1. Đặt vấn đề
Lối sống văn hóa là sự biểu hiện tập trung của hệ giá trị, chuẩn mực đạo đức và phương thức ứng xử của con người trong đời sống xã hội. Văn hóa không chỉ phản ánh bản sắc dân tộc mà còn giữ vai trò định hướng nhận thức, điều chỉnh hành vi và góp phần hoàn thiện nhân cách con người. Lối sống văn hóa gắn liền với bản lĩnh chính trị, phẩm chất đạo đức, ý thức tổ chức kỷ luật và phong cách quân nhân mẫu mực. Các trường sĩ quan quân đội là nơi đào tạo đội ngũ sĩ quan cấp phân đội, lực lượng trực tiếp quản lý, chỉ huy, huấ luyện và giáo dục bộ đội ở cơ sở. Vì vậy, bên cạnh việc trang bị tri thức, việc giáo dục và rèn luyện lối sống văn hóa cho học viên có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình hình thành phẩm chất, nhân cách của người sĩ quan tương lai.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa, chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ, đặc biệt là mạng xã hội và các nền tảng truyền thông số, đời sống tinh thần, nhận thức và lối sống của thế hệ trẻ đang chịu sự tác động đa chiều từ nhiều luồng thông tin và giá trị văn hóa khác nhau. Điều đó vừa tạo ra cơ hội thuận lợi cho học viên mở rộng tri thức, phát triển tư duy, vừa đặt ra nhiều thách thức đối với công tác giáo dục, quản lý và rèn luyện trong các nhà trường quân đội. Vì vậy, nghiên cứu giải pháp tăng cường xây dựng lối sống văn hóa cho học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội ở các trường sĩ quan quân đội hiện nay có giá trị quan trọng cả về lý luận và thực tiễn.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Thực trạng xây dựng lối sống văn hóa cho học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội ở các trường sĩ quan quân đội và một số vấn đề đặt ra
Những năm qua, quán triệt đường lối, quan điểm của Đảng về xây dựng và phát triển văn hóa, cũng như yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, các trường sĩ quan quân đội đã quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo triển khai nhiều chủ trương, biện pháp nhằm giáo dục và rèn luyện lối sống văn hóa cho học viên. Thông qua đẩy mạnh giáo dục chính trị, tư tưởng; xây dựng môi trường văn hóa sư phạm lành mạnh; tổ chức các phong trào thi đua, hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao; phát huy vai trò của các tổ chức quần chúng trong nhà trường…, nhận thức, thái độ và hành vi văn hóa của học viên từng bước được củng cố và phát triển. Phần lớn học viên có ý thức tu dưỡng, rèn luyện đạo đức, lối sống; chấp hành nghiêm kỷ luật quân đội; tích cực tham gia các hoạt động tập thể; từng bước hình thành phong cách sống lành mạnh, phù hợp với chuẩn mực của người quân nhân cách mạng.
Tuy nhiên, trước những biến đổi nhanh chóng của đời sống xã hội và sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ, đặc biệt là sự bùng nổ của các phương tiện truyền thông và mạng xã hội, việc xây dựng lối sống văn hóa cho học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội đang đặt ra nhiều vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu và giải quyết.
Thứ nhất,quá trình hội nhập quốc tế sâu rộng cùng với sự giao thoa, tiếp biến của nhiều dòng văn hóa khác nhau đang tác động ngày càng mạnh mẽ đến nhận thức, tư tưởng và lối sống của thế hệ trẻ. Bên cạnh những giá trị tích cực, môi trường xã hội hiện nay cũng xuất hiện không ít biểu hiện lệch chuẩn về giá trị, đạo đức và lối sống. Những tác động đó không chỉ ảnh hưởng đến đời sống xã hội nói chung mà còn thẩm thấu vào môi trường học tập, rèn luyện của học viên trong các trường sĩ quan quân đội. Điều này đặt ra yêu cầu phải tăng cường xây dựng lối sống văn hóa cho học viên nhằm hình thành đội ngũ sĩ quan "mẫu mực nêu gương về đạo đức, lối sống, chấp hành nghiêm quy định về chuẩn mực đạo đức cách mạng và những điều đảng viên không được làm"1, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
Thứ hai, học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội ở các trường sĩ quan quân đội phần lớnở độ tuổi thanh niên, năng động và nhạy bén trong tiếp cận tri thức mới, công nghệ hiện đại và các phương tiện truyền thông số. Đây là điều kiện thuận lợi để học viên phát triển tư duy sáng tạo, khả năng thích ứng và tinh thần đổi mới trong học tập, rèn luyện. Tuy nhiên, chính đặc điểm đó cũng khiến học viên dễ chịu tác động từ nhiều luồng thông tin và xu hướng văn hóa khác nhau trong đời sống xã hội, trong đó có những yếu tố chưa phù hợp với chuẩn mực văn hóa quân sự. Vì vậy, việc định hướng nhận thức, nâng cao khả năng "đề kháng" trước các thông tin xấu, độc và xây dựng bản lĩnh văn hóa cho học viên đang trở thành vấn đề đặt ra cấp thiết hiện nay.
Thứ ba, một bộ phận học viên vẫn còn biểu hiện hạn chế trong nhận thức và hành vi văn hóa. Việc tu dưỡng, rèn luyện đạo đức, tác phong quân nhân ở một số trường hợp chưa thật sự tự giác, thường xuyên; ý thức giữ gìn chuẩn mực trong giao tiếp, ứng xử chưa thật sự bền vững. Bên cạnh đó, môi trường thông tin đa chiều trên mạng xã hội hiện nay chứa đựng nhiều nội dung thiếu lành mạnh, phản cảm, thậm chí cổ súy lối sống thực dụng, cá nhân chủ nghĩa. Nếu thiếu bản lĩnh chính trị, khả năng tự điều chỉnh hành vi và kỹ năng chọn lọc thông tin, những tác động tiêu cực đó có thể ảnh hưởng trực tiếp đến nhận thức, thái độ và lối sống của học viên. Điều này đòi hỏi các trường sĩ quan quân đội cần tiếp tục đổi mới nội dung, hình thức và phương pháp giáo dục, rèn luyện lối sống văn hóa cho học viên phù hợp với yêu cầu, nhiệm vụ trong tình hình mới.
2.2. Một số giải pháp tăng cường xây dựng lối sống văn hóa cho học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội ở các trường sĩ quan quân đội hiện nay
Một là, luôn gắn kết chặt chẽ công tác giáo dục chính trị tư tưởng với quá trình rèn luyện lối sống văn hóa cho học viên.
Giáo dục chính trị tư tưởng giữ vai trò nền tảng trong việc hình thành thế giới quan, nhân sinh quan và lý tưởng cách mạng của học viên. Khi nội dung giáo dục chính trị tư tưởng được triển khai gắn chặt với việc xây dựng các chuẩn mực đạo đức và phong cách sống của người quân nhân, lối sống văn hóa của học viên sẽ từng bước được hình thành và phát triển bền vững. Đây không chỉ là quá trình truyền thụ tri thức lý luận mà còn là quá trình định hướng hệ giá trị, góp phần hình thành bản lĩnh chính trị, ý thức trách nhiệm và thái độ sống đúng đắn của học viên trong môi trường quân sự. Thông qua đó, những giá trị cốt lõi của văn hóa quân sự và phẩm chất "Bộ đội Cụ Hồ" được từng bước thẩm thấu vào nhận thức, tình cảm và hành vi của học viên, tạo nền tảng quan trọng cho việc hình thành nhân cách người sĩ quan trong tương lai.
Trong điều kiện hiện nay, việc giáo dục chính trị tư tưởng cần được tổ chức gắn chặt với thực tiễn học tập, huấn luyện và sinh hoạt của học viên; chú trọng làm rõ những giá trị truyền thống tốt đẹp của Quân đội nhân dân Việt Nam, những chuẩn mực đạo đức và phong cách của "Bộ đội Cụ Hồ". Đồng thời, cần đa dạng hóa hình thức giáo dục thông qua các hoạt động sinh hoạt chính trị, tọa đàm, diễn đàn, giáo dục truyền thống, cũng như thông qua các hoạt động thực tiễn trong học tập, huấn luyện và công tác. Việc kết hợp giữa giáo dục lý luận với trải nghiệm thực tiễn sẽ giúp học viên không chỉ nhận thức đúng đắn về các giá trị văn hóa quân sự mà còn chủ động chuyển hóa nhận thức thành hành vi và thói quen trong đời sống hằng ngày, từng bước hình thành phong cách sống chuẩn mực của người quân nhân cách mạng. Tăng cường kết hợp giữa trang bị tri thức với thực tiễn hoạt động quân sự để học viên trải nghiệm, thấm sâu các giá trị văn hoá từ lịch sử dụng nước và giữ nước của dân tộc; qua đó, bồi dưỡng niềm tự hào dân tộc, niềm tin vào chế độ, củng cố ý chí, quyết tâm trong học tập, rèn luyện lối sống.
Hai là, phát huy vai trò nêu gương của đội ngũ cán bộ, giảng viên trong giáo dục và định hướng lối sống văn hóa cho học viên.
Đội ngũ cán bộ, giảng viên trong các trường sĩ quan quân đội giữ vai trò trực tiếp trong giáo dục, quản lý và định hướng quá trình hình thành nhân cách của học viên. Sự gương mẫu của cán bộ, giảng viên trong chấp hành kỷ luật, trong phong cách công tác cũng như trong giao tiếp, ứng xử có sức lan tỏa và tác động giáo dục sâu sắc đối với học viên. Trong môi trường quân sự, những biểu hiện cụ thể về tác phong, tinh thần trách nhiệm, thái độ làm việc và chuẩn mực ứng xử của cán bộ, giảng viên chính là những hình mẫu sinh động để học viên quan sát, học tập và noi theo trong quá trình học tập, rèn luyện. Vì vậy, hiệu quả giáo dục lối sống văn hóa không chỉ phụ thuộc vào nội dung, phương pháp giáo dục mà còn gắn chặt với tính nêu gương của đội ngũ cán bộ, giảng viên trong thực tiễn công tác và sinh hoạt hằng ngày.
Việc xây dựng lối sống văn hóa cho học viên cần gắn liền với việc nâng cao trách nhiệm nêu gương của đội ngũ cán bộ, giảng viên trong toàn bộ quá trình giáo dục, đào tạo. Mỗi cán bộ, giảng viên cần thực sự mẫu mực trong lời nói, hành động và phong cách làm việc; luôn thể hiện sự nghiêm túc, chuẩn mực trong chấp hành kỷ luật, trong thái độ đối với nhiệm vụ và trong quan hệ với đồng chí, đồng đội. Đồng thời, cần kết hợp hài hòa giữa giáo dục, thuyết phục với quản lý, rèn luyện trong thực tiễn, tạo điều kiện để học viên vừa tiếp thu tri thức, vừa hình thành những chuẩn mực hành vi văn hóa thông qua quá trình quan sát và trải nghiệm thực tế. Khi đội ngũ cán bộ, giảng viên thể hiện rõ vai trò tiền phong, gương mẫu trong mọi hoạt động, những giá trị và chuẩn mực văn hóa quân nhân sẽ được lan tỏa một cách tự nhiên và bền vững, qua đó góp phần quan trọng vào việc định hình phong cách sống tích cực, kỷ cương và trách nhiệm cho học viên.
Ba là, phát huy vai trò của tổ chức Đoàn Thanh niên trong giáo dục và bồi dưỡng lối sống văn hóa cho học viên.
Trong các trường sĩ quan quân đội, tổ chức Đoàn Thanh niên là lực lượng quan trọng tham gia giáo dục, rèn luyện và định hướng lối sống cho học viên. Thông qua các phong trào hành động cách mạng, hoạt động văn hóa - xã hội và các hình thức sinh hoạt đa dạng, tổ chức Đoàn góp phần bồi dưỡng lý tưởng sống, tinh thần trách nhiệm và ý thức cống hiến của học viên đối với tập thể và đơn vị. Đồng thời, đây cũng là môi trường thuận lợi để học viên rèn luyện bản lĩnh, phát huy tinh thần xung kích, sáng tạo của tuổi trẻ quân đội, từng bước hình thành những phẩm chất cần thiết của người sĩ quan tương lai.
Để phát huy hiệu quả vai trò này, tổ chức Đoàn cần tiếp tục đổi mới nội dung và phương thức hoạt động theo hướng thiết thực, gắn với nhiệm vụ học tập, huấn luyện và rèn luyện của học viên. Các hoạt động như diễn đàn thanh niên, tọa đàm, sinh hoạt chuyên đề, phong trào tình nguyện, hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao cần được tổ chức thường xuyên, phù hợp với đặc điểm môi trường quân sự. Đồng thời, cần chú trọng xây dựng các mô hình hoạt động hiệu quả, phát huy vai trò nêu gương của cán bộ Đoàn và các điển hình tiên tiến, qua đó góp phần hình thành lối sống tích cực, lành mạnh và củng cố môi trường văn hóa sư phạm trong các trường sĩ quan quân đội.
Bốn là, phát huy tính tích cựccủa học viên trong tu dưỡng, rèn luyện lối sống văn hóa.
Bên cạnh sự giáo dục và định hướng của các tổ chức trong nhà trường, sự tự giác tu dưỡng của mỗi học viên có vai trò quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển lối sống văn hóa. Đối với học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội, việc rèn luyện lối sống văn hóa cần gắn với ý thức tự quản, tự rèn và tinh thần trách nhiệm đối với tập thể. Thông qua quá trình tự điều chỉnh nhận thức và hành vi, học viên từng bước hình thành bản lĩnh cá nhân, củng cố phẩm chất đạo đức và xây dựng phong cách sống kỷ luật, chuẩn mực của người quân nhân.
Trong quá trình học tập và rèn luyện, học viên cần chủ động xây dựng kế hoạch tu dưỡng bản thân gắn với mục tiêu học tập, huấn luyện và yêu cầu nhiệm vụ của người sĩ quan tương lai; đồng thời nghiêm túc chấp hành kỷ luật quân đội, duy trì nền nếp chính quy và tích cực tham gia các hoạt động tập thể. Cùng với đó, cần phát huy vai trò của các tổ chức tự quản trong đơn vị học viên nhằm khuyến khích tinh thần tự giác, ý thức trách nhiệm và sự hỗ trợ lẫn nhau trong rèn luyện. Thông qua sinh hoạt tập thể, đánh giá, nhận xét và tự phê bình, mỗi học viên có điều kiện nhận diện rõ ưu điểm và hạn chế của bản thân để điều chỉnh, hoàn thiện lối sống và phong cách quân nhân.
Năm là, coi trọng xây dựng môi trường văn hóa sư phạm chuẩn mực trong các trường sĩ quan quân đội.
Môi trường văn hóa sư phạm trong các trường sĩ quan quân đội có ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình hình thành và phát triển nhân cách của học viên. Một môi trường văn hóa sư phạm lành mạnh, kỷ cương sẽ tạo điều kiện thuận lợi để học viên tiếp thu và củng cố các chuẩn mực ứng xử phù hợp với phong cách quân nhân cách mạng. Môi trường đó không chỉ tạo nên không gian giáo dục giàu tính kỷ luật và chuẩn mực mà còn góp phần định hướng hành vi, thái độ và phong cách sống của học viên theo những giá trị văn hóa đặc trưng của quân đội.
Vì vậy, việc xây dựng môi trường văn hóa sư phạm cần được tiến hành toàn diện và thường xuyên trên nhiều phương diện. Các nhà trường cần duy trì nghiêm nền nếp chính quy, chú trọng xây dựng các thiết chế văn hóa, cảnh quan sư phạm và tổ chức các hoạt động văn hóa, thể thao phù hợp với đặc điểm của môi trường quân sự. Đồng thời, cần xây dựng bầu không khí đoàn kết, dân chủ, kỷ cương trong các đơn vị học viên; phát huy tinh thần tương trợ, giúp đỡ lẫn nhau trong học tập và rèn luyện. Khi môi trường giáo dục được tổ chức khoa học, lành mạnh và giàu tính nhân văn, học viên sẽ có điều kiện thuận lợi để rèn luyện thói quen ứng xử văn hóa, củng cố ý thức tổ chức kỷ luật và từng bước hình thành phong cách quân nhân chuẩn mực.
3. Kết luận
Xây dựng lối sống văn hóa cho học viên đào tạo sĩ quan cấp phân đội ở các trường sĩ quan quân đội là nội dung quan trọng trong quá trình giáo dục, đào tạo đội ngũ sĩ quan tương lai của Quân đội nhân dân Việt Nam. Việc nhận diện đúng những vấn đề đặt ra và triển khai đồng bộ các nội dung giáo dục, rèn luyện sẽ góp phần hình thành ở học viên bản lĩnh chính trị vững vàng, đạo đức trong sáng và phong cách quân nhân mẫu mực, đáp ứng yêu cầu xây dựng Quân đội nhân dân Việt Nam cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại trong tình hình mới.
Thiếu tá, ThS Bùi Văn Duy
Trường Đại học Trần Quốc Tuấn
Chú thích
1. Đảng bộ Quân đội (2025), Tài liệu các văn kiện Đại hội đại biểu Đảng bộ Quân đội lần thứ XII, nhiệm kỳ 2025-2030, Hà Nội, tr.66.
Tài liệu tham khảo
1.Trần Viết Năng (2023), Thanh niên Quân đội là bộ phận ưu tú, tiêu biểu cho ý chí, khát vọng của tuổi trẻ Việt Nam, Báo Quân đội nhân dân điện tử, ngày 08/02/2023.
2. Đảng bộ Quân đội (2025), Tài liệu các văn kiện Đại hội đại biểu Đảng bộ Quân đội lần thứ XII, nhiệm kỳ 2025-2030, Hà Nội.