1. Đặt vấn đề
Học tập suốt đời là yêu cầu khách quan đối với mỗi cán bộ quân đội. Với sĩ quan trẻ ở các Học viện, Trường Sĩ quan quân đội, yêu cầu này càng thể hiện rõ rõ bởi vì họ có ưu thế về sức trẻ, được đào tạo cơ bản, có khả năng tiếp thu nhanh cái mới, nhưng còn hạn chế về kinh nghiệm thực tiễn, phương pháp, kỹ năng nghiên cứu, học tập, công tác. Kiến thức được trang bị trong nhà trường chỉ là nền tảng ban đầu. Muốn trưởng thành, sĩ quan trẻ phải thường xuyên tự học, tự nghiên cứu, tự rèn luyện để nâng cao bản lĩnh chính trị, trình độ chuyên môn, năng lực, ý thức tổ chức kỷ luật và khả năng hoàn thành chức trách, nhiệm vụ. Trí tuệ nhân tạo đang tác động trực tiếp đến quá trình này. Công nghệ mới đang làm thay đổi cách sĩ quan trẻ tiếp cận tài liệu, đặt câu hỏi, xử lý thông tin, học ngoại ngữ, xây dựng đề cương nghiên cứu, chuẩn bị nội dung giảng dạy, mô phỏng tình huống và tự đánh giá kết quả học tập. Nhờ đó, sĩ quan trẻ có thêm "trợ thủ" để tiếp cận tri thức nhanh hơn, học tập linh hoạt hơn. Tuy nhiên, nếu sử dụng thiếu kiểm soát, trí tuệ nhân tạo dễ làm người học bị lệ thuộc, tiếp nhận thông tin sai, thiếu trung thực, làm giảm tư duy độc lập, vi phạm yêu cầu bảo mật.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Nhận thức chung về trí tuệ nhân tạo và học tập suốt đời của sĩ quan trẻ
Trí tuệ nhân tạo là hệ thống công nghệ có khả năng thực hiện một số thao tác gần giống với hoạt động trí tuệ của con người như nhận diện, phân loại, xử lý ngôn ngữ, phân tích dữ liệu, dự báo, tạo lập nội dung và hỗ trợ quyết định. Với trí tuệ nhân tạo tạo sinh, người dùng có thể tương tác bằng ngôn ngữ tự nhiên, yêu cầu hệ thống tóm tắt tài liệu, giải thích khái niệm, lập dàn ý, gợi ý câu hỏi, dịch văn bản, so sánh luận điểm hoặc tạo sản phẩm học tập... Khi sử dụng trí tuệ nhân tạo trong giáo dục cần đặt con người ở vị trí trung tâm, bảo đảm tính minh bạch, trách nhiệm, an toàn và có sự giám sát của con người. Trong môi trường quân đội, trí tuệ nhân tạo là công cụ phục vụ cho nhiệm vụ, hỗ trợ quân nhân học tập và công tác hiệu quả hơn, không thay thế trách nhiệm chính trị, trách nhiệm cá nhân và ý thức kỷ luật.
Học tập suốt đời là quá trình học tập thường xuyên, liên tục, có mục đích, được tiến hành bằng nhiều hình thức, nhằm phát triển tri thức, kỹ năng, phẩm chất và năng lực thích ứng. Đối với sĩ quan trẻ, học tập suốt đời gắn liền với thực hiện chức trách, nhiệm vụ, với quá trình hình thành nhân cách người quân nhân, với yêu cầu xây dựng Học viện, Trường Sĩ quan quân đội và xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại.
Đặc trưng riêng để phân biệt học tập suốt đời của sĩ quan trẻ là tính định hướng chính trị, tính tổ chức, tính kỷ luật và tính thực tiễn cao. Sĩ quan trẻ học để nắm vững đường lối, quan điểm của Đảng, nhiệm vụ quân đội, yêu cầu của đơn vị; học để nâng cao năng lực giảng dạy, nghiên cứu, quản lý, chỉ huy, tham mưu; học để rèn luyện bản lĩnh, tác phong, phương pháp làm việc. Học tập ở đây không dừng lại ở tích lũy thông tin. Nó phải chuyển hóa thành phẩm chất, năng lực và kết quả thực hiện nhiệm vụ.
Có thể hiểu tác động trí tuệ nhân tạo đến học tập suốt đời của sĩ quan trẻ trên ba khía cạnh: (1) công cụ: trí tuệ nhân tạo hỗ trợ tìm kiếm, tổng hợp, học tập nhanh hơn; (2) phương pháp: trí tuệ nhân tạo buộc người học phải đặt câu hỏi, chọn dữ liệu, kiểm tra kết quả, đối chiếu nguồn, chỉnh sửa và chịu trách nhiệm với sản phẩm học tập; (3) văn hóa: trí tuệ nhân tạo đặt ra yêu cầu về thái độ học tập, tính trung thực, kỷ luật thông tin, tính bảo mật và năng lực làm chủ công nghệ.
Bên cạnh đó, trí tuệ nhân tạo không làm thay đổi mục tiêu căn bản của học tập suốt đời. Mục tiêu là phát triển con người có năng lực toàn diện, hoàn thiện phẩm chất, nâng cao chất lượng thực hiện nhiệm vụ. Nhưng trí tuệ nhân tạo làm thay đổi điều kiện và cách đi đến mục tiêu. Nếu trước đây tự học chủ yếu dựa vào sách, giáo trình, kinh nghiệm người đi trước và thực tiễn đơn vị, thì nay sĩ quan trẻ có thêm công cụ để mở rộng nguồn học, thử nghiệm cách học, tự kiểm tra, tự điều chỉnh.
2.2. Tác động tích cực và những vấn đề đặt ra khi sử dụng trí tuệ nhân tạo của sĩ quan trẻ trong học tập suốt đời
2.2.1. Tác động tích cực của trí tuệ nhân tạo đối với sĩ quan trẻ trong học tập suốt đời
Thứ nhất, mở rộng khả năng tiếp cận tri thức
Sĩ quan trẻ có thể yêu cầu hệ thống giải thích một khái niệm khó, tóm tắt một tài liệu dài, gợi ý cấu trúc bài viết, xây dựng câu hỏi ôn tập, so sánh một số quan điểm hoặc hỗ trợ học ngoại ngữ... Những công việc này trước đây cần rất nhiều thời gian. Tuy nhiên, sử dụng trí tuệ nhân tạo giúp cho việc thực hiện nhanh hơn, đa dạng hơn và thuận tiện hơn. Nhờ đó, người học có thêm thời gian cho công đoạn khác như đọc sâu, kiểm chứng, phân tích và vận dụng.
Thứ hai, hỗ trợ cá nhân hóa quá trình học tập
Sĩ quan trẻ ở các học viện, trường sĩ quan quân đội đảm nhiệm nhiều cương vị, chức trách khác nhau. Giảng viên cần nâng cao năng lực chuyên môn, phương pháp sư phạm, khả năng cập nhật tri thức mới. Cán bộ quản lý cần bổ sung kỹ năng nắm bắt tư tưởng, tổ chức rèn luyện và xử lý tình huống. Trợ lý cơ quan cần có khả năng tham mưu, tổng hợp, quản lý thông tin. Trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ xây dựng kế hoạch học tập phù hợp với nhu cầu đó.
Thứ ba, đổi mới phương pháp tự học, tự nghiên cứu
Khi sử dụng trí tuệ nhân tạo, người học phải đặt câu hỏi đúng, cụ thể. Câu hỏi càng rõ mục tiêu, phạm vi, yêu cầu, tiêu chí thì kết quả gợi ý càng có giá trị. Điều này đỏi hỏi sĩ quan trẻ phải xác định rõ mình học để làm gì, cần giải quyết vấn đề nào, dùng nguồn tri thức nào, kết quả nào cần kiểm chứng và nội dung nào có thể vận dụng vào thực tiễn.
Thứ tư, tạo điều kiện để gắn học tập với thực tiễn công tác
Học tập suốt đời của sĩ quan trẻ không tách khỏi chức trách, nhiệm vụ được giao. Trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ họ xây dựng khung tài liệu trước khi viết chuyên đề, gợi ý câu hỏi sau mỗi buổi thảo luận, mô phỏng tình huống quản lý học viên, lập bảng so sánh các phương án tổ chức hoạt động, hoặc tổng hợp kinh nghiệm sau khi hoàn thành nhiệm vụ. Nhờ đó, quá trình học tập có thể gắn chặt hơn với công việc hằng ngày.
2.2.2. Những vấn đề đặt ra khi sử dụng trí tuệ nhân tạo của sĩ quan trẻ trong học tập suốt đời
Thứ nhất, nguy cơ lệ thuộc vào công nghệ
Trí tuệ nhân tạo hỗ trợ học tập, nhưng không thay thế quá trình tự học, tự suy nghĩ, tự lập luận và tự đánh giá của người học. Nếu sĩ quan trẻ sử dụng công cụ để làm thay các khâu cơ bản như đọc tài liệu, xây dựng dàn ý, viết nội dung, đối chiếu luận cứ, rút ra kết luận, thì học tập suốt đời dễ mất đi thực chất. Khi đó, người học có thể tạo ra sản phẩm nhanh hơn, trình bày trôi chảy hơn, nhưng năng lực thật chưa chắc được nâng lên.
Thứ hai, độ tin cậy và định hướng của thông tin
Trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra nội dung có vẻ hợp lý nhưng thông tin đó chưa chắc đã hoàn toàn chính xác. Một sai lệch nhỏ cũng có thể dẫn đến nhận thức không đúng đường lối, quan điểm, nhiệm vụ và thực tiễn quân sự. Nếu sĩ quan trẻ thiếu nền tảng lý luận, ít đọc tài liệu gốc, không có thói quen kiểm chứng rất dễ tin tưởng tuyệt đối vào kết quả tra cứu. Đây là nguy cơ đe dọa trực tiếp đến chất lượng học tập, nghiên cứu khoa học và quá trình hình thành thế giới quan, phương pháp luận của sĩ quan trẻ.
Thứ ba, đạo đức học thuật, tính trung thực trong học tập
Học tập suốt đời đòi hỏi sĩ quan trẻ trưởng thành qua quá trình tự nỗ lực, tự rèn luyện phương pháp, tự tích lũy tri thức và tự chịu trách nhiệm về kết quả học tập của mình. Nếu dùng trí tuệ nhân tạo để che giấu sự thiếu cố gắng, thì học tập chỉ là hình thức. Trong môi trường quân đội, trung thực học thuật không phải yêu cầu riêng của hoạt động nghiên cứu, mà gắn với danh dự, kỷ luật, trách nhiệm và phẩm chất của người sĩ quan.
Thứ tư, nguy cơ mất an toàn thông tin và vi phạm bí mật quân sự
Khi chúng ta đăng tải thông tin lên mạng, nhiều dữ liệu người dùng có thể được lưu trữ, phân tích hoặc sử dụng theo chính sách của nhà cung cấp. Nếu đưa tài liệu nội bộ, kế hoạch công tác, số liệu chưa công bố, thông tin đơn vị, nội dung huấn luyện, tình huống quản lý hoặc dữ liệu cá nhân vào công cụ công cộng sẽ tiềm ẩn nhiều rủi ro. Đối với sĩ quan trẻ, kỷ luật sử dụng trí tuệ nhân tạo phải được đặt ngang hàng với kỷ luật sử dụng tài liệu và kỷ luật phát ngôn trên không gian mạng.
Thứ năm, sự chênh lệch về năng lực sử dụng công nghệ
Một số sĩ quan trẻ có thể khai thác trí tuệ nhân tạo để học sâu hơn, làm việc khoa học hơn. Một số khác chỉ dùng để hỏi đáp đơn giản, lấy kết quả sẵn có, hoặc ngại tiếp cận công cụ mới. Nếu không có định hướng, sự chênh lệch này sẽ làm cho hiệu quả học tập không đồng đều. Từ đây đặt ra yêu cầu phải phát triển năng lực số, năng lực trí tuệ nhân tạo và năng lực tự học một cách đồng bộ, gắn với từng cương vị, chức trách của sĩ quan trẻ.
2.3. Yêu cầu đối với sĩ quan trẻ trong khai thác trí tuệ nhân tạo phục vụ học tập suốt đời
Thứ nhất, xác định đúng mục đích sử dụng trí tuệ nhân tạo trong học tập suốt đời
Sĩ quan trẻ cần xem trí tuệ nhân tạo là công cụ hỗ trợ tự học, tự nghiên cứu, tự rèn luyện, không phải công cụ thay thế việc học. Mục đích sử dụng gắn với nâng cao năng lực thực hiện chức trách, nhiệm vụ; củng cố bản lĩnh chính trị; hình thành phương pháp học tập; hoàn thiện phẩm chất người quân nhân cách mạng. Nếu động cơ học tập không đúng, trí tuệ nhân tạo rất dễ trở thành phương tiện để đối phó với nhiệm vụ học tập, nghiên cứu.
Thứ hai, thường xuyên đặt câu hỏi, kiểm chứng và phản biện thông tin
Khai thác trí tuệ nhân tạo hiệu quả bắt đầu từ năng lực nêu vấn đề. Sĩ quan trẻ phải đưa ra các câu hỏi rõ mục tiêu, phạm vi, đối tượng, yêu cầu và tiêu chí đánh giá. Sau khi nhận kết quả, phải kiểm chứng bằng giáo trình, tài liệu chính thống, văn bản, chỉ thị, nghị quyết của Đảng, Nhà nước, Quân đội. Không sử dụng kết quả nếu chưa đối chiếu nguồn. Cần hình thành thói quen đối chiếu lại, sửa lại, bổ sung lại. Đây là yêu cầu quan trọng để trí tuệ nhân tạo hỗ trợ tư duy thay vì thay thế tư duy.
Thứ ba, giữ nghiêm kỷ luật thông tin, bí mật quân sự và trách nhiệm sử dụng dữ liệu
Sĩ quan trẻ tuyệt đối không đưa tài liệu mật, tài liệu nội bộ, thông tin đơn vị, số liệu chưa được phép công bố, kế hoạch huấn luyện, nội dung quản lý, tình huống nhạy cảm, dữ liệu cá nhân của đồng chí, đồng đội lên ứng dụng công cộng. Khi cần sử dụng công nghệ phục vụ học tập, phải tuân thủ quy định của quân đội, nhà trường và đơn vị. Nội dung nào chưa rõ mức độ được phép khai thác thì không đưa lên nền tảng bên ngoài. Trong môi trường quân sự, học tập suốt đời đi cùng bảo đảm bí mật quân sự và giữ gìn kỷ luật phát ngôn.
Thứ tư, gắn khai thác trí tuệ nhân tạo với xây dựng thói quen tự học, tự nghiên cứu
Sĩ quan trẻ cần xác định mục tiêu học tập cụ thể, lựa chọn nội dung cần học, lập danh mục tài liệu, ghi chép kết quả, tự đánh giá sự tiến bộ, vận dụng tri thức vào công việc. Công cụ có thể hỗ trợ lập kế hoạch, gợi ý câu hỏi, tóm tắt tài liệu, tạo bài tập luyện tập, nhưng thói quen học tập phải do chính người học duy trì. Cần tránh lối học "hỏi nhanh, lấy nhanh, dùng nhanh" mà không nghiên cứu lại, không suy nghĩ, không tổng kết.
Thứ năm, sử dụng trí tuệ nhân tạo trên nền tảng đạo đức và tinh thần nêu gương của sĩ quan trẻ
Khi dùng công cụ hỗ trợ học tập, sĩ quan trẻ phải trung thực, không biến sản phẩm do công cụ tạo ra thành sản phẩm cá nhân nếu chưa tự kiểm tra, chỉnh sửa, bổ sung và chịu trách nhiệm. Trong nghiên cứu khoa học, giảng dạy, quản lý hoặc tham mưu, cần nêu cao tính nêu gương, gương mẫu trong cách sử dụng công nghệ, không chạy theo hình thức, không lạm dụng, không sao chép. Sĩ quan trẻ có ưu thế tiếp cận nhanh cái mới, vì vậy càng phải đi đầu trong sử dụng trí tuệ nhân tạo có văn hóa, có kỷ luật, có trách nhiệm. Sự nêu gương đó giúp lan tỏa tác dụng hữu ích của trí tuệ nhân tạo trong tập thể quân nhân.
3. Kết luận
Sự tham gia của trí tuệ nhân tạo vào học tập suốt đời của sĩ quan trẻ là cách tiếp cận mới đối với xây dựng đội ngũ cán bộ trong các Học viện, Trường Sĩ quan quân đội. Học tập suốt đời của sĩ quan trẻ cần được đánh giá qua năng lực tự đặt vấn đề, kiểm chứng thông tin, chuyển hóa tri thức thành phương pháp và giữ vững chuẩn mực của người sĩ quan trong môi trường số.
Từ đó, các Học viện, Trường Sĩ quan quân đội cần chủ động định hướng sử dụng trí tuệ nhân tạo có kiểm soát, có mục tiêu và chuẩn mực rõ ràng. Không nên xem trí tuệ nhân tạo như lối tắt để thay thế học tập, cũng không nên né tránh công nghệ vì lo ngại rủi ro. Vấn đề là xây dựng đội ngũ sĩ quan trẻ có bản lĩnh, có phương pháp, có kỷ luật và có năng lực làm chủ công nghệ mới. Khi đó, trí tuệ nhân tạo sẽ trở thành điều kiện hỗ trợ quá trình tự học, tự nghiên cứu, tự rèn luyện, góp phần làm cho học tập suốt đời của sĩ quan trẻ phát triển thiết thực, bền vững hơn.
Thượng úy Cao Văn Khánh
Đại úy Nguyễn Viết Anh Tuấn
Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng
Tài liệu tham khảo:
1. Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, tập I, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2026.
2. Nghị quyết số 290-NQ/QUTW, ngày 07/01/2026 của Quân ủy Trung ương về đột phá phát triển giáo dục, đào tạo trong Quân đội.
3. Nghị quyết số 57-NQ/TW, ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.