Từ những kết quả và khó khăn trong tổ chức thực hiện, bài viết đề xuất một số định hướng nhằm tăng cường trách nhiệm giải trình, nâng cao hiệu quả cải cách hành chính và phát huy vai trò tham gia, giám sát của Nhân dân, trong đó có thanh niên.
Từ khóa: dân chủ xã hội chủ nghĩa; Đảng Cộng sản Việt Nam; đổi mới; quyền làm chủ của Nhân dân; dân chủ ở cơ sở; cải cách hành chính.
1. Sự phát triển nhận thức của Đảng về dân chủ xã hội chủ nghĩa trong thời kỳ đổi mới
Công cuộc đổi mới do Đảng Cộng sản Việt Nam khởi xướng và lãnh đạo từ năm 1986 đã mở ra quá trình đổi mới tư duy trên nhiều lĩnh vực, trong đó có nhận thức về dân chủ và quyền làm chủ của Nhân dân. Từ việc nhìn nhận những hạn chế của cơ chế tập trung quan liêu, bao cấp, Đảng từng bước bổ sung, phát triển quan điểm về dân chủ trên nền tảng chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, gắn với yêu cầu phát triển đất nước và tổng kết thực tiễn. Văn kiện Đại hội XIII tiếp tục khẳng định: "Dân chủ xã hội chủ nghĩa là bản chất của chế độ ta, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển đất nước".[1]
Quan điểm trên thể hiện sự thống nhất giữa bản chất, mục tiêu và động lực của dân chủ xã hội chủ nghĩa. Dân chủ là bản chất của chế độ bởi quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân; là mục tiêu vì hướng đến bảo đảm những quyền và lợi ích chính đáng của mỗi người; đồng thời là động lực khi tạo điều kiện để Nhân dân tham gia quản lý xã hội, đóng góp trí tuệ, sáng kiến và trách nhiệm vào công cuộc phát triển. Từ góc nhìn của tổ chức Đoàn, việc phát huy dân chủ còn có ý nghĩa thiết thực trong khơi dậy tinh thần chủ động, ý thức công dân và khát vọng cống hiến của thế hệ trẻ.
Nhận thức của Đảng về dân chủ còn được cụ thể hóa qua quá trình bổ sung phương châm thực hành dân chủ ở cơ sở. Từ yêu cầu để Nhân dân được biết, được bàn và tham gia thực hiện, phương châm từng bước được hoàn thiện, đến Đại hội XIII được xác định là: "Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng". Việc nhấn mạnh quyền giám sát và thụ hưởng cho thấy dân chủ không chỉ dừng ở sự tham gia vào quá trình thực hiện mà còn gắn với trách nhiệm giải trình của cơ quan công quyền và kết quả phát triển mà người dân được hưởng. Đây cũng là cơ sở để tổ chức Đoàn tăng cường lắng nghe, tiếp nhận ý kiến và tạo điều kiện cho đoàn viên, thanh niên tham gia các hoạt động ở địa phương.[2]
Song song đó, cơ chế "Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, Nhân dân làm chủ" thể hiện mối quan hệ giữa định hướng chính trị, tổ chức thực hiện bằng pháp luật và phát huy quyền làm chủ của Nhân dân. Việc vận hành hiệu quả cơ chế này đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ, công khai, minh bạch và tôn trọng ý kiến chính đáng của người dân; qua đó củng cố sự gắn bó giữa Đảng, Nhà nước với Nhân dân.[3]
2. Thể chế hóa dân chủ xã hội chủ nghĩa và những vấn đề đặt ra hiện nay
Những quan điểm của Đảng về dân chủ cần được thể chế hóa thành quy định pháp luật và tổ chức thực hiện trong đời sống. Quá trình này góp phần xác định rõ quyền, trách nhiệm của các chủ thể, đồng thời tạo cơ sở để Nhân dân tham gia, giám sát hoạt động của cơ quan nhà nước. Bên cạnh những kết quả đạt được, việc đưa các quy định vào thực tiễn vẫn còn những vấn đề cần tiếp tục quan tâm, hoàn thiện.
Hiến pháp năm 2013 khẳng định tại Điều 2: "Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam do Nhân dân làm chủ; tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức". Quy định này xác lập nguyên tắc quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân, đồng thời đặt ra yêu cầu tổ chức và thực thi quyền lực đúng thẩm quyền, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước. Đây là cơ sở hiến định quan trọng để bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân trong thực tế.[4],[5],[6]
Trên cơ sở đó, Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới nhấn mạnh yêu cầu thượng tôn Hiến pháp và pháp luật, kiểm soát quyền lực, nâng cao trách nhiệm giải trình và chất lượng phục vụ Nhân dân. Ở cấp cơ sở, Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022 quy định cụ thể những nội dung Nhân dân được biết, được bàn, quyết định, tham gia ý kiến, kiểm tra và giám sát; đồng thời xác định trách nhiệm của chính quyền, cơ quan, đơn vị trong việc bảo đảm thực hiện dân chủ. Các quy định này tạo điều kiện để quyền làm chủ của Nhân dân được thực hiện gần gũi, thiết thực hơn trong cộng đồng dân cư và nơi làm việc.[7],[8],[9],[10]
Bên cạnh những chuyển biến tích cực, thực tiễn thực hiện dân chủ ở một số nơi vẫn còn hạn chế, nhất là trong công khai thông tin, tiếp thu ý kiến, giải quyết kiến nghị và trách nhiệm giải trình. Một bộ phận người dân chưa có điều kiện tiếp cận đầy đủ thông tin hoặc chưa chủ động sử dụng các hình thức tham gia, giám sát theo quy định. Những vấn đề này đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện cơ chế thực hiện, nâng cao đạo đức công vụ, phòng ngừa tham nhũng, tiêu cực và cải thiện chất lượng phục vụ. Đối với tổ chức Đoàn, đây cũng là cơ hội để phát huy vai trò cầu nối, tuyên truyền pháp luật và tập hợp những đề xuất xây dựng từ đoàn viên, thanh niên.
3. Một số định hướng phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa trong thời gian tới
Để tiếp tục phát huy những kết quả đã đạt được và khắc phục hạn chế trong thực tiễn, cần quan tâm triển khai đồng bộ một số định hướng sau:
Một là, tiếp tục hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu quả kiểm soát quyền lực nhà nước. Việc cụ thể hóa Hiến pháp năm 2013 và Nghị quyết số 27-NQ/TW cần gắn với yêu cầu rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền và khả thi trong tổ chức thực hiện. Đồng thời, chú trọng công khai thông tin, tăng cường trách nhiệm giải trình của cơ quan, người có thẩm quyền và phát huy vai trò giám sát của Nhân dân, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cùng các tổ chức chính trị – xã hội. Những kiến nghị, phản ánh chính đáng cần được tiếp nhận, giải quyết kịp thời và thông tin kết quả minh bạch.[11],[12]
Hai là, đẩy mạnh cải cách hành chính và chuyển đổi số theo hướng lấy người dân làm trung tâm phục vụ. Cần tiếp tục đơn giản hóa thủ tục, nâng cao chất lượng dịch vụ công, công khai quy trình và kết quả giải quyết công việc; đồng thời hỗ trợ người dân tiếp cận, sử dụng các nền tảng số thuận tiện, an toàn. Hiệu quả cải cách không chỉ thể hiện ở số thủ tục được cắt giảm mà còn ở thời gian, chi phí và mức độ hài lòng của người dân, doanh nghiệp. Tổ chức Đoàn có thể tham gia thiết thực thông qua các đội hình thanh niên tình nguyện hỗ trợ dịch vụ công trực tuyến và phổ cập kỹ năng số tại cơ sở.[13]
Ba là, phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị – xã hội và nâng cao năng lực thực hành dân chủ của Nhân dân. Cần tăng cường tuyên truyền, phổ biến pháp luật bằng hình thức dễ hiểu, dễ tiếp cận; tạo điều kiện để người dân góp ý, đối thoại và giám sát các vấn đề liên quan trực tiếp đến đời sống. Đối với Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, cần chú trọng giáo dục lý tưởng, đạo đức công dân, ý thức thượng tôn pháp luật; khuyến khích đoàn viên, thanh niên tham gia góp ý xây dựng Đảng, xây dựng chính quyền và đề xuất sáng kiến phục vụ cộng đồng. Việc phát huy tiếng nói của thanh niên cần đi đôi với tinh thần trách nhiệm, thái độ xây dựng và tôn trọng các quy định pháp luật.[14]
Xây dựng và phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa là quá trình lâu dài, đòi hỏi sự thống nhất giữa nhận thức, thể chế và hành động. Tiếp tục thực hiện tốt cơ chế "Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, Nhân dân làm chủ", đồng thời nâng cao hiệu lực quản lý, trách nhiệm phục vụ và khả năng tham gia của người dân sẽ góp phần củng cố niềm tin xã hội, phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc. Với trách nhiệm của tổ chức chính trị – xã hội của thanh niên, Đoàn TNCS Hồ Chí Minh cần chủ động đồng hành cùng cấp ủy, chính quyền trong tuyên truyền, vận động và tổ chức những hoạt động cụ thể, để quyền làm chủ của Nhân dân ngày càng được thực hiện đầy đủ, thiết thực và hiệu quả.
NCS, ThS. Ngô Hoàng Khánh Duy, Học viện Báo chí và Tuyên truyền
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Ban Chấp hành Trung ương (2022), Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới.
[2] Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII (Tập 1), Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật.
[3] Quốc hội (2013), Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013.
[4] Quốc hội (2022), Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (Luật số 10/2022/QH15).
[1] Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Tập 1, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà nội, tr.173.
[2] Đảng cộng sản Việt Nam (2021), Sđd, Tập 1, tr.173.
[3] Đảng cộng sản Việt Nam (2021), Sđd, Tập 1, tr.173.
[4] Quốc hội (2013), Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013, Điểu 2.
[5] Quốc hội (2013), Tlđd, Điều 2.
[6] Quốc hội (2013), Tlđd, Điều 2.
[7] Ban Chấp hành Trung ương (2022), Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới.
[8] Ban Chấp hành Trung ương (2022), Tlđd.
[9] Quốc hội (2022), Luật Thực hiện dân chủ cơ sở (Luật số 10/2022/QH15).
[10] Quốc hội (2022), Tlđd.
[11] Quốc hội (2013), Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013.
[12] Ban Chấp hành Trung ương (2022), Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022.
[13] Ban Chấp hành Trung ương (2022), Tlđd.
[14] Quốc hội (2022), Luật Thực hiện dân chủ cơ sở.