Quản lý dạy học môn tiếng Anh theo hướng phát triển năng lực giao tiếp cho học sinh ở các trường trung học cơ sở trên địa bàn Thành phố Hà Nội: Thực trạng và giải pháp

Bài báo trình bày kết quả nghiên cứu thực trạng quản lý dạy học môn Tiếng Anh theo hướng phát triển năng lực giao tiếp cho học sinh trung học cơ sở (THCS) trên địa bàn thành phố Hà Nội, dựa trên khảo sát 248 cán bộ quản lý và giáo viên, phỏng vấn sâu 18 cán bộ quản lý tại các trường THCS thuộc 30 quận, huyện. Kết quả cho thấy công tác quản lý đã đạt được những kết quả bước đầu tích cực, song vẫn còn nhiều hạn chế: phương pháp dạy học truyền thống thiên về ngữ pháp còn chiếm ưu thế, việc đánh giá kỹ năng nghe – nói vẫn còn là hình thức, đồng thời tồn tại sự phân hóa có ý nghĩa thống kê giữa khu vực nội thành, đô thị mở rộng và ngoại thành. Trên cơ sở đó, bài báo đề xuất 6 biện pháp quản lý đồng bộ, đã được khảo nghiệm và đánh giá cao về tính cần thiết và tính khả thi làm cơ sở khoa học và thực tiễn cho các nhà quản lý giáo dục trong việc nâng cao chất lượng dạy học ngoại ngữ theo định hướng phát triển năng lực.

Từ khóa: quản lý dạy học; năng lực giao tiếp; môn Tiếng Anh; trung học cơ sở; thành phố Hà Nội.

Abstract: Developing students' communicative competence is a core objective of English language teaching under Vietnam's 2018 General Education Curriculum, requiring a comprehensive renewal of teaching management in schools. This paper presents research findings on the current state of managing English teaching towards communicative-competence development for lower secondary school students in Hanoi, based on a survey of 248 administrators and teachers and in-depth interviews with 18 administrators across 30 districts. The results show initial positive outcomes alongside persistent limitations: traditional grammar-oriented methods remain dominant, listening–speaking assessment remains formalistic, and statistically significant disparities exist among inner-city, suburban, and outlying areas. Accordingly, the paper proposes six synchronized management measures, which were evaluated as highly necessary and feasible providing a scientific and practical basis for educational administrators to improve the quality of competency-based English teaching.

Keywords: teaching management; communicative competence; English subject; lower secondary school; Hanoi city.

1. Đặt vấn đề

Trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh hội nhập quốc tế, năng lực sử dụng tiếng Anh trở thành một trong những năng lực then chốt giúp học sinh tiếp cận tri thức toàn cầu và mở rộng cơ hội phát triển bản thân. Chương trình giáo dục phổ thông 2018 xác định rõ năng lực giao tiếp là mục tiêu cốt lõi của môn Tiếng Anh, đồng thời yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động và sáng tạo của người học (Bộ GD&ĐT, 2018). Theo đó, học sinh sau khi hoàn thành chương trình THCS cần đạt Bậc 2 trong Khung năng lực ngoại ngữ 6 bậc dùng cho Việt Nam (tương đương trình độ A2 theo Khung tham chiếu chung châu Âu - CEFR), có khả năng giao tiếp trong các tình huống quen thuộc của đời sống hằng ngày.

Định hướng này gắn liền với quan điểm dạy học giao tiếp, trong đó giáo viên giữ vai trò tổ chức, hướng dẫn và hỗ trợ quá trình học tập, còn học sinh là chủ thể tích cực tham gia vào các hoạt động giao tiếp nhằm phát triển năng lực sử dụng ngôn ngữ (Richards & Rodgers, 2014; Littlewood, 2004). Tuy nhiên, để những định hướng đổi mới về phương pháp thực sự đi vào thực tiễn nhà trường, công tác quản lý dạy học đóng vai trò quyết định, bởi đây là quá trình tác động có mục đích, có hệ thống vào mọi thành tố của hoạt động dạy học từ mục tiêu, nội dung, phương pháp đến kiểm tra, đánh giá, đội ngũ và cơ sở vật chất (Trần Kiểm, 2014; Nguyễn Lộc, 2010).

Thành phố Hà Nội, với 30 quận, huyện, thị xã và hơn 600 trường THCS, là địa bàn có quy mô giáo dục lớn nhất cả nước, đồng thời cũng là nơi phản ánh khá điển hình những mâu thuẫn của quá trình đổi mới: chất lượng dạy học không đồng đều giữa khu vực nội thành và ngoại thành; phương pháp dạy học vẫn còn nặng về luyện thi; công tác quản lý dạy học chưa có cơ chế đủ hiệu quả để thúc đẩy đổi mới phương pháp một cách đồng bộ. Xuất phát từ thực tế đó, nghiên cứu về quản lý dạy học môn Tiếng Anh theo hướng phát triển năng lực giao tiếp cho học sinh THCS trên địa bàn thành phố Hà Nội có ý nghĩa khoa học và thực tiễn cao, góp phần cung cấp cơ sở cho các nhà quản lý giáo dục trong việc đề xuất và triển khai các biện pháp quản lý phù hợp.

2. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phối hợp các phương pháp: (1) phương pháp nghiên cứu lý luận nhằm hệ thống hóa các khái niệm và xây dựng khung lý thuyết về quản lý dạy học môn Tiếng Anh theo hướng phát triển năng lực giao tiếp; (2) phương pháp điều tra bằng bảng hỏi, tiến hành khảo sát 248 cán bộ quản lý và giáo viên tiếng Anh tại các trường THCS thuộc 30 quận, huyện của thành phố Hà Nội, được lựa chọn theo phương pháp phân tầng đại diện cho ba khu vực: nội thành, đô thị mở rộng và ngoại thành; (3) phương pháp phỏng vấn sâu 18 cán bộ quản lý (hiệu trưởng, phó hiệu trưởng, tổ trưởng chuyên môn) nhằm thu thập thông tin định tính bổ sung; (4) phương pháp thống kê toán học, sử dụng phần mềm SPSS 26.0 để xử lý số liệu, tính giá trị trung bình (Mean), độ lệch chuẩn (Std.) và kiểm định sự khác biệt giữa các nhóm bằng phân tích phương sai (ANOVA, p < 0,05); (5) phương pháp khảo nghiệm, lấy ý kiến đánh giá của 65 cán bộ quản lý và giáo viên cốt cán về tính cần thiết và tính khả thi của các biện pháp được đề xuất. Số liệu thực trạng được thu thập trong năm học 2024 – 2025.

3. Kết quả nghiên cứu

3.1. Một số vấn đề lý luận về quản lý dạy học môn Tiếng Anh theo hướng phát triển năng lực giao tiếp

Quản lý dạy học môn Tiếng Anh theo hướng phát triển năng lực giao tiếp được hiểu là sự tác động có mục đích, có hệ thống của chủ thể quản lý vào mọi thành tố của quá trình dạy học, từ khâu lập kế hoạch đến kiểm tra, đánh giá, nhằm tối ưu hóa khả năng vận dụng ngôn ngữ của học sinh trong các ngữ cảnh thực tiễn. Nội dung quản lý dạy học môn Tiếng Anh bao gồm sáu thành tố có quan hệ biện chứng, tác động qua lại lẫn nhau: quản lý mục tiêu dạy học; quản lý nội dung chương trình; quản lý phương pháp dạy học; quản lý hoạt động kiểm tra, đánh giá; quản lý đội ngũ giáo viên; và quản lý cơ sở vật chất, thiết bị dạy học. Hiệu quả của công tác quản lý chịu tác động của hai nhóm yếu tố: nhóm yếu tố chủ quan, gồm: năng lực của cán bộ quản lý, năng lực và động cơ của đội ngũ giáo viên, thái độ học tập của học sinh và nhóm yếu tố khách quan, gồm: hệ thống chính sách, chương trình giáo dục, điều kiện cơ sở vật chất, môi trường kinh tế – xã hội (Trần Kiểm, 2014).

3.2. Thực trạng dạy học môn Tiếng Anh theo hướng phát triển năng lực giao tiếp

Kết quả khảo sát cho thấy, tại các trường THCS trên địa bàn thành phố Hà Nội, mục tiêu dạy học Tiếng Anh đang tồn tại tình trạng "mục tiêu kép": một mặt hướng tới phát triển toàn diện bốn kỹ năng nghe, nói, đọc, viết; mặt khác vẫn chịu áp lực từ các kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 THPT vốn nặng về ngữ pháp và kỹ năng làm bài viết. Về nội dung chương trình, các trường đã triển khai chương trình 2018 với hệ thống sách giáo khoa mới theo mô hình xoáy ốc, đồng thời tích hợp các chương trình bổ trợ với giáo viên nước ngoài, song vẫn còn bất cập về tính thống nhất giữa chương trình chính khóa và chương trình tăng cường.

Về phương pháp dạy học, kết quả khảo sát 184 giáo viên cho thấy khoảng cách rõ rệt giữa định hướng đổi mới và thực tiễn giảng dạy (Bảng 1).

Bảng 1. Mức độ sử dụng các phương pháp dạy học tiếng Anh (N = 184 giáo viên)

Số liệu Bảng 1 cho thấy phương pháp giảng giải truyền thống vẫn được sử dụng với tần suất cao nhất, trong khi các phương pháp hiện đại gắn với phát triển năng lực giao tiếp như lớp học đảo ngược, dạy học dự án và ứng dụng trí tuệ nhân tạo còn được áp dụng rất hạn chế, phản ánh khoảng cách lớn giữa định hướng của Chương trình giáo dục phổ thông 2018 với thực tiễn giảng dạy.

Tương tự, kết quả khảo sát về công tác kiểm tra, đánh giá cho thấy hình thức kiểm tra viết truyền thống vẫn chiếm ưu thế tuyệt đối, trong khi đánh giá qua hồ sơ học tập và kiểm tra kỹ năng nói rất ít được áp dụng, cho thấy sự mất cân đối nghiêm trọng giữa mục tiêu phát triển năng lực giao tiếp với thực tiễn đánh giá.

3.3. Thực trạng quản lý dạy học và sự phân hóa theo khu vực

Kết quả kiểm định Independent-samples T-test/ANOVA (N = 248) cho thấy có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) về mức độ thực hiện các nội dung quản lý dạy học giữa ba khu vực địa lý của thành phố Hà Nội (Bảng 2).

Bảng 2. So sánh điểm trung bình quản lý dạy học theo khu vực (N = 248)

Kết quả cho thấy điểm trung bình ở tất cả các nội dung quản lý đều giảm dần từ khu vực nội thành đến đô thị mở rộng và thấp nhất ở khu vực ngoại thành, với mức chênh lệch từ 0,20 đến 0,56 điểm; sự khác biệt lớn nhất tập trung ở nội dung quản lý đổi mới phương pháp dạy học. Kết quả này có thể được lý giải bởi sự khác biệt về điều kiện kinh tế – xã hội, mức độ đầu tư cơ sở vật chất và khả năng tiếp cận các chương trình bồi dưỡng chuyên môn giữa các khu vực, gợi ý cần có chính sách hỗ trợ phù hợp đối với các trường ngoại thành.

Về điểm mạnh, công tác quản lý dạy học tại các trường THCS trên địa bàn thành phố Hà Nội có sự chỉ đạo quyết liệt của ban giám hiệu, đội ngũ giáo viên đạt chuẩn trình độ và năng lực ngôn ngữ tốt (nhiều giáo viên đạt trình độ C1, C2 theo khung CEFR), môi trường học tập được đầu tư khá đồng bộ và nhận được sự đồng thuận cao từ phía gia đình học sinh. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra một số hạn chế điển hình: (i) việc quản lý dạy học phân hóa chưa hiệu quả trong bối cảnh sĩ số lớp đông (45 – 55 học sinh/lớp); (ii) tồn tại mâu thuẫn giữa định hướng phát triển năng lực giao tiếp với áp lực thi cử nặng về ngữ pháp; (iii) tính rời rạc trong quản lý các chương trình bổ trợ và hoạt động ngoại khóa; (iv) hạn chế trong giám sát, đánh giá hiệu quả sau bồi dưỡng giáo viên; (v) chưa tối ưu hóa việc quản lý và khai thác học liệu số dùng chung. Nguyên nhân của những hạn chế này đến từ cả yếu tố khách quan như áp lực thi cử, sĩ số lớp học, chính sách chưa đồng bộ và yếu tố chủ quan như năng lực quản trị chuyên sâu về ngoại ngữ của một bộ phận cán bộ quản lý còn hạn chế, tâm lý ngại thay đổi của giáo viên, cơ chế thi đua khen thưởng chưa thực sự đổi mới.

3.4. Biện pháp quản lý dạy học môn Tiếng Anh theo hướng phát triển năng lực giao tiếp

Trên cơ sở lý luận và thực trạng nêu trên, nghiên cứu đề xuất hệ thống 6 biện pháp quản lý có quan hệ biện chứng, tác động đồng bộ vào các thành tố của quá trình dạy học:

Biện pháp 1. Nâng cao nhận thức cho đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý về dạy học Tiếng Anh theo định hướng phát triển năng lực giao tiếp, thông qua tổ chức tọa đàm chuyên sâu về Chương trình giáo dục phổ thông 2018, diễn đàn trao đổi về Khung năng lực ngoại ngữ 6 bậc và xây dựng văn hóa chia sẻ chuyên môn trong tổ bộ môn.

Biện pháp 2. Đổi mới xây dựng kế hoạch dạy học, chuyển từ tư duy "dạy hết bài, hết sách" sang xác định rõ năng lực đầu ra cần hình thành, thiết kế tiến trình dạy học theo hướng hoạt động bao gồm các bước: Khởi động – Hình thành kiến thức – Luyện tập – Vận dụng và số hóa, chia sẻ kế hoạch dạy học trong tổ chuyên môn.

Biện pháp 3. Chỉ đạo đổi mới phương pháp dạy học, theo hướng ưu tiên dạy học dựa trên nhiệm vụ và dạy học dự án, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ và mô hình lớp học đảo ngược, đồng thời chỉ đạo kỹ thuật dạy học phân hóa phù hợp với sự chênh lệch trình độ học sinh.

Biện pháp 4. Đổi mới kiểm tra, đánh giá theo hướng đánh giá toàn diện năng lực giao tiếp, thông qua đa dạng hóa hình thức đánh giá thường xuyên bằng cách thuyết trình, đóng vai, portfolio, xây dựng bộ tiêu chí đánh giá minh bạch cho kỹ năng nói, viết và cải tiến cấu trúc đề kiểm tra định kỳ theo hướng tăng cường kỹ năng nghe.

Biện pháp 5. Phát triển đội ngũ giáo viên đáp ứng yêu cầu dạy học theo năng lực, qua đổi mới sinh hoạt chuyên môn theo mô hình cộng đồng học tập, tổ chức bồi dưỡng theo hướng "cầm tay chỉ việc" và xây dựng cơ chế khuyến khích giáo viên tự học, tự nghiên cứu.

Biện pháp 6. Tăng cường các điều kiện hỗ trợ dạy học, gồm hiện đại hóa hệ thống phòng chức năng, xây dựng hệ thống học liệu số dùng chung, ứng dụng các nền tảng công nghệ giáo dục như EdTech, LMS, AI hỗ trợ luyện nói và đẩy mạnh xã hội hóa nguồn lực.

Kết quả khảo sát ý kiến của 65 cán bộ quản lý và giáo viên cốt cán về tính cần thiết và tính khả thi của 6 biện pháp được trình bày ở Bảng 3.

Bảng 3. Kết quả khảo nghiệm tính cần thiết và tính khả thi của 6 biện pháp (N = 65)

Kết quả khảo nghiệm cho thấy cả 6 biện pháp đều được đánh giá ở mức rất cần thiết và có tính khả thi. Biện pháp "Nâng cao nhận thức cho đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý" được đánh giá cao nhất ở cả hai tiêu chí, trong khi biện pháp "Đổi mới kiểm tra, đánh giá" có mức chênh lệch giữa tính cần thiết và tính khả thi lớn nhất, phản ánh những khó khăn thực tế trong việc thay đổi công cụ và năng lực đánh giá của giáo viên. Khoảng cách trung bình giữa hai tiêu chí không lớn, cho thấy hệ thống biện pháp có cơ sở khoa học, phù hợp với thực tiễn quản lý và có khả năng triển khai tại các trường THCS trên địa bàn nghiên cứu.

4. Kết luận

Quản lý dạy học môn Tiếng Anh theo hướng phát triển năng lực giao tiếp là quá trình tác động có mục đích, có hệ thống vào mọi thành tố của hoạt động dạy học nhằm giúp học sinh hình thành khả năng sử dụng ngôn ngữ trong thực tiễn. Kết quả nghiên cứu tại các trường THCS trên địa bàn thành phố Hà Nội cho thấy công tác quản lý đã đạt được những kết quả bước đầu đáng ghi nhận về cơ sở vật chất và trình độ chuyên môn của đội ngũ giáo viên, song vẫn còn những hạn chế mang tính điển hình của giáo dục đô thị: áp lực sĩ số lớp học đông, tâm lý nặng về điểm số thi cử, sự thiếu đồng bộ trong đánh giá kỹ năng nghe – nói và sự phân hóa có ý nghĩa thống kê giữa các khu vực nội thành, đô thị mở rộng và ngoại thành. Hệ thống 6 biện pháp quản lý được đề xuất từ nâng cao nhận thức, đổi mới kế hoạch, phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá đến phát triển đội ngũ và tăng cường điều kiện hỗ trợ đã được khảo nghiệm và khẳng định tính cần thiết, tính khả thi cao. Đây là cơ sở khoa học và thực tiễn để các nhà quản lý giáo dục tham khảo, vận dụng nhằm nâng cao chất lượng dạy học Tiếng Anh theo định hướng phát triển năng lực giao tiếp, đáp ứng yêu cầu đổi mới của Chương trình giáo dục phổ thông 2018 và yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Tài liệu tham khảo

1. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018). Chương trình giáo dục phổ thông: Chương trình tổng thể (Ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/12/2018).

2. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018). Chương trình giáo dục phổ thông môn Tiếng Anh (ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT).

3. Đặng Thành Hưng (2012). Dạy học hiện đại: Lý luận, biện pháp, kỹ thuật. NXB Đại học Sư phạm.

4. Nguyễn Công Giáp (2016). Quản lý hoạt động dạy học môn Tiếng Anh ở các trường trung học cơ sở theo tiếp cận năng lực. Luận văn Thạc sĩ Quản lý giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội.

5. Nguyễn Lộc (2010). Lý luận về quản lý giáo dục. NXB Giáo dục Việt Nam.

6. Nguyễn Thị Hồng Nam (2021). Đổi mới kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh theo định hướng phát triển năng lực giao tiếp. Tạp chí Giáo dục, Số 498, tr. 12-17.

7. Trần Kiểm (2014). Khoa học quản lý giáo dục - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn. NXB Đại học Sư phạm.

8. Canale, M., & Swain, M. (1980). Theoretical bases of communicative approaches to second language teaching and testing. Applied Linguistics, 1(1), 1-47.

9. Littlewood, W. (2004). The task-based approach: some questions and suggestions. ELT Journal, 58(4), 319-326.

10. Richards, J. C., & Rodgers, T. S. (2014). Approaches and Methods in Language Teaching (3rd ed.). Cambridge University Press.

Nguyễn Thị Thu

Trường Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội