Công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa thể hiện trực tiếp mối quan hệ giữa cấp ủy lãnh đạo, chính quyền quản lý và nhân dân là chủ thể di sản. Trên địa bàn phường Đông Sơn, tỉnh Thanh Hóa yêu cầu bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hoá phi vật thể Ngũ trò Viên Khê trở nên cấp thiết nhằm đáp ứng nhu cầu gìn giữ, hưởng thụ văn hoá của người dân.
1. Ngũ trò Viên Khê (dân ca Đông Anh) giá trị di sản văn hóa cần được gìn giữ
Ngũ trò Viên Khê là loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian kết hợp ca và múa của cư dân vùng Đông Anh cũ, nay thuộc phường Đông Sơn. Từ năm trò diễn ban đầu, hệ thống phát triển thành 12 trò: Múa đèn, Tiên Cuội, Thủy phường, Trống mõ, Thiếp, Văn Vương, Thủy, Xiêm Thành, Hà Lan, Tú Huần, Ngô Quốc và Nữ quan. Ngày 20/7/2017, Ngũ trò Viên Khê được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Về lịch sử, hồ sơ di sản ghi ba giả thuyết về nguồn gốc, đưa thời điểm hình thành về thế kỷ V đến thế kỷ VII, thế kỷ XI hoặc thời Trần. Các giả thuyết khác nhau về niên đại nhưng đều có điểm chung do cư dân châu thổ sông Mã sáng tạo và bồi đắp qua nhiều thế kỷ. Việc mở rộng từ 5 lên 12 trò cho thấy khả năng sáng tạo của người dân trong tiếp nhận và gìn giữ giá trị văn hoá di sản văn hoá.
Về văn hóa, tín ngưỡng, Ngũ trò gắn với lễ hội Nghè Sâm thờ Thành hoàng làng Viên Khê, lễ hội hàng tổng tổ chức ba năm một lần. Trước mỗi kỳ hội, từng làng diễn và chấm điểm để chọn trò đi thi; làng có trò diễn hay nhất được làm chủ lễ. Cơ chế này vừa là nghi lễ tế thần, vừa là hình thức tự quản và thi đua giữa các làng, gắn kết chín làng cùng thực hành di sản.
Về nghệ thuật, Ngũ trò là chỉnh thể tổng hợp ca, múa và diễn xướng có tích truyện; So với các trò diễn dân gian khác trong tỉnh và cả nước, điểm nổi bật là mỗi trò đã có kịch bản với nội dung phong phú. Tổ khúc Múa đèn tái hiện chu trình sản xuất nông nghiệp qua nhiều bài; người múa đội đèn trên đầu, vừa hát vừa múa mà đèn không được đổ. Trang phục trò Tiên Cuội và nét múa của Múa đèn gần với nghệ thuật cung đình, dấu hiệu về sự tham gia của trí thức địa phương vào quá trình sáng tạo. Toàn bộ vốn nghệ thuật ấy được trao truyền bằng truyền khẩu trong gia đình, dòng họ.
Về giá trị xã hội, trò diễn do nhân dân lao động sáng tạo, thực hành và thụ hưởng, nhằm cổ vũ tinh thần con người sau lao động. Di sản đại diện cho bản sắc của cộng đồng, được lưu truyền qua nhiều thế hệ, được cộng đồng tự nguyện đề cử và cam kết bảo vệ. Trong điều kiện hiện nay, đó là nguồn lực nội sinh để giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ và phát triển du lịch văn hóa của địa phương, đồng thời là cơ sở thực tiễn của quan điểm coi nhân dân là chủ thể của di sản.
2. Thực trạng công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể Ngũ trò Viên Khê trên địa bàn phường Đông Sơn
Công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hoá phi vật thể Ngũ Trò Viên Khê trên địa bàn phường Đông Sơn đã đạt được một số kết quả nổi bật, cụ thể là:
Một là, chủ trương bảo tồn giá trị di sản văn hoá đã được thể chế hóa thành đề án. Thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hoá Việt Nam, Ban Thường vụ Đảng ủy phường Đông Sơn ban hành Kế hoạch hành động số 71-KH/ĐU ngày 22/4/2026. Ngày 26/8/2026, UBND phường ban hành Đề án bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hoá phi vật thể Ngũ trò Viên Khê (dân ca Đông Anh) giai đoạn 2026-2030 trên địa bàn phường Đông Sơn (ban hành kèm theo Quyết định số 2523/QĐ-UBND ngày 26/8/2026 của UBND phường Đông Sơn, xác định mục tiêu cho từng giai đoạn 2026, 2027 và 2028-2030, Đề án xác định 12 nhóm nhiệm vụ, giải pháp, kinh phí dự kiến và trách nhiệm của từng phòng, đơn vị, tổ dân phố. Các hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hoá từ đây có căn cứ để bố trí dự toán hằng năm và đầu mối chịu trách nhiệm.
Hai là, Đề án bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hoá phi vật thể Ngũ trò Viên Khê được triển khai ngay sau khi ban hành bằng mô hình câu lạc bộ. UBND phường ban hành Kế hoạch số 488/KH-UBND ngày 14/9/2026 tổ chức ra mắt 04 câu lạc bộ: Câu lạc bộ Bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá phi vật thể Ngũ trò Viên Khê, Câu lạc bộ Ngũ trò Viên Khê tổ dân phố Viên Khê, Câu lạc bộ Ngũ trò Viên Khê tổ dân phố Đông Anh và Câu lạc bộ Ngũ trò Viên Khê Trường TH & THCS Nguyễn Mộng Tuân. Mỗi câu lạc bộ có quyết định thành lập, ban chủ nhiệm và quy chế hoạt động.
Hình ảnh trong liên khúc: Đi cấy – Đi gặt – Xe chỉ - Vá may – Đan lừ do Câu lạc bộ Ngũ trò Viên khê tổ dân phố Đông Khê biểu diễn tại buổi lễ ra mắt
Ba là, chủ trương bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hoá phi vật thể Ngũ Trò Viên Khê của Đảng uỷ phường và Đề án của UBND phường được nhân dân quan tâm, ủng hộ. Người dân hai tổ dân phố Viên Khê, Đông Anh và giáo viên, học sinh Trường TH & THCS Nguyễn Mộng Tuân tích cực, chủ động tập luyện tại Đình Hát, nhà văn hóa tổ dân phố và nhà trường. Trước khi thực hiện đề án, hai đội văn nghệ Viên Khê & Đông Anh đã nhiều năm hoạt động tự nguyện, tự đóng góp kinh phí. Sự tham gia chủ động của người dân chính là điều kiện để Đề án đi vào thực tế.
Bên cạnh những kết quả đạt được, việc thực hiện bảo tồn và phát huy giá trị di sản gặp những khó khăn như: Lực lượng nắm giữ di sản suy giảm: trong 12 nghệ nhân ưu tú, đến tháng 9 năm 2026 chỉ còn 6 nghệ nhân; Phần lớn các nghệ nhân tuổi cao sức yếu, trong khi đó sự quan tâm của thế hệ trẻ đối với giá trị di sản còn hạn chế; Việc truyền dạy di sản còn chưa đồng đều giữa 12 trò, hệ thống các trò chưa được phục hồi nguyên vẹn; Cơ sở vật chất, trang thiết bị của các câu lạc bộ còn thiếu; Hoạt động tuyên truyền, quảng bá di sản chưa gắn với thu hút khách du lịch và hình thành sản phẩm du lịch trải nghiệm.
Nguyên nhân của những khó khăn trên là do: Đô thị hóa, công nghiệp hóa làm thay đổi không gian cư trú, lao động trẻ đi làm xa, số lượng nghệ nhân còn ít; Công tác truyền dạy chưa được tổ chức khoa học, có hệ thống; Công tác tuyên truyền, quảng bá chưa thường xuyên; Nguồn lực đầu tư chủ yếu dựa vào ngân sách nhà nước, khả năng huy động xã hội hóa thấp; Bảo tồn chưa gắn với phát triển sản phẩm, dịch vụ du lịch nên chưa đem lại lợi ích kinh tế cho người dân.
3. Một số nhiệm vụ của UBND phường Đông Sơn trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể Ngũ trò Viên Khê trong đời sống đương đại
Thứ nhất, tổ chức truyền dạy có hệ thống gắn với tư liệu hóa, số hóa di sản.
Giải pháp này khắc phục tình trạng truyền dạy tự phát, không đồng đều. Phòng Văn hóa - Xã hội thuộc UBND phường chủ trì tham mưu, phối hợp với Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch triển khai "Dự án sưu tầm nghiên cứu, bổ sung tư liệu và số hoá tư liệu 12 trò diễn trong hệ thống Ngũ Trò Viên Khê (dân ca Đông Anh)" phục vụ công tác lưu trữ, xây dựng tài liệu truyền dạy. Việc này cần làm sớm vì hiện nay trên địa bàn phường chỉ còn 6 nghệ nhân ưu tú. Trên cơ sở tài liệu thống nhất, Ban chủ nhiệm các câu lạc bộ mở lớp truyền dạy tại cộng đồng có giám sát, đánh giá kết quả học tập, lập kế hoạch dạy đủ 12 trò, sử dụng kinh phí hỗ trợ truyền dạy hàng năm để thực hiện.
Thứ hai, xây dựng lực lượng kế cận và duy trì thiết chế thực hành thường xuyên
Trong bối cảnh lao động trẻ đi làm xa, lực lượng kế cận để thực hành di sản phải được xây dựng từ thanh thiếu niên tại địa phương. Ban chủ nhiệm 04 câu lạc bộ cần duy trì lịch sinh hoạt định kỳ tại những thiết chế sẵn có là Đình Hát đã được tu bổ, nhà văn hóa tổ dân phố và trường học. Trường TH & THCS Nguyễn Mộng Tuân, các trường trên địa bàn và tổ chức Đoàn tăng cường thực hiện chương trình giáo dục di sản giai đoạn 2027-2028; đưa giáo dục văn hóa truyền thống Ngũ trò Viên Khê trở thành tiêu chí đánh giá hoạt động của các nhà trường. Hằng năm, UBND phường tổ chức một đến hai cuộc thi dành cho lứa tuổi thanh thiếu niên dựa trên các tích trò dân gian từ kinh phí hội thi, hội diễn.
Thứ ba, đổi mới công tác tuyên truyền, quảng bá di sản theo hướng có trọng tâm, có đối tượng
Để khắc phục tình trạng truyền thông rời rạc, Trung tâm Cung ứng dịch vụ công phối hợp với Phòng Văn hóa - Xã hội xây dựng chuyên trang, chuyên mục trên đài truyền thanh, trang thông tin điện tử và mạng xã hội của phường, kịp thời biên tập tin bài thông tin, phản ánh các hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật trình diễn dân ca Đông Anh trên địa bàn phường. Nội dung cần được thiết kế cho từng nhóm công chúng, trước hết là học sinh, thanh niên, người dân tại địa phương, sau đó là du khách. Hoạt động này dựa vào hạ tầng truyền thông sẵn có và kinh phí thực hiện Đề án được bố trí hàng năm.
Thứ tư, đa dạng hóa nguồn lực đầu tư, đẩy mạnh xã hội hóa
UBND phường bố trí ngân sách theo lộ trình của Đề án; Phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị thẩm định dự toán, cấp phát kịp thời, kiểm tra việc sử dụng đúng mục đích và đưa mục tiêu bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hoá phi vật thể Ngũ trò Viên Khê vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội hằng năm. Vì ngân sách chỉ đáp ứng một phần nhu cầu, UBND phường cần ban hành cơ chế khuyến khích để doanh nghiệp, hội đồng hương và người Đông Sơn xa quê tài trợ, đầu tư cho di sản.
Thứ năm, gắn bảo tồn di sản với du lịch cộng đồng và tạo sinh kế cho người dân.
Giải pháp này nhằm đem lại lợi ích kinh tế cho chính cho người dân là chủ thể di sản. UBND hỗ trợ các câu lạc bộ về kinh phí tập luyện và trang thiết bị để dựng bốn đến năm tiết mục tham gia các sự kiện trong tỉnh, sự kiện cấp quốc gia và phục vụ khách tham quan; thí điểm du lịch cộng đồng, du lịch trải nghiệm di sản tại trang trại giáo dục T-farm ở tổ dân phố Đông Thịnh. Để giữ gìn bản sắc, người biểu diễn là thành viên câu lạc bộ địa phương, lời ca và điệu múa do nghệ nhân thẩm định, một phần nguồn thu từ dịch vụ trở lại quỹ để duy trì hoạt động của các câu lạc bộ.
Có thể khẳng định rằng bảo tồn và phát huy giá trị Ngũ trò Viên Khê là nhiệm vụ cụ thể hóa quan điểm của Đảng về văn hóa ở cấp cơ sở. Năm 2026, UBND phường Đông Sơn đã ban hành Đề án Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hoá phi vật thể Ngũ trò Viên Khê (Dân ca Đông Anh) giai đoạn 2026-2030, ban hành kèm theo Quyết định số 2523/QĐ-UBND ngày 26/8/2026; đã ra mắt 04 câu lạc bộ và nhận được sự hưởng ứng tích cực từ người dân. Kết quả thực hiện Đề án cần được đánh giá bằng các tiêu chí: số học viên thực hành được trọn một trò, số buổi sinh hoạt câu lạc bộ và lượt biểu diễn hằng năm tại cộng đồng để di sản văn hoá phi vật thể Ngũ trò Viên Khê được sống mãi trong đời sống đương đại./.
ThS. Lê Minh Nguyệt
Trường Chính trị tỉnh Thanh Hoá
Tài liệu tham khảo
1. Ban Chấp hành Trung ương (2014), Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 09/6/2014 về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước.
2. Bộ Chính trị (2026), Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 về phát triển văn hóa Việt Nam.
3. Quốc hội (2024), Luật Di sản văn hóa số 45/2024/QH15 ngày 23/11/2024.
4. Chính phủ (2025), Nghị định số 215/2025/NĐ-CP ngày 04/8/2025 Quy định các biện pháp quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới, di sản văn hóa dưới nước, di sản văn hóa phi vật thể trong các Danh sách của UNESCO và Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể và chính sách đối với nghệ nhân, chủ thể di sản văn hóa phi vật thể.
5. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (2017), Quyết định số 3421/QĐ-BVHTTDL ngày 20/7/2017 về việc công bố Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
6. UBND phường Đông Sơn (2026), Đề án bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể Ngũ trò Viên Khê (Dân ca Đông Anh) giai đoạn 2026-2030, ban hành kèm theo Quyết định số 2523/QĐ-UBND ngày 26/8/2026.
7. UBND phường Đông Sơn (2026), Kế hoạch số 488/KH-UBND ngày 14/9/2026 tổ chức ra mắt các Câu lạc bộ "Ngũ trò Viên Khê" năm 2026.