Từ đó, bài viết đề xuất phương pháp phối hợp, phân công trách nhiệm, gắn các biện pháp với các chế độ công tác của đơn vị và có sự theo dõi, đánh giá tiến bộ khi áp dụng trong đơn vị. Trọng tâm của các giải pháp là kết hợp tính nghiêm minh của pháp luật, kỷ luật với yêu cầu giáo dục, thuyết phục và phòng ngừa tái phạm, phù hợp với đặc thù môi trường quân sự.
1. Đặt vấn đề
Công nghệ số ngày càng phát triển và việc các phương tiện kết nối trên không gian mạng ngày càng quen thuộc với đời sống, công tác và học tập của thanh niên Quân đội (TNQĐ). Môi trường số mở ra nhiều cơ hội tiếp cận thông tin và tri thức. Tuy nhiên cũng đặt ra những thử thách trong quản lý, phòng ngừa và xử lý các hành vi vi phạm pháp luật trên không gian mạng của TNQĐ. Dưới yêu cầu của bối cảnh chuyển đổi số, kiểm soát vi phạm pháp luật trên không gian mạng phải được thực hiện từ trước, trong và sau khi hành vi vi phạm pháp luật xảy ra như: Tăng cường quản lý, kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm. Nội dung này đòi hỏi kết hợp chặt chẽ giữa xây dựng ý thức tự giác với cơ chế quản lý, kiểm tra và xử lý có căn cứ. Nếu chỉ nhấn mạnh tuyên truyền mà xem nhẹ duy trì nền nếp, công tác giáo dục khó chuyển hóa thành hành vi thường xuyên.
2. Nội dung
Tăng cường quản lý, rèn luyện kỷ luật và xây dựng chính quy
Quản lý diễn ra ở mọi tổ chức từ phạm vi nhỏ tới phạm vi lớn, từ đơn giản đến phức tạp. Trong Quân đội nói chung, ở các đơn vị nói riêng, hoạt động quản lý diễn ra ở tất cả các cấp. Trong môi trường quân sự, quản lý con người gắn liền với người chỉ huy, nhiệm vụ, chế độ công tác và trách nhiệm cá nhân. Bởi vậy, phòng ngừa vi phạm pháp luật trên không gian mạng cần được xác định là một nội dung của quản lý quân nhân toàn diện, không phải hoạt động tách biệt hoặc chỉ giao cho bộ phận chuyên môn kỹ thuật.
Quá trình xây dựng nghị quyết lãnh đạo, chương trình, kế hoạch công tác, cấp ủy, chỉ huy các cấp luôn xác định công tác quản lý, rèn luyện kỷ luật, xây dựng chính quy là một trong những nội dung trọng tâm để lãnh đạo, chỉ đạo và tổ chức thực hiện. Hàng tháng, quý, năm phải làm tốt công tác đánh giá quá trình thực hiện nghị quyết lãnh đạo của đảng bộ, chi bộ,… đặc biệt là nghị quyết chuyên đề về "rèn luyện kỷ luật, xây dựng chính quy". Từ đó thẳng thắn chỉ ra những điểm làm được, chưa làm được, nguyên nhân chủ quan, khách quan và đề ra phương hướng, biện pháp lãnh đạo tiếp theo sát với đặc điểm, tình hình nhiệm vụ của đơn vị, sát với đặc thù của thanh niên. Công tác quản lý TNQĐ trên không gian mạng cần phải cụ thể hóa những yêu cầu của pháp luật và kỷ luật Quân đội trong hoạt động lãnh đạo, chỉ đạo và quản lý bộ đội ở từng cơ quan, đơn vị. Trên cơ sở các vi phạm trên không gian mạng ở đơn vị, cấp ủy các cấp cần xác định rõ chủ trương, phương pháp lãnh đạo phù hợp với đặc điểm tình hình chấp hành kỷ luật Quân đội, pháp luật của Nhà nước của TNQĐ đơn vị mình trên môi trường số. Người chỉ huy cần cụ thể hóa chủ trương, lãnh đạo của cấp ủy thành các biện pháp quản lý quân nhân, duy trì chế độ, nền nếp chính quy và rèn luyện kỷ luật. Từ đó, đưa các yêu cầu về nâng cao tính cảnh giác, phòng ngừa các nguy cơ vi phạm pháp luật trên không gian mạng của TNQĐ vào công tác quản lý bộ đội thường xuyên.
Thường xuyên quán triệt, thực hiện nghiêm túc các chỉ thị, nghị quyết, quy định, hướng dẫn của cấp trên, nghị quyết của đảng ủy các đơn vị về quản lý, rèn luyện kỷ luật, xây dựng chính quy. Việc duy trì nền nếp phải được thực hiện đồng bộ trong học tập, sinh hoạt và thực hiện nhiệm vụ thường xuyên. Cán bộ trực tiếp quản lý cần giải thích cho TNQĐ hiểu rõ hành vi được phép, hành vi bị cấm, những trường hợp phải xin ý kiến cấp có thẩm quyền và trách nhiệm khi phát hiện nguy cơ lộ lọt thông tin, vi phạm pháp luật trên không gian mạng.
Đề cao vai trò trách nhiệm, tính tiên phong, gương mẫu của người cán bộ, đảng viên, đặc biệt là cán bộ chủ trì. Lãnh đạo, chỉ huy các cấp phải là người gương mẫu trong lời nói và hành động, luôn đi đầu trong mọi công việc khó khăn, thử thách. Chú trọng nêu gương người tốt, việc tốt; xây dựng, bồi dưỡng gương điển hình tiên tiến để mọi người học tập, noi theo. Nêu gương phải thể hiện trước hết ở sự thống nhất giữa yêu cầu đặt ra đối với thanh niên với việc chấp hành của cán bộ, nhất là trong sử dụng tài khoản số, cung cấp thông tin, bảo quản tài liệu và phát ngôn liên quan đến đơn vị. Trong sinh hoạt, những cách làm tốt cần được biểu dương đúng mức, nhưng không phô trương hay công bố thông tin cá nhân không cần thiết.
Lãnh đạo, chỉ huy các cấp cần thường xuyên quan tâm sâu sát, gần gũi động viên cấp dưới trong quá trình học tập, công tác, qua đó nắm được tâm tư, nguyện vọng, các mối quan hệ của cấp dưới thuộc quyền. Quản lý toàn diện phải gắn với hiểu biết về điều kiện học tập, công tác và những khó khăn của từng người. Khi nhận thấy biểu hiện bất thường trong thực hiện nhiệm vụ hoặc chấp hành nền nếp, cán bộ cần tiếp xúc, trao đổi, làm rõ nguyên nhân trước khi quy kết trách nhiệm.
Về phương pháp, có thể gắn nội dung chấp hành quy định trên không gian mạng vào sinh hoạt chính trị, duy trì điều lệnh và nhận xét kết quả rèn luyện đã có tại đơn vị. Cần ưu tiên giải thích các tình huống gần với hoạt động quân nhân như chụp, chia sẻ hình ảnh nơi làm việc; trao đổi tài liệu qua ứng dụng ngoài hệ thống được phép; sử dụng thiết bị cá nhân ở khu vực có yêu cầu bảo mật; hoặc phản ứng trước thông tin chưa được kiểm chứng. Các tình huống này chỉ dùng để trao đổi và hướng dẫn phòng ngừa, không phải kết luận rằng mọi trường hợp tương tự đều là vi phạm pháp luật. Mỗi đơn vị lựa chọn nội dung theo tính chất nhiệm vụ và quy định đang áp dụng.
Thường xuyên kiểm tra, giám sát để phòng ngừa và phát hiện vi phạm
Kiểm tra, giám sát là một hoạt động không thể thiếu của các cơ quan nhà nước nói chung cũng như đối với các đơn vị trong Quân đội nói riêng. Hoạt động kiểm soát vi phạm pháp luật trên không gian mạng của TNQĐ cũng là một nội dung nằm trong các lĩnh vực hoạt động của các đơn vị. Trong kiểm soát vi phạm pháp luật trên không gian mạng, kiểm tra, giám sát không chỉ hướng đến việc tìm hành vi sai phạm mà còn giúp đánh giá mức độ phù hợp của quy định, hiệu quả tổ chức thực hiện và những điểm còn sơ hở trong công tác quản lý. Kết quả kiểm tra cần trả lời được nguyên nhân vì sao có nguy cơ phát sinh vi phạm, quy trình nào chưa được thực hiện đúng và trách nhiệm của từng chủ thể liên quan, thay vì dừng ở số lượng trường hợp được nhắc nhở hoặc xử lý.
Thông qua công tác kiểm tra, giám sát, cấp ủy, chỉ huy các cấp sẽ phát hiện được những thiếu sót, khuyết điểm về tổ chức và hoạt động, những khó khăn, vướng mắc trong việc thực hiện chức năng, nhiệm vụ của đơn vị, từ đó kịp thời đưa ra những biện pháp khắc phục. Hoạt động kiểm tra, giám sát là biện pháp quan trọng để phòng ngừa, ngăn chặn, phát hiện và xử lý kịp thời những biểu hiện vi phạm pháp luật trên không gian mạng, xâm hại tới nền nếp, chế độ quy định, lợi ích của Quân đội, đơn vị. Tính phòng ngừa đòi hỏi chủ thể kiểm tra phát hiện dấu hiệu từ sớm, phân biệt giữa thiếu sót có thể chấn chỉnh ngay với dấu hiệu cần chuyển sang xác minh theo quy định. Kiểm tra định kỳ nên tập trung vào việc chấp hành quy chế sử dụng thiết bị, trao đổi thông tin và thực hiện trách nhiệm bảo vệ tài liệu trong hoạt động chuyên môn.
Theo đó, cấp uỷ, chỉ huy các đơn vị và các đơn vị quản lý TNQĐ cần nhận thức đúng vị trí, vai trò của công tác kiểm tra, giám sát hành vi vi phạm pháp luật trên không gian mạng. Thường xuyên làm tốt công tác kiểm tra, giám sát quá trình thực hiện chức trách, nhiệm vụ của TNQĐ trong đơn vị mình như việc chấp hành các nền nếp, chế độ, quy định khai thác mạng xã hội; lễ tiết tác phong, phẩm chất, tư cách, lối sống, ứng xử; ý thức, trách nhiệm với nhiệm vụ được giao, với tập thể cơ quan, đơn vị, ý thức trong chấp hành kỷ luật. Từ yêu cầu này, nội dung kiểm tra cần đặt trong mối quan hệ giữa việc thực hiện nhiệm vụ và tuân thủ quy định có liên quan. Chẳng hạn, khi kiểm tra việc quản lý tài liệu, cần đối chiếu quy định về nơi lưu trữ, thiết bị được phép sử dụng, cách chuyển giao và trách nhiệm bảo quản.
Cấp uỷ, chỉ huy các cấp ở các đơn vị cần lập kế hoạch kiểm tra định kỳ hoặc có thể đột xuất kiểm tra đoàn viên khi có dấu hiệu vi phạm, kết hợp kiểm tra kết quả thực hiện chức trách, nhiệm vụ của từng thanh niên. Khi xây dựng kế hoạch, cần phân biệt rõ đối tượng, nội dung, cách thu thập thông tin và người chịu trách nhiệm. Những biện pháp kiểm tra hệ thống, thiết bị do đơn vị quản lý được thực hiện theo chế độ chuyên môn tương ứng. Việc tiếp cận tài khoản, thư tín, dữ liệu hoặc thiết bị cá nhân phải có căn cứ pháp luật và thẩm quyền cụ thể, bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người liên quan.
Chú trọng công tác giáo dục, quán triệt nâng cao nhận thức, ý thức, trách nhiệm cho thanh niên, kịp thời phát hiện những vi phạm, thiếu sót trên không gian mạng của TNQĐ từ đó có biện pháp rút kinh nghiệm, uốn nắn, chấn chỉnh. Sau mỗi đợt kiểm tra, đơn vị cần chỉ rõ những thiếu sót có tính hệ thống và biện pháp khắc phục tương ứng. Vấn đề thuộc nhận thức thì tăng cường giải thích, hướng dẫn; vấn đề thuộc quy trình thì sửa đổi phương pháp triển khai trong phạm vi được phép; vấn đề thuộc trách nhiệm cá nhân thì làm rõ theo quy định.
Kịp thời phát hiện, xác minh và xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm
Thường xuyên kiểm tra việc thực hiện chức trách, nhiệm vụ, chấp hành pháp luật, kỷ luật, các nền nếp, chế độ quy định của TNQĐ kịp thời nhắc nhở, chấn chỉnh những hành vi sai phạm. Đây là yêu cầu xuyên suốt từ giai đoạn phòng ngừa đến xử lý vụ việc. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ biểu hiện sử dụng không gian mạng chưa phù hợp, dấu hiệu vi phạm kỷ luật, hành vi vi phạm pháp luật hành chính và hành vi có dấu hiệu tội phạm.
Việc quản lý, kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm pháp luật trên không gian mạng của thanh niên quân đội phải được thực hiện trên cơ sở tuân thủ các quy định hiện hành về an ninh mạng, bảo vệ bí mật nhà nước, bảo vệ dữ liệu cá nhân và kỷ luật Quân đội. Trong quá trình thực hiện, các cơ quan, đơn vị cần xác định rõ tính chất, mức độ vi phạm, đối tượng, thẩm quyền và căn cứ xử lý đối với từng hành vi cụ thể. Đồng thời, việc xem xét, xử lý vi phạm phải bảo đảm đúng quy định, trình tự, thủ tục và thời điểm áp dụng pháp luật, tránh đánh đồng các hành vi vi phạm hoặc áp dụng hình thức xử lý thiếu căn cứ.
Việc viện dẫn văn bản phải gắn với đúng hành vi, đối tượng và thời điểm áp dụng, không được suy diễn hình thức xử lý chỉ từ một tên gọi chung.
Để tăng tính khả thi, có thể tổ chức công tác phát hiện và xử lý theo chuỗi công việc phù hợp với quy định hiện hành: Tiếp nhận phản ánh hoặc dấu hiệu ban đầu; bảo đảm quản lý thông tin và tài liệu liên quan; chuyển cơ quan, người có thẩm quyền kiểm tra, xác minh; xác định tính chất, mức độ và trách nhiệm; xem xét biện pháp xử lý hoặc chuyển cấp có thẩm quyền; thông báo, rút kinh nghiệm trong phạm vi được phép. Đây là gợi ý tổ chức thực hiện, không phải một thủ tục pháp lý mới. Trong mọi trường hợp, trình tự chính thức phải tuân theo văn bản quy phạm và quy định của cơ quan có thẩm quyền.
Cấp uỷ, chỉ huy các cấp cần quan tâm xây dựng môi trường văn hoá dân chủ, lành mạnh ở các đơn vị Quân đội. Thường xuyên quan tâm sâu sát, gần gũi động viên TNQĐ trong quá trình thực hiện nhiệm vụ. Môi trường dân chủ, đoàn kết và thái độ gần gũi của cán bộ có tác dụng khuyến khích thanh niên trao đổi kịp thời khi gặp tình huống khó xử hoặc nhận thấy nguy cơ vi phạm. Cần tạo điều kiện để quân nhân báo cáo sự cố mất an toàn thông tin, việc gửi nhầm tài liệu hoặc hành vi bất thường liên quan đến hệ thống đang sử dụng mà không che giấu vì tâm lý sợ bị quy kết trước khi xác minh.
Chú ý triển khai cho cá nhân vi phạm làm tường trình, kiểm điểm cụ thể, triển khai sinh hoạt các tổ chức theo đúng quy định để có hình thức kỷ luật khách quan đúng với lỗi phạm của thanh niên. Nội dung giải trình và kiểm điểm cần giúp làm rõ diễn biến, động cơ, hoàn cảnh, mức độ nhận thức, hậu quả và trách nhiệm của người liên quan. Đối với việc xử lý kỷ luật trong Quân đội, phải tuân thủ trình tự, thủ tục, thời hiệu, thời hạn và thẩm quyền; khi có dấu hiệu vi phạm pháp luật thuộc phạm vi cơ quan khác thì báo cáo, chuyển xử lý theo quy định.
Tùy từng trường hợp cụ thể để vận dụng các quy định liên quan, xử lý nghiêm minh nhằm phát huy tính giáo dục, tính răn đe đối với mọi đối tượng. Việc phát hiện, xử lý vi phạm pháp luật đối với đội ngũ TNQĐ phải kịp thời, nghiêm minh, dứt điểm, thấu tình, đạt lý và có tính giáo dục cao, không để tình trạng coi thường pháp luật Nhà nước, kỷ luật Quân đội. Tính nghiêm minh và tính giáo dục không đối lập nhau. Xử lý đúng người, đúng hành vi, đúng thẩm quyền giúp củng cố kỷ cương; giải thích đầy đủ nguyên nhân và hậu quả giúp người vi phạm nhận thức trách nhiệm, khắc phục thiếu sót và sửa chữa tiến bộ.
Sau xử lý, đơn vị cần theo dõi việc khắc phục nguyên nhân, sự tiến bộ của cá nhân và việc sửa những sơ hở trong quy trình quản lý. Có thể sử dụng những bài học đã được xử lý, khử thông tin nhận dạng và yếu tố cần bảo vệ để phổ biến trong sinh hoạt pháp luật, kỷ luật. Điều cốt yếu là quân nhân nhận thức được giới hạn của hành vi, trách nhiệm trước tập thể và khả năng tự điều chỉnh trong những tình huống tương tự.
Điều kiện triển khai và đánh giá hiệu quả ở đơn vị
Ba nhóm biện pháp trên chỉ phát huy tác dụng khi được triển khai đồng bộ trong cơ chế quản lý quân nhân hiện có. Cấp ủy xác định chủ trương, nhiệm vụ trọng tâm và lãnh đạo kiểm tra việc thực hiện; người chỉ huy chịu trách nhiệm trực tiếp về tổ chức, duy trì nền nếp và xử lý thuộc thẩm quyền. Cơ quan chính trị tham mưu nội dung giáo dục, định hướng tư tưởng, phối hợp nắm tình hình; cơ quan, bộ phận chức năng thực hiện nhiệm vụ chuyên môn theo phân cấp. Tổ chức đoàn vận động đoàn viên xây dựng ý thức chấp hành và tham gia phản ánh khó khăn, vướng mắc.
Về thời gian, nên tích hợp nội dung này với sinh hoạt, giao ban và kiểm tra nền nếp đang được duy trì, thay vì hình thành nhiều cuộc vận động và báo cáo trùng lặp. Trong giai đoạn xây dựng kế hoạch, cần nhận diện nhóm nguy cơ phù hợp với chức trách của từng loại đơn vị; trong quá trình thực hiện, chú trọng theo dõi các điểm chưa bảo đảm; sau kiểm tra hoặc vụ việc, tổ chức rút kinh nghiệm và điều chỉnh cách quản lý. Sự phân công phải bảo đảm một đầu mối chịu trách nhiệm đối với mỗi nhiệm vụ; đồng thời, có cơ chế phối hợp khi vấn đề vượt quá thẩm quyền cấp cơ sở.
Về đánh giá kết quả, không nên chỉ căn cứ số buổi tuyên truyền, số cuộc kiểm tra hoặc số quyết định kỷ luật. Có thể xem xét bốn nhóm dấu hiệu: Mức độ hiểu và vận dụng quy định của TNQĐ; việc duy trì đúng nền nếp, quy trình sử dụng thiết bị và thông tin; tiến độ khắc phục những thiếu sót đã được chỉ ra; sự chuyển biến trong tinh thần tự giác, chủ động báo cáo và chấp hành sau giáo dục, xử lý. Đây là những định hướng đánh giá đề xuất, cần được cụ thể hóa theo chức trách, nhiệm vụ và điều kiện của đơn vị. Không được coi việc tăng số vụ phát hiện là thành tích nếu không đánh giá đồng thời tác dụng phòng ngừa và chất lượng quản lý.
Đối với nhà trường quân đội, có thể kết hợp hoạt động giáo dục và kiểm tra thông qua nghiên cứu tình huống giả định, thảo luận xử lý trách nhiệm của học viên trong môi trường mạng và nhận xét quá trình chấp hành quy chế. Đối với đơn vị cơ sở, cần chú trọng tính thiết thực, ngắn gọn, gắn với công tác thường xuyên và hoạt động thực tế của chiến sĩ. Dù áp dụng ở môi trường nào, yêu cầu chung vẫn là tôn trọng quy định pháp luật và kỷ luật, giữ vững an toàn thông tin, đồng thời xây dựng sự đồng thuận và ý thức tự giác trong tập thể.
3. Kết luận
Tăng cường quản lý, rèn luyện toàn diện TNQĐ và kịp thời phát hiện, xử lý vi phạm pháp luật trên không gian mạng là nhiệm vụ gắn bó hữu cơ với xây dựng chính quy, rèn luyện kỷ luật và xây dựng đơn vị vững mạnh toàn diện. Quản lý tốt tạo nền tảng phòng ngừa; kiểm tra, giám sát đúng thẩm quyền giúp nhận diện và khắc phục sơ hở; xử lý nghiêm minh, khách quan có tác dụng giáo dục, răn đe và ngăn ngừa tái phạm. Ba nhóm giải pháp cần được tổ chức trở thành quá trình thống nhất, dưới sự lãnh đạo của cấp ủy, trách nhiệm của người chỉ huy và sự phối hợp của các lực lượng.
Công chức Quốc phòng Lương Minh Hiếu - Trung úy Nguyễn Minh Tuấn
Học viện Chính trị
TÀI LIỆU THAM KHẢO:
1. Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2025), Luật An ninh mạng số 116/2025/QH15 ngày 10/12/2025, Hà Nội.
2. Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2025), Luật Bảo vệ bí mật nhà nước số 117/2025/QH15 ngày 10/12/2025, Hà Nội.
3. Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2025), Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15 ngày 26/6/2025, Hà Nội.
4. Bộ Quốc phòng (2023), Thông tư số 143/2023/TT-BQP ngày 27/12/2023 của Bộ trưởng Bộ Quốc phòng quy định xử lý kỷ luật trong Quân đội nhân dân Việt Nam, Hà Nội.
5. Bộ Quốc phòng (2025), Thông tư số 81/2025/TT-BQP ngày 26/07/2025 của Bộ trưởng Bộ Quốc phòng về quy định quản lý, cung cấp, sử dụng ứng dụng, dịch vụ và thông tin trên internet trong Bộ Quốc phòng, Hà Nội.