữ vai trò định hướng chính trị, quyết định môi trường nuôi dưỡng và thúc đẩy tư duy đổi mới sáng tạo của thanh niên Quân đội. Cấp ủy, chính ủy, chính trị viên và người chỉ huy các cấp cần quán triệt sâu sắc các chủ trương, nghị quyết của Đảng, Quân ủy Trung ương và Bộ Quốc phòng về phát triển khoa học - công nghệ và chuyển đổi số; kịp thời cụ thể hóa thành các nghị quyết chuyên đề, chương trình hành động và kế hoạch công tác sát thực tiễn. Việc khuyến khích tinh thần đổi mới sáng tạo của tuổi trẻ phải được xác định là một tiêu chí quan trọng để đánh giá mức độ hoàn thành nhiệm vụ của tổ chức đảng và cán bộ chủ trì. Song song đó, cần xây dựng môi trường văn hóa quân sự dân chủ, cởi mở học thuật, tôn trọng các ý tưởng đột phá và chấp nhận rủi ro khoa học hợp lý; gắn trách nhiệm của lãnh đạo, chỉ huy trong việc định hướng, đồng hành, tháo gỡ khó khăn về nhận thức và kỹ năng cho sĩ quan, đoàn viên trẻ. Đẩy mạnh các phong trào thi đua như "Quân đội thi đua đổi mới, sáng tạo, chuyển đổi số", duy trì hiệu quả các mô hình "Bản tin số", Câu lạc bộ "Quân nhân số", hội thi sáng kiến cải tiến kỹ thuật; tăng cường kiểm tra, giám sát, sơ kết, tổng kết để khắc phục triệt để biểu hiện thờ ơ, né tránh hoặc xơ cứng trong tư duy.
Hai là, đổi mới nội dung, phương pháp giáo dục - đào tạo; đẩy mạnh phong trào "Bình dân học vụ số" nhằm nâng cao năng lực tư duy khoa học và kỹ năng công nghệ.
Giải pháp này trực tiếp tác động vào cấu trúc nhận thức, phương pháp luận và công cụ tư duy của người chiến sĩ trẻ. Các học viện, nhà trường quân đội cần đẩy mạnh chuyển đổi phương thức đào tạo từ thụ động truyền thụ tri thức sang phát triển tư duy phản biện, tư duy giải quyết vấn đề thông qua phương pháp dạy học dự án và tích hợp liên ngành; giảm tải lý thuyết hàn lâm, tăng thời lượng tự nghiên cứu, thực hành mô phỏng và xử lý tình huống tác chiến số. Tại các cơ quan, đơn vị cơ sở, cần triển khai sâu rộng, hiệu quả phong trào "Bình dân học vụ số" nhằm phổ cập năng lực số, kỹ năng an toàn thông tin, phân tích dữ liệu lớn (Big Data) và trí tuệ nhân tạo (AI), bảo đảm nguyên tắc "không ai bị bỏ lại phía sau" trong kỷ nguyên số. Người chỉ huy cần chủ động giao các đề tài, sáng kiến kỹ thuật bắt nguồn từ thực tế huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu, bảo dưỡng vũ khí trang bị công nghệ cao cho tổ chức đoàn đảm nhiệm. Qua quá trình trực tiếp đối mặt và giải quyết các bài toán kỹ thuật phức tạp, thanh niên Quân đội hình thành phản xạ tư duy độc lập, logic, chuyển hóa tri thức số thành kỹ năng làm chủ vũ khí, khí tài thông minh.
Ba là, hoàn thiện cơ chế, chính sách đãi ngộ, tôn vinh và bảo hộ sở hữu trí tuệ đối với tài năng khoa học trẻ.
Chính sách là đòn bẩy vật chất và tinh thần quan trọng nhằm kích thích động lực nội sinh của tư duy sáng tạo. Cơ quan chức năng các cấp cần kịp thời thể chế hóa các quy định của Đảng, Nhà nước và Quân đội về thu hút, trọng dụng cán bộ khoa học trẻ, sinh viên xuất sắc vào phục vụ Quân đội bảo đảm dân chủ, công khai, minh bạch. Cần thiết lập cơ chế đặc cách trong thăng quân hàm, nâng lương sớm, bổ nhiệm vượt cấp đối với những cán bộ, sĩ quan trẻ có công trình nghiên cứu xuất sắc, mang giá trị ứng dụng quốc phòng đặc biệt. Bên cạnh đó, cần hoàn thiện quy chế bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, công nhận các sáng kiến cải tiến kỹ thuật, lấy đó làm tiêu chuẩn ưu tiên trong quy hoạch, bổ nhiệm cán bộ; có cơ chế ưu tiên xét duyệt, cấp kinh phí nghiên cứu cho các nhà khoa học trẻ, đặc biệt là các công trình tham gia Giải thưởng "Tuổi trẻ sáng tạo trong Quân đội". Đảm bảo hài hòa giữa lợi ích tập thể và cá nhân thông qua việc chăm lo chế độ phụ cấp đặc thù, nhà ở, điều kiện sinh hoạt, kết hợp với tôn vinh kịp thời các Gương mặt trẻ tiêu biểu, Gương mặt trẻ triển vọng, tạo tâm lý an tâm cống hiến lâu dài.
Bốn là, đầu tư đồng bộ hạ tầng công nghệ, hiện đại hóa cơ sở vật chất và tăng cường liên kết nghiên cứu tạo bệ phóng cho hoạt động sáng tạo.
Cơ sở vật chất hiện đại là điều kiện vật chất không thể thiếu để hiện thực hóa các ý tưởng sáng tạo thành sản phẩm thực tiễn. Toàn quân cần ưu tiên nguồn lực hiện đại hóa hạ tầng thông tin, mạng truyền số liệu quân sự bảo đảm tốc độ cao, an toàn, bảo mật và kết nối thông suốt từ Bộ Quốc phòng đến các đơn vị cơ sở. Xây dựng đồng bộ hệ thống thư viện số, cơ sở dữ liệu khoa học dùng chung giúp cán bộ trẻ dễ dàng tiếp cận các xu hướng khoa học quân sự tiên tiến trên thế giới. Đồng thời, tập trung đầu tư xây dựng các phòng thí nghiệm trọng điểm, trung tâm mô phỏng tác chiến hiện đại, không gian nghiên cứu chuyên sâu về AI, công nghệ bán dẫn, robot quân sự và điều khiển tự động. Mở rộng liên kết, phối hợp nghiên cứu, chuyển giao công nghệ giữa các học viện, viện nghiên cứu quân đội với hệ thống các trường đại học, viện nghiên cứu dân sự và doanh nghiệp công nghệ hàng đầu trong nước nhằm chia sẻ dữ liệu, huy động nguồn lực xã hội. Môi trường công nghệ mở, hiện đại này sẽ là bệ phóng vững chắc giúp thanh niên Quân đội tối ưu hóa quy trình tư duy, thử nghiệm và làm chủ các giải pháp công nghệ số tiên tiến, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội tiến thẳng lên hiện đại.
3. Kết luận
Phát triển tư duy đổi mới sáng tạo của thanh niên quân đội là chìa khóa then chốt mở ra con đường tự chủ khoa học công nghệ quân sự và xây dựng lực lượng vũ trang nhân dân Việt Nam hiện đại. Đây là quá trình lâu dài đòi hỏi sự chuyển biến sâu sắc từ nhận thức của người lãnh đạo chỉ huy đến sự nỗ lực tự thân của từng quân nhân trẻ. Nhấn mạnh định hướng phát triển lực lượng vũ trang trong thời kỳ mới, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV khẳng định: "Xây dựng Quân đội nhân dân, Công an nhân dân cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, từng bước hiện đại, một số quân chủng, binh chủng, lực lượng tiến thẳng lên hiện đại; đến năm 2025, cơ bản xây dựng Quân đội, Công an tinh, gọn, mạnh, tạo tiền đề vững chắc, phấn đấu đến năm 2030 xây dựng Quân đội, Công an cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại; vững mạnh về chính trị, tư tưởng, đạo đức, tổ chức và cán bộ" (1, tr. 79-80). Khi được nuôi dưỡng trong môi trường văn hóa đổi mới, được rèn luyện qua thực tiễn chiến đấu và được tạo động lực bằng các chính sách trọng dụng xứng đáng, thanh niên quân đội sẽ phát huy tối đa tiềm năng trí tuệ, tạo nên những bước đột phá khoa học mạnh mẽ, góp phần bảo vệ vững chắc Tổ quốc trong kỷ nguyên mới.
Thiếu tá Hoàng Hải Dương, Trung tá Đỗ Anh Kiên, Thượng tá Nguyễn Quốc Duy
Hệ 5, Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng
Tài liệu tham khảo:
1. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập II, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
2. Nghị quyết số 57-NQ/TW, ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về "Đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và nghiên cứu, ứng dụng công nghệ số quốc gia".
3. Nghị quyết số 3488-NQ/QUTW, ngày 29/01/2025 của Quân ủy Trung ương về "Đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và nghiên cứu, ứng dụng công nghệ số trong Quân đội".
4. Kế hoạch số 536/KH-BQP về "Thực hiện Chương trình hành động của Chính phủ triển khai thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW và Kế hoạch số 4325/KH-BQP về thực hiện Đề án nghiên cứu, ứng dụng công nghệ số trong Bộ Quốc phòng.