logo
ISSN 2734-9020

Tái định vị VDB trở thành ngân hàng phát triển quốc gia hiện đại trong kỷ nguyên tăng trưởng hai con số

Thứ hai, 16/11/2026 - 17:43

Bước vào kỷ nguyên phát triển mới, Đảng và Nhà nước đặt mục tiêu tăng trưởng GDP hai con số trong nhiều năm, hướng tới trở thành quốc gia có thu nhập cao vào năm 2045. Mục tiêu ấy đòi hỏi lượng vốn đầu tư rất lớn cho hạ tầng, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, đổi mới công nghệ và các ngành công nghiệp chiến lược.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy không nền kinh tế nào có thể tạo bước nhảy vọt về năng suất nếu chỉ dựa vào tín dụng thương mại, chủ yếu là vốn ngắn hạn của hệ thống ngân hàng. Các định chế tài chính phát triển (Development Finance Institutions - DFIs) vì thế được hình thành để cung ứng vốn trung, dài hạn cho những lĩnh vực tư nhân hoặc ngân hàng thương mại chưa đủ khả năng, hoặc chưa sẵn sàng tài trợ.

HAI MƯƠI NĂM ĐỒNG HÀNH CÙNG PHÁT TRIỂN ĐẤT NƯỚC

Hành trình 20 năm kiến tạo nguồn vốn phát triển

Năm 2026 đánh dấu 20 năm thành lập Ngân hàng Phát triển Việt Nam (VDB), một bước đi quan trọng trong quá trình hoàn thiện thể chế tài chính phát triển quốc gia. VDB được thành lập theo Quyết định số 108/2006/QĐ-TTg ngày 19/5/2006 trên cơ sở tổ chức lại Quỹ Hỗ trợ phát triển, với sứ mệnh thực hiện chính sách tín dụng đầu tư và tín dụng xuất khẩu của Nhà nước. Là tổ chức do Nhà nước sở hữu 100% vốn điều lệ, hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận, VDB được giao huy động vốn cho đầu tư phát triển, cho vay các chương trình, dự án trọng điểm, quản lý vốn ODA cho vay lại và tham gia thực hiện các chương trình kinh tế - xã hội của Chính phủ.

Tái định vị VDB trở thành ngân hàng phát triển quốc gia hiện đại trong kỷ nguyên tăng trưởng hai con số - Ảnh 1.

Cho vay đầu tư phát triển dự án Nhà máy Lọc dầu Dung Quất

Việc thành lập VDB không chỉ xuất phát từ yêu cầu mở rộng quy mô đầu tư của nền kinh tế, mà còn phản ánh một tầm nhìn dài hơi và tư duy phát triển mới: Nhà nước cần có một định chế tài chính đủ năng lực để dẫn dắt các dòng vốn dài hạn vào những lĩnh vực mang tính nền tảng, có tác động lan tỏa lớn nhưng thời gian thu hồi vốn dài và mức độ rủi ro cao.

Đây cũng là mô hình đã được nhiều quốc gia công nghiệp hóa áp dụng thành công thông qua các định chế như KfW của Đức, KDB của Hàn Quốc hay China Development Bank của Trung Quốc.

Nhìn lại 2 thập kỷ, VDB đã thực hiện vai trò cánh tay nối dài của Chính phủ trong triển khai chính sách tín dụng phát triển. Nếu ngân sách nhà nước trực tiếp đầu tư các công trình công cộng, còn ngân hàng thương mại chủ yếu cung ứng vốn theo nguyên tắc thương mại, thì VDB đảm nhận khoảng trống quan trọng: cung cấp vốn dài hạn cho các dự án chiến lược, có ý nghĩa đối với tăng trưởng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế.

Một dấu ấn nổi bật của VDB là huy động nguồn lực dài hạn. Giai đoạn 2006-2025, VDB trở thành tổ chức phát hành trái phiếu lớn thứ hai sau Kho bạc Nhà nước. Trái phiếu VDB chiếm khoảng 20-25% thị phần công cụ nợ trên thị trường vốn, đóng góp khoảng 3,4% tổng vốn đầu tư toàn xã hội, tương đương 1,3% GDP. Nguồn vốn này vừa phục vụ hoạt động của VDB, vừa góp phần đa dạng hóa hàng hóa và thúc đẩy tích tụ nguồn lực dài hạn trên thị trường vốn.

Trong giai đoạn 2006-2025, tổng vốn tín dụng VDB giải ngân tương đương khoảng 5% tổng vốn đầu tư toàn xã hội và 2% GDP; dư nợ tăng bình quân 12,6%/năm. Bên cạnh cho vay trực tiếp, VDB còn đóng vai trò vốn mồi, thu hút nguồn vốn thương mại trong và ngoài nước thông qua cho vay hợp vốn với ngân hàng thương mại, qua đó mở rộng nguồn lực cho đầu tư phát triển.

Đóng góp của VDB còn thể hiện ở chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Tín dụng dành cho công nghiệp và xây dựng duy trì trên 70% tổng dư nợ; hàng trăm dự án trong các lĩnh vực điện, xi măng, thép, hóa chất, giao thông, nông nghiệp công nghệ cao và hạ tầng kinh tế - xã hội được tài trợ, góp phần nâng cao năng lực sản xuất và chất lượng hạ tầng quốc gia.

Sau 20 năm, VDB đã trở thành một mắt xích quan trọng của hệ thống tài chính quốc gia. Thành quả không chỉ nằm ở quy mô huy động hay dư nợ, mà còn ở những công trình hạ tầng, ngành kinh tế nền tảng và không gian phát triển mới được hình thành với sự đóng góp của nguồn vốn VDB. Những kết quả ấy tạo cơ sở để đặt ra yêu cầu cao hơn: tái định vị VDB thành ngân hàng phát triển quốc gia hiện đại, đủ năng lực dẫn dắt vốn dài hạn phục vụ chiến lược tăng trưởng hai con số.

Đóng góp vào đầu tư hạ tầng, huy động nguồn vốn quốc tế và

Trong hai thập kỷ qua, nếu ngân sách nhà nước tạo nền móng đầu tư công và ngân hàng thương mại cung ứng vốn cho sản xuất - kinh doanh, VDB đã đảm nhận vai trò cầu nối, đưa vốn trung, dài hạn đến các dự án hạ tầng và ngành kinh tế nền tảng mà khu vực tài chính thương mại chưa thể đáp ứng đầy đủ.

Dấu ấn trong phát triển kết cấu hạ tầng quốc gia

Dòng vốn tín dụng VDB đã hiện diện tại nhiều dự án hạ tầng trọng điểm. VDB không chỉ là nhà tài trợ mà còn cung cấp vốn dẫn dắt (catalytic capital), tạo niềm tin để ngân hàng thương mại và nhà đầu tư khác cùng tham gia các dự án quy mô lớn.

Theo thống kê của VDB, ngân hàng đã tài trợ hơn 100 dự án trọng điểm quốc gia nhóm A, phần lớn thuộc các ngành công nghiệp nền tảng. Riêng lĩnh vực điện, VDB tham gia tài trợ gần 400 dự án với tổng vốn cho vay trên 200 nghìn tỷ đồng; lĩnh vực nông nghiệp và nông thôn gần 650 dự án; các dự án an sinh xã hội như trường học, bệnh viện, cấp nước sạch, xử lý rác thải và nhà ở xã hội hơn 310 dự án, với tổng vốn tín dụng trên 50 nghìn tỷ đồng.

Điều đáng ghi nhận là phần lớn các dự án này đều có thời gian đầu tư và hoàn vốn kéo dài từ 15 đến 30 năm - khoảng thời gian vượt quá khả năng cân đối nguồn vốn của đa số ngân hàng thương mại Việt Nam chủ yếu là vốn huy động ngắn hạn. Nếu không có nguồn tín dụng đầu tư của Nhà nước thông qua VDB, nhiều dự án trọng điểm khó có thể triển khai đúng tiến độ hoặc phải phụ thuộc lớn vào nguồn vốn nước ngoài.

Nguồn vốn VDB góp phần hình thành nhiều công trình có ý nghĩa chiến lược như Thủy điện Sơn La, Lai Châu, Nhà máy Lọc dầu Dung Quất, cao tốc Hà Nội - Hải Phòng, Bến Lức - Long Thành, Điện gió Bạc Liêu và hệ thống truyền tải điện quốc gia, cùng các dự án chế biến nông sản, cấp nước, giáo dục, y tế. Những công trình này không chỉ bổ sung năng lực sản xuất mà còn tạo hiệu ứng lan tỏa, thúc đẩy phát triển vùng, thu hút đầu tư tư nhân và nâng năng suất nền kinh tế.

Tái định vị VDB trở thành ngân hàng phát triển quốc gia hiện đại trong kỷ nguyên tăng trưởng hai con số - Ảnh 2.

Thực hiện cho vay ưu đãi Chương trình Kiên cố hóa Kênh mương

Vì vậy, đóng góp của VDB cần được đánh giá qua hiệu ứng phát triển, không chỉ qua quy mô tín dụng. Một đồng vốn tín dụng đầu tư của Nhà nước có thể kéo theo nhiều đồng vốn thương mại và vốn xã hội, tạo hiệu ứng số nhân đối với đầu tư toàn xã hội.

Đầu mối quan trọng trong tiếp nhận và cho vay lại nguồn vốn ODA

Bên cạnh tín dụng đầu tư trong nước, VDB còn từng bước khẳng định vị thế là đầu mối uy tín trong quản lý và cho vay lại các nguồn vốn ODA và vốn vay ưu đãi nước ngoài của Chính phủ.

Giai đoạn 2006-2025, VDB đã giải ngân hơn 196 nghìn tỷ đồng vốn nước ngoài cho vay lại. Đến cuối năm 2025, ngân hàng quản lý 311 dự án với tổng giá trị hiệp định vay khoảng 9,56 tỷ USD, gần 2,5 lần thời điểm mới thành lập. VDB phối hợp với các nhà tài trợ như WB, ADB, KfW, JICA, AFD và EIB triển khai nhiều dự án giao thông, năng lượng, cấp nước, y tế, giáo dục. Việc quản lý các khoản vay, duy trì tỷ lệ nợ quá hạn thấp và xử lý vướng mắc giải ngân đã góp phần củng cố uy tín của Việt Nam với đối tác phát triển quốc tế.

Trong bối cảnh nguồn vốn ODA truyền thống đang giảm dần khi Việt Nam trở thành quốc gia có thu nhập trung bình cao, kinh nghiệm của VDB trong quản lý các khoản vay ưu đãi sẽ tiếp tục là một lợi thế quan trọng để tiếp cận các nguồn vốn chuyển đổi xanh, vốn khí hậu và các cơ chế tài chính hỗn hợp (Blended Finance) trong giai đoạn tới.

Bước chuyển tích cực về quản trị và hiện đại hóa hoạt động

Những năm gần đây, VDB từng bước chuẩn hóa quy trình nghiệp vụ, tăng cường quản trị rủi ro, hoàn thiện kiểm tra - kiểm soát nội bộ, tinh gọn tổ chức, đào tạo nhân lực và ứng dụng công nghệ số. Phương châm "An toàn - Hiệu quả - Hội nhập quốc tế - Phát triển bền vững" thể hiện định hướng chuyển từ tổ chức thực hiện chính sách đơn thuần sang định chế tài chính phát triển với quản trị hiện đại. Đặc biệt, việc Chính phủ ban hành Phương án cơ cấu lại VDB giai đoạn 2023-2027 cùng hàng loạt văn bản pháp lý mới về tổ chức, tín dụng đầu tư, xử lý rủi ro và cơ chế tài chính đã tạo nền tảng quan trọng để VDB bước vào giai đoạn tái cấu trúc toàn diện.

Những điểm nghẽn cần tháo gỡ để VDB trở thành định chế tài chính phát triển quốc gia

Sau 20 năm, vẫn còn một số hạn chế cần khắc phục để VDB phát huy hết vai trò của một Ngân hàng Phát triển quốc gia (National Development Bank) theo thông lệ quốc tế. Những hạn chế này không chỉ xuất phát từ nội tại VDB mà còn phản ánh các điểm nghẽn của cấu trúc thị trường tài chính Việt Nam.

Thứ nhất, nguồn vốn và vốn điều lệ còn khiêm tốn. VDB chưa được bổ sung đầy đủ vốn theo yêu cầu; từ năm 2017 đến nay hầu như không được cấp thêm vốn, trong khi khả năng tự tích lũy hạn chế do đặc thù hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận. Năng lực tài chính vì vậy chưa tương xứng với nhiệm vụ và quy mô các dự án chiến lược.

Thứ hai, khung pháp lý về tín dụng đầu tư có giai đoạn chưa theo kịp thực tiễn, chưa bao quát đầy đủ cơ chế hoạt động của một định chế tài chính phát triển. Việc thay đổi chính sách qua nhiều nghị định, nhất là giai đoạn thực hiện Nghị định 32/2017/NĐ-CP, khiến hoạt động tín dụng đầu tư đình trệ trong một thời gian; những điều chỉnh tại Nghị định 78/2023/NĐ-CP mới từng bước tháo gỡ các nút thắt.

Thứ ba, cơ chế tài chính chưa được minh định theo nguyên tắc thị trường. Một định chế phát triển không hoạt động vì tối đa hóa lợi nhuận, nhưng phải có chênh lệch thu - chi dương hợp lý để trang trải chi phí, trích lập dự phòng và tích lũy vốn. Việc cấp bù chênh lệch lãi suất có lúc chưa kịp thời, trong khi quyền tự chủ và trách nhiệm tài chính chưa rõ, làm suy yếu động lực phát triển.

Thứ tư, cơ chế xử lý rủi ro chưa tương xứng với đặc thù tài trợ dài hạn. Dự án hạ tầng có thời gian hoàn vốn dài, chịu tác động của thay đổi chính sách và biến động vĩ mô. Tuy nhiên, cơ chế xử lý nợ xấu, hỗ trợ tài chính và chia sẻ rủi ro giữa Nhà nước với VDB chưa đồng bộ, hạn chế khả năng chấp nhận rủi ro chiến lược một cách có kiểm soát.

Thứ năm, điểm nghẽn mang tính cấu trúc của hệ thống tài chính Việt Nam: nền kinh tế dựa nhiều vào ngân hàng (bank-based economy). Ngân hàng thương mại đang gánh phần lớn nhu cầu vốn trung, dài hạn, trong khi thị trường trái phiếu, quỹ hưu trí, quỹ đầu tư dài hạn và các định chế tài chính phát triển còn hạn chế. Sự thiếu vắng các nhà đầu tư dài hạn khiến cả VDB và ngân hàng thương mại phải hoạt động vượt quá chức năng tự nhiên của mình.

Những điểm nghẽn trên cho thấy tái định vị VDB không đơn thuần là tái cơ cấu một ngân hàng, mà là một cấu phần của chiến lược hoàn thiện kiến trúc thị trường tài chính quốc gia.

Trong bối cảnh hướng tới tăng trưởng GDP 2 con số, VDB cần được nâng tầm thành định chế tài chính phát triển quốc gia, dẫn dắt vốn dài hạn, chia sẻ gánh nặng với hệ thống ngân hàng thương mại và tạo nền tảng tài chính bền vững cho chiến lược phát triển nhiều thập kỷ tới.

KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ NGÂN HÀNG PHÁT TRIỂN VÀ BÀI HỌC CHO VIỆT NAM

Những đóng góp của VDB đối với đầu tư hạ tầng, công nghiệp và phát triển kinh tế - xã hội là đáng ghi nhận. Tuy nhiên, với mục tiêu tăng trưởng 2 con số trong giai đoạn 2026-2045, câu hỏi đặt ra là VDB cần được tổ chức như thế nào để đáp ứng yêu cầu của một nền kinh tế có quy mô ngày càng lớn.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các nền kinh tế công nghiệp hóa thành công đều có định chế tài chính phát triển đủ năng lực tài chính, quyền tự chủ và tầm nhìn dài hạn. Các định chế này là cánh tay tài chính của Chính phủ nhưng phải vận hành theo nguyên tắc thị trường, quản trị hiện đại và cơ chế chia sẻ rủi ro phù hợp với đầu tư dài hạn.

KfW (Đức) - Ngân hàng của tương lai

Kreditanstalt für Wiederaufbau (KfW) của Đức là một trong những mô hình ngân hàng phát triển tiêu biểu. Thành lập năm 1948 từ nguồn lực Kế hoạch Marshall để tái thiết kinh tế Đức, sau hơn 75 năm KfW trở thành định chế tài chính phát triển lớn, có tổng tài sản trên 600 tỷ EUR. Nghĩa vụ tài chính của KfW được Chính phủ Liên bang Đức bảo lãnh, góp phần tạo điều kiện huy động vốn với xếp hạng tín nhiệm cao.

Triết lý của KfW là bổ sung chứ không cạnh tranh với thị trường (complement, not compete). Phần lớn chương trình tín dụng được triển khai qua ngân hàng thương mại theo cơ chế cho vay lại (on-lending) hoặc đồng tài trợ (co-financing). KfW cung cấp nguồn vốn dài hạn; ngân hàng thương mại tham gia thẩm định, giải ngân và quản lý khách hàng theo thỏa thuận.

Mô hình này tạo ra ba lợi ích lớn: (i) Chính phủ không phải xây dựng một bộ máy tín dụng khổng lồ; (ii) NHTM không phải gánh toàn bộ rủi ro kỳ hạn; (iii) doanh nghiệp vẫn tiếp cận được nguồn vốn dài hạn với lãi suất cạnh tranh.

Sau đại dịch COVID-19 và khủng hoảng năng lượng châu Âu, KfW tiếp tục là công cụ quan trọng để Chính phủ Đức hỗ trợ doanh nghiệp, phát triển năng lượng tái tạo, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo. Ngân hàng phát triển hiện đại vì thế không chỉ cho vay, mà còn là công cụ thực thi chính sách công, kết nối vốn công với vốn tư nhân.

Bài học cho Việt Nam là VDB cần được thiết kế để trở thành đối tác cung ứng vốn dài hạn, chia sẻ rủi ro và dẫn dắt các NHTM và nhà đầu tư vào những lĩnh vực chiến lược của quốc gia.

KDB - "Bà đỡ" của công nghiệp hóa Hàn Quốc

Korea Development Bank (KDB) được thành lập năm 1954, là một định chế tài chính quan trọng trong quá trình công nghiệp hóa Hàn Quốc. KDB được giao tài trợ các ngành mũi nhọn như thép, đóng tàu, ô tô, điện tử, hóa dầu và bán dẫn.

Điểm nổi bật của KDB là khả năng tài trợ rủi ro chiến lược trong giai đoạn thị trường chưa sẵn sàng. Khi ngân hàng thương mại từ chối các dự án công nghiệp nặng do vốn lớn, thời gian hoàn vốn dài và rủi ro cao, KDB có thể tham gia với vai trò nhà tài trợ ban đầu, tạo vốn mồi để thu hút ngân hàng, thị trường trái phiếu, quỹ đầu tư và vốn nước ngoài. Cơ chế pháp lý về trách nhiệm của Nhà nước đối với một số khoản lỗ và nghĩa vụ tài chính của KDB là nền tảng quan trọng, nhưng không nên hiểu là mọi khoản lỗ đều được tự động ngân sách bù đắp. Nhờ vậy, các tập đoàn như POSCO, Hyundai, Samsung hay Doosan đều từng nhận được nguồn vốn quan trọng từ KDB trong giai đoạn đầu phát triển.

Ngày nay, ngoài cho vay, KDB còn tham gia đầu tư vốn cổ phần, bảo lãnh phát hành trái phiếu, đầu tư vào quỹ đổi mới sáng tạo, hỗ trợ vốn đầu tư mạo hiểm và tái cơ cấu doanh nghiệp. Đây là những công cụ mà VDB cần nghiên cứu để từng bước đa dạng hóa hoạt động.

Trong khi VDB hiện chủ yếu cung cấp tín dụng đầu tư, các định chế tài chính phát triển hiện đại sử dụng nhiều công cụ để dẫn dắt và chia sẻ rủi ro. Muốn chuyển đổi, VDB cần được trao khung pháp lý đầy đủ, đồng thời nâng cao năng lực tài chính và quản trị.

CDB - Động cơ tài chính của chiến lược quốc gia

China Development Bank (CDB) là ví dụ điển hình về ngân hàng phát triển gắn với chiến lược quốc gia, với quy mô tài sản thuộc nhóm lớn nhất thế giới.

CDB tập trung tài trợ các dự án đường sắt, cao tốc, cảng biển, sân bay, năng lượng, hạ tầng số, đô thị hóa và các chương trình kết nối quốc tế. Danh mục tài trợ được điều chỉnh theo ưu tiên phát triển từng thời kỳ. CDB không chỉ dựa vào ngân sách mà huy động phần lớn nguồn lực qua trái phiếu dài hạn, trái phiếu tài chính, vay quốc tế và thị trường vốn trong nước. Nhờ có xếp hạng tín nhiệm rất cao và sự bảo lãnh của Nhà nước, CDB có thể huy động vốn với chi phí thấp hơn thị trường. Khi Trung Quốc ưu tiên năng lượng tái tạo, AI hay bán dẫn, định hướng tài trợ của CDB cũng được điều chỉnh để hỗ trợ các lĩnh vực này.

Bài học là ngân hàng phát triển phải gắn với chiến lược quốc gia nhưng vẫn phải thẩm định dự án, quản trị rủi ro và bảo đảm kỷ luật tài chính. Nói cách khác, chiến lược của Chính phủ điều chỉnh đến đâu thì chiến lược tín dụng của CDB được cập nhật thay đổi đến đó. Đây có thể là bài học mà VDB trong tương lai cũng cần hướng tới.

Các ngân hàng phát triển của Thái Lan theo hướng chuyên môn hóa

Thái Lan phát triển các ngân hàng chuyên môn hóa như Government Savings Bank, SME Development Bank và Export-Import Bank of Thailand, tập trung hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, xuất khẩu, nông nghiệp, chuyển đổi số và kinh tế xanh.

Chính phủ Thái Lan cũng triển khai các chương trình chia sẻ rủi ro (risk sharing) giữa ngân hàng phát triển và ngân hàng thương mại. Mỗi bên chịu một phần rủi ro theo thỏa thuận, nhờ đó mở rộng tín dụng mà không xóa bỏ kỷ luật thị trường. Đây là kinh nghiệm đáng tham khảo đối với Việt Nam trong bối cảnh hệ thống ngân hàng đang phải gánh hơn 60% nhu cầu vốn của nền kinh tế.

Kinh nghiệm cho quá trình tái định vị VDB

Nhìn từ kinh nghiệm của bốn quốc gia trên, có thể rút ra 5 bài học lớn cho quá trình tái định vị VDB.

Thứ nhất, ngân hàng phát triển không đơn thuần là ngân hàng cho vay ưu đãi, mà là định chế tài chính công thực hiện chiến lược phát triển quốc gia. VDB cần gắn danh mục tài trợ với các chương trình như đường sắt tốc độ cao, hạ tầng năng lượng, trung tâm dữ liệu, bán dẫn, AI, logistics, kinh tế biển và chuyển đổi xanh.

Thứ hai, cần đa dạng hóa công cụ tài chính thay vì chỉ dựa vào tín dụng đầu tư. Các định chế phát triển hiện đại còn bảo lãnh tín dụng, bảo lãnh phát hành trái phiếu, đầu tư vốn cổ phần, góp vốn vào quỹ, cung cấp vốn mồi, đồng tài trợ và triển khai tài chính hỗn hợp (blended finance). Nhờ đó, vốn Nhà nước có thể huy động thêm nguồn lực tư nhân và tăng hiệu quả đầu tư.

Thứ ba, phải xây dựng cơ chế huy động vốn dài hạn bền vững. VDB cần từng bước nâng cao năng lực huy động trong nước và quốc tế, dựa trên vốn chủ sở hữu đủ mạnh, minh bạch thông tin, quản trị theo chuẩn quốc tế và cơ chế bảo lãnh Nhà nước được xác định rõ phạm vi. Bảo lãnh giúp giảm chi phí vốn, nhưng không thay thế cơ chế cấp bù minh bạch đối với nhiệm vụ cho vay ưu đãi.

Thứ tư, phải thiết lập cơ chế chia sẻ rủi ro với khu vực tư nhân. KfW và KDB không làm thay ngân hàng thương mại mà phối hợp đồng tài trợ, bảo lãnh và huy động thêm nguồn lực xã hội. Nhà nước cần quy định minh bạch việc cấp bù chênh lệch lãi suất, xử lý khoản vay theo chỉ định và bù đắp tổn thất thuộc trách nhiệm chính sách; đồng thời phân định rõ rủi ro thương mại VDB phải tự chịu. Đây là điều kiện để VDB chấp nhận rủi ro chiến lược có kiểm soát.

Thứ năm, VDB phải trở thành một mắt xích trong kiến trúc tài chính đa tầng. Ngân hàng thương mại chỉ là một tầng của hệ sinh thái vốn; VDB cần kết nối thị trường trái phiếu, quỹ đầu tư, quỹ hưu trí, bảo hiểm và các định chế tài chính quốc tế. Cấu trúc đó giúp giảm phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng và tạo nguồn vốn dài hạn ổn định hơn.

ĐỊNH VỊ VDB TRỞ THÀNH MỘT ĐỊNH CHẾ TÀI CHÍNH PHÁT TRIỂN HIỆN ĐẠI PHỤC VỤ TĂNG TRƯỞNG HAI CON SỐ

Tăng trưởng hai con số và yêu cầu tái cấu trúc hệ thống tài chính quốc gia

Đại hội XIII của Đảng xác định mục tiêu đưa Việt Nam trở thành nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045. Để hiện thực hóa mục tiêu này, nền kinh tế cần duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong thời gian dài, đồng thời nâng năng suất, chất lượng tăng trưởng và năng lực cạnh tranh.

Tuy nhiên, mục tiêu tăng trưởng đó không chỉ là bài toán về năng suất lao động, khoa học công nghệ hay cải cách thể chế, mà trước hết là bài toán về nguồn vốn phát triển.

Theo các ước tính được dẫn chiếu từ WB, OECD và ADB, để duy trì tăng trưởng GDP khoảng 8-10%/năm, vốn đầu tư toàn xã hội cần đạt khoảng 37-40% GDP. Nhu cầu vốn cho giao thông, năng lượng, đô thị, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh đến năm 2045 có thể lên tới hàng nghìn tỷ USD. Vì vậy, vấn đề không chỉ là huy động đủ vốn mà còn là thiết kế được các kênh dẫn vốn phù hợp với kỳ hạn và mức độ rủi ro của từng dự án.

Thị trường tài chính Việt Nam vẫn mang đặc trưng bank-based economy (phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng), trong đó tín dụng ngân hàng cung ứng khoảng 60-70% nhu cầu vốn. Trong khi đó, thị trường trái phiếu doanh nghiệp, quỹ hưu trí, quỹ đầu tư hạ tầng, REIT, bảo hiểm và các định chế phát triển còn hạn chế. Hệ quả là ngân hàng thương mại đang phải gánh cả chức năng cấp vốn thương mại lẫn một phần chức năng tài trợ phát triển.

Trong nhiều năm, ngân hàng thương mại không chỉ tài trợ vốn lưu động mà còn cấp tín dụng cho dự án hạ tầng, bất động sản, năng lượng và công nghiệp nặng với kỳ hạn 15-30 năm. Tỷ trọng dư nợ trung, dài hạn lớn trong khi nguồn huy động chủ yếu ngắn hạn làm gia tăng chênh lệch kỳ hạn, áp lực thanh khoản và sức ép lên điều hành chính sách tiền tệ.

Nếu tiếp tục đặt phần lớn gánh nặng vốn dài hạn lên hệ thống ngân hàng thương mại, mục tiêu tăng trưởng 2 con số sẽ khó bền vững: nhu cầu vốn càng tăng thì rủi ro kỳ hạn và áp lực lãi suất càng lớn. Chính vì vậy, tái định vị VDB không chỉ là câu chuyện cải tổ một tổ chức tín dụng, mà là một mắt xích quan trọng trong quá trình tái cấu trúc toàn bộ thị trường tài chính Việt Nam.

Mục tiêu, định hướng, nguyên tắc và chức năng cốt lõi trong mô hình hoạt động để VDB thực sự trở thành định chế tài chính phát triển hàng đầu của Việt Nam

Để giải bài toán vốn cho tăng trưởng cao và bền vững, cần tái cấu trúc hệ thống tài chính theo hướng đa tầng, bổ sung và chia sẻ rủi ro. Các tầng vốn gồm: (i) ngân sách nhà nước; (ii) ngân hàng thương mại; (iii) thị trường chứng khoán và trái phiếu; (iv) các định chế tài chính phát triển và nhà đầu tư dài hạn như VDB, quỹ hạ tầng, REIT, quỹ hưu trí, bảo hiểm; (v) các tổ chức cho vay không nhận tiền gửi và định chế tài chính vi mô; (vi) Các định chế tài chính đổi mới sáng tạo như đầu tư mạo hiểm (venture capital), cổ phần tư nhân (private equity), công nghệ tài chính (fintech), quỹ xanh (green fund), quỹ carbon (carbon fund) và quỹ khí hậu (climate fund). Mỗi tầng có chức năng, khẩu vị rủi ro và nguồn vốn riêng, nhưng cần kết nối để hình thành chuỗi cung ứng vốn.

Trong cấu trúc tổng thể của hệ thống tài chính này, VDB trở thành "trục kết nối" giữa nguồn lực tài khóa và thị trường vốn, thay vì hoạt động như một ngân hàng chính sách truyền thống. Theo đó, nghiên cứu này đề xuất:

Mục tiêu tổng quát và mục tiêu cụ thể

Mục tiêu tổng quát là tái cơ cấu VDB thành định chế tài chính phát triển hiện đại hàng đầu quốc gia, có quy mô vốn và tài sản tương xứng với nhiệm vụ; nâng cao năng lực quản trị, đa dạng hóa nguồn vốn và công cụ tài trợ để phục vụ các dự án chiến lược kinh tế - xã hội.

Mục tiêu cụ thể là định vị VDB thành Ngân hàng Phát triển quốc gia; phấn đấu nâng vốn chủ sở hữu từ gần 20 nghìn tỷ đồng hiện nay lên tối thiểu 30 nghìn tỷ đồng vào năm 2030 và 60-70 nghìn tỷ đồng vào năm 2035; tổng tài sản khoảng 350 nghìn tỷ đồng năm 2030 và 700 nghìn tỷ đến 1 triệu tỷ đồng năm 2035. Cùng với tăng quy mô, cần có lộ trình về quản trị công ty, quản trị rủi ro, kiểm soát nội bộ, quản lý vốn, cơ chế khuyến khích - kỷ luật và giám sát an toàn từ bên ngoài.

Định hướng và nguyên tắc hoạt động

Định hướng cốt lõi là sử dụng năng lực tín dụng và vốn phát triển của VDB để dẫn dắt dòng vốn xã hội vào lĩnh vực chiến lược mà thị trường khó tự tài trợ. Mục tiêu phấn đấu là một đồng vốn VDB có thể huy động thêm 2-4 đồng vốn đầu tư xã hội, thông qua đồng tài trợ, bảo lãnh, trái phiếu dự án và các quỹ đầu tư.

Chuỗi vận hành cần được thiết kế rõ: Chiến lược quốc gia → quy hoạch và dự án → vốn dài hạn của VDB → vốn mồi và chia sẻ rủi ro → ngân hàng, quỹ và nhà đầu tư tư nhân tham gia → dự án tạo dòng tiền → hoàn trả vốn → tái đầu tư. Hiệu quả VDB vì vậy phải được đo cả bằng kết quả tài chính lẫn tác động phát triển và khả năng huy động vốn tư nhân.

Về nguyên tắc hoạt động, VDB phải quán triệt định hướng phát triển của Đảng và Nhà nước, đồng thời tuân thủ kỷ luật tài chính và quản trị của một định chế tài chính chuyên nghiệp. Cần phân biệt rõ nhiệm vụ chính sách với hoạt động tài trợ theo nguyên tắc thị trường.

Thứ nhất, hoạt động tín dụng của VDB gắn liền và phục vụ các dự án chiến lược phát triển kinh tế -xã hội quốc gia.

Thứ hai, đa dạng hóa huy động vốn và phương thức tài trợ: cho vay trung, dài hạn; bảo lãnh; góp vốn; thiết kế phương án tài chính cho chương trình lớn; đồng tài trợ; thu hút vốn tư nhân và hình thành hệ sinh thái tài chính chia sẻ rủi ro.

Thứ ba, không hoạt động vì mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận nhưng phải vận hành theo nguyên tắc thị trường, có chênh lệch thu - chi dương hợp lý để trang trải chi phí, trích lập dự phòng và tăng vốn. Phần chênh lệch dương được phân phối vào các quỹ theo quy định; dành tỷ trọng đáng kể khoảng 70%, để bổ sung vốn chủ sở hữu.

Thứ tư, tuân thủ kỷ luật tài chính, quản trị hoạt động, quản trị rủi ro và giám sát phù hợp với thông lệ quốc tế, nhưng có điều chỉnh theo đặc thù của một định chế tài chính phát triển quốc gia.

Chức năng hoạt động VDB khi tái định vị thành Định chế tài chính phát triển quốc gia

VDB cần được định vị là định chế tài chính phát triển (Development Finance Institution - DFI), với 4 chức năng cốt lõi:

(i) Cung cấp vốn dài hạn cho dự án có tác động lan tỏa: VDB không tài trợ đại trà mà tập trung vào hạ tầng và ngành công nghiệp cốt lõi: đường sắt tốc độ cao, cảng biển, LNG, điện gió ngoài khơi, bán dẫn, AI, trung tâm dữ liệu, logistics, hạ tầng số và kinh tế biển. Đây là những lĩnh vực đòi hỏi vốn lớn, thời gian hoàn vốn dài và có ý nghĩa chiến lược.

(ii) Dẫn dắt vốn tư nhân: VDB cần thực hiện vai trò catalytic finance, tạo khả năng huy động 2-4 đồng vốn xã hội cho mỗi đồng vốn phát triển. Chẳng hạn, một dự án có thể được cấu trúc với 20% vốn VDB, 40% vốn ngân hàng thương mại, 20% trái phiếu dự án và 20% vốn quỹ đầu tư. Tỷ lệ cụ thể phải căn cứ dòng tiền và rủi ro từng dự án, không nên coi đây là chỉ tiêu cứng.

(iii) Chia sẻ rủi ro với ngân hàng thương mại: VDB cần được giao thực hiện bảo lãnh tín dụng cho hạ tầng và đổi mới sáng tạo, đồng thời hình thành quỹ chia sẻ rủi ro. Bảo lãnh phải có phí, hạn mức, điều kiện và tỷ lệ chịu rủi ro rõ ràng; không thay thế thẩm định tín dụng của ngân hàng thương mại.

(iv) Thực hiện tín dụng đầu tư vào các chương trình chiến lược quốc gia như: Net Zero 2050; Chuyển đổi năng lượng; AI; Trung tâm tài chính quốc tế; Hạ tầng giao thông trọng điểm quốc gia...

Đề xuất sơ bộ mô hình và phương thức hoạt động mới của VDB

Trên cơ sở mục tiêu, nguyên tắc và chức năng nêu trên, VDB cần tinh gọn tổ chức, hội sở làm đầu mối chiến lược, quản trị vốn và rủi ro; hình thành các chi nhánh khu vực theo không gian kinh tế và vùng dự án, không nhất thiết trùng khít địa giới hành chính. Mô hình này phù hợp với yêu cầu tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp và việc sắp xếp đơn vị hành chính còn 34 tỉnh, thành phố; đồng thời giúp tập trung nguồn lực chuyên môn vào các dự án lớn, liên vùng.

Hình: Mô hình đề xuất

Tái định vị VDB trở thành ngân hàng phát triển quốc gia hiện đại trong kỷ nguyên tăng trưởng hai con số - Ảnh 3.

Nguồn: Tác giả thiết kế theo nội dung hoạt động không bao gồm cơ cấu tổ chức của Hội sở và chi nhánh và hỗ trợ AI

Về phương thức hoạt động của VDB sau khi đã đổi mới mô hình hoạt động, nghiên cứu này cho rằng cần thực hiện các phương thức chủ yếu sau:

Một là, phương thức cho vay trực tiếp: VDB chủ trì và phối hợp thẩm định và tài trợ trực tiếp các dự án chiến lược phát triển quốc gia được Chính phủ giao;

Hai là, tài trợ thông qua các định chế tài chính trong nước. VDB thiết lập quan hệ, đánh giá và chấm điểm tín dụng các định chế trung gian; cung cấp nguồn vốn theo giá vốn VDB cộng biên độ hợp lý, dự kiến 1-1,5% tùy chương trình và rủi ro. Định chế trung gian cho vay lại theo mục tiêu lãi suất đã thống nhất, trong đó minh bạch phần phí được hưởng và trách nhiệm thẩm định, giám sát khoản vay.

Ba là, đồng tài trợ với tổ chức tín dụng trong nước, có thể giữ vai trò đầu mối hoặc thành viên. VDB phối hợp tài trợ dự án theo chuỗi giá trị, chuỗi cung ứng, qua đó kết nối ngân hàng, nhà đầu tư và các định chế tài chính để hình thành hệ sinh thái vốn đa tầng cho các chương trình kinh tế lớn.

Bốn là, nghiên cứu nghiệp vụ mua lại, repo hoặc cho vay có bảo đảm bằng trái phiếu dài hạn do các quỹ đầu tư nắm giữ. Đây là công cụ hỗ trợ thanh khoản và phát triển thị trường thứ cấp, nhưng phải triển khai theo lộ trình, khi VDB đủ năng lực vốn, định giá, quản trị rủi ro và có khuôn khổ pháp lý. Cần phân biệt repo với tái cấp vốn của Ngân hàng Nhà nước: VDB sử dụng nguồn vốn và tự chịu rủi ro của mình; không mặc nhiên được NHNN tái cấp vốn cho các trái phiếu VDB nhận làm tài sản bảo đảm. Danh mục đủ điều kiện, tỷ lệ khấu trừ, hạn mức tập trung và cơ chế xử lý khi bên vay không thực hiện nghĩa vụ phải được quy định công khai.

Năm là, phát triển nghiệp vụ bảo lãnh và góp vốn. VDB có thể bảo lãnh nghĩa vụ của chủ đầu tư, nhà thầu hoặc nhà cung cấp trong chuỗi dòng tiền dự án; đồng thời, khi năng lực quản trị được nâng lên, có thể góp vốn có giới hạn vào quỹ hạ tầng, quỹ đổi mới sáng tạo, quỹ mạo hiểm và các quỹ chuyên ngành. Hoạt động góp vốn phải có tiêu chí đầu tư, giới hạn rủi ro và cơ chế thoái vốn rõ ràng.

Sáu là, đa dạng hóa huy động vốn và tách bạch nghĩa vụ. Một phần vốn có thể huy động qua trái phiếu dài hạn hoặc vay nước ngoài được Chính phủ bảo lãnh, gắn với chương trình, dự án và phạm vi bảo lãnh xác định. Phần còn lại là nguồn VDB tự huy động để phục vụ hoạt động theo nguyên tắc thị trường, phát triển vốn cấp 2 và triển khai các nghiệp vụ mới. Cần công khai chi phí vốn, nghĩa vụ trả nợ và trách nhiệm cuối cùng của từng bên.

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

Hai mươi năm hình thành và phát triển đã khẳng định vai trò quan trọng của Ngân hàng Phát triển Việt Nam – VDB trong huy động và phân bổ nguồn lực cho các dự án hạ tầng, công nghiệp và các chương trình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Tuy nhiên, trước yêu cầu phát triển mới với mục tiêu tăng trưởng GDP hai con số, khát vọng trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045 và quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế xanh, kinh tế số, vai trò của VDB cần được nâng lên một tầm cao mới.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy tăng trưởng nhanh và bền vững không chỉ cần quy mô vốn lớn mà cần định chế đủ năng lực dẫn dắt, điều phối và khuếch đại dòng vốn. VDB có thể chia sẻ áp lực cân đối kỳ hạn với ngân hàng thương mại, góp phần phát triển thị trường vốn dài hạn và nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực. Để tái định vị VDB đúng tầm, nghiên cứu này kiến nghị 5 nhóm giải pháp sau:

Một là, tăng cường năng lực tài chính cho VDB. Trước mắt, đề nghị ngân sách nhà nước cấp bổ sung 10 nghìn tỷ đồng, xây dựng lộ trình nâng vốn điều lệ tối thiểu lên 30 nghìn tỷ đồng vào năm 2030; đồng thời, cho phép VDB huy động vốn dài hạn trong và ngoài nước với cơ chế bảo lãnh Nhà nước có phạm vi, điều kiện rõ ràng. Cần thực hiện kịp thời cấp bù chênh lệch lãi suất đối với nhiệm vụ chính sách được giao, để VDB có nguồn lực trang trải chi phí và trích lập dự phòng. VDB có thể chủ động phát hành công cụ nợ để tăng vốn cấp 2 hoặc tài trợ dự án có dòng tiền xác định nhưng phải tự chịu trách nhiệm đối với nghĩa vụ không thuộc phạm vi bảo lãnh của Chính phủ.

Hai là, từng bước mở rộng sản phẩm và nghiệp vụ: Bảo lãnh tín dụng, bảo lãnh phát hành trái phiếu dự án, vốn mồi, đồng tài trợ và các quỹ chuyên về chuyển đổi xanh, đổi mới sáng tạo, hạ tầng chiến lược. Khi năng lực quản trị và khuôn khổ pháp lý đủ chín, VDB có thể triển khai mua lại, repo hoặc cho vay có bảo đảm bằng trái phiếu do quỹ đầu tư nắm giữ để hỗ trợ thanh khoản thị trường thứ cấp; không nên triển khai đồng loạt khi chưa có cơ chế định giá và giới hạn rủi ro.

Ba là, thiết lập cơ chế phối hợp giữa NHNN, Bộ Tài chính, Kho bạc Nhà nước, VDB và ngân hàng thương mại, hình thành chuỗi cung ứng vốn dài hạn thông suốt từ ngân sách đến thị trường vốn và tín dụng phát triển. Trong đó, VDB cần chủ động thiết kế sản phẩm, cấu trúc tài chính và phương án chia sẻ rủi ro để trình cấp có thẩm quyền; NHNN thực hiện chức năng điều hành tiền tệ theo khuôn khổ riêng, không biến tái cấp vốn thành cơ chế bù đắp rủi ro đầu tư của VDB.

Bốn là, xây dựng hệ thống quản trị theo chuẩn mực quốc tế, có lộ trình áp dụng các nguyên tắc Basel phù hợp với đặc thù DFI. VDB cần quản trị toàn diện rủi ro tín dụng, thị trường, thanh khoản, hoạt động, quốc gia, lãi suất, danh tiếng, chiến lược, công nghệ và môi trường - xã hội; tăng công khai, minh bạch; hiện đại hóa core banking và số hóa nghiệp vụ. Đồng thời, cần tuyển dụng, đào tạo nhân lực chuyên sâu về tài chính phát triển và xây dựng cơ chế đãi ngộ đủ sức thu hút, giữ chân cán bộ có năng lực.

Năm là, sớm ban hành nghị định mới với nội hàm toàn diện về sứ mệnh, cơ chế hoạt động, tài chính, quản trị và giám sát của Ngân hàng Phát triển quốc gia, thay thế các quy định phân tán hiện nay. Nghị định cần xác định rõ ranh giới giữa hoạt động thương mại và nhiệm vụ chính sách; cơ chế cấp bù, bảo lãnh, xử lý rủi ro; quyền tự chủ đi đôi với trách nhiệm giải trình. Về dài hạn, trong 5-7 năm tới, cần nghiên cứu nâng cấp khuôn khổ này thành Luật Ngân hàng Phát triển quốc gia, tạo nền tảng pháp lý ổn định cho VDB thực hiện sứ mệnh dài hạn.

ThS. Phạm Xuân Hòe - Nguyên Phó Viện trưởng Viện Chiến lược Ngân hàng (NHNN)


Tài liệu tham khảo

  1. Chính phủ (2023). Nghị định số 78/2023/NĐ-CP ngày 07/11/2023 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 32/2017/NĐ-CP ngày 31/03/2017 của Chính phủ về tín dụng đầu tư của Nhà nước.
  2. Thủ tướng Chính phủ (2006). Quyết định số 108/2006/QĐ-TTg ngày 19 tháng 5 năm 2006 về việc thành lập Ngân hàng Phát triển Việt Nam.
  3. Phạm, X. H. (2026). Tái định vị VDB trở thành Ngân hàng Phát triển Quốc gia hiện đại trong kỷ nguyên tăng trưởng hai con số. Tài liệu nghiên cứu chính sách phát triển hệ thống tài chính.
  4. World Bank (2022). Public development banks and sustainable finance: Roles, challenges, and policy options for developing economies.