Từ khoá: Phương pháp dạy học đại học; phương pháp nghiên cứu tình huống; tình huống dạy học; hướng dẫn thiết kế tình huống; Công tác giáo dục của Đoàn.
1. Đặt vấn đề
Phương pháp dạy học đại học là một thành tố cơ bản trong quá trình dạy học ở bậc đại học cho sinh viên. Trong bối cảnh đặt ra yêu cầu về việc đổi mới phương pháp dạy học, nghiên cứu tình huống (case sudy) được biết đến là một phương pháp dạy học hiện đại được áp dụng trong giảng dạy đại học. Bàn về phương pháp này, các nhà nghiên cứu cho rằng: "Bản chất của phương pháp dạy học bằng tình huống là thông qua việc giải quyết những tình huống, người học có được khả năng thích ứng tố nhất với môi trường xã hội đầy biến động" (Phan Trọng Ngọ, 2005); "Phương pháp nghiên cứu tình huống là một phương pháp đặc thù của dạy học giải quyết vấn đề theo tình huống, ở đó, các tình huống là đối tượng chính của quá trình dạy học" (Trần Thu Hiền, 2016).
Thực hiện sự chỉ đạo Đảng, giảng viên Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam đã và đang nỗ lực học hỏi và ứng dụng các phương pháp dạy học hiện đại nhằm đáp ứng yêu cầu của thời đại và nhu cầu của người học. Đặc biệt, trong chương trình đào tạo cử nhân ngành Công tác Thanh thiếu niên (CTTTN), khối kiến thức lý luận, nghiệp vụ Công tác thanh niên đóng vai trò rất quan trọng, thể hiện tính định hướng về chuyên môn đối với ngành học. Trong đó, "Công tác giáo dục của Đoàn Thanh niên Cộng sản (TNCS) Hồ Chí Minh" là một học phần chủ chốt thuộc khối kiến thức nghiệp vụ Công tác thanh niên. Vận dụng phương pháp nghiên cứu tình huống trong học phần này giúp sinh viên có điều kiện học tập chủ động, áp dụng các kiến thức đã học để giải quyết tình huống, thực hành trải nghiệm nghề nghiệp để thích ứng với yêu cầu nghề nghiệp trong quá trình học tập. Qua đó, giúp sinh viên phát triển các năng lực tư duy, kỹ năng ra quyết định, kỹ năng giải quyết vấn đề và các kỹ năng xã hội.
Để tăng cường khả năng vận dụng phương pháp nghiên cứu tình huống trong giảng dạy học phần "Công tác giáo dục của Đoàn TNCS Hồ Chí Minh", bài nghiên cứu thiết kế và minh hoạ một số tình huống. Các tình huống được xây dựng dựa trên đáp ứng yêu cầu chuẩn đầu ra, phù hợp với mục tiêu và nội dung học phần trong chương trình dạy học đã được phê duyệt".
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Cơ sở xây dựng tình huống trong giảng dạy học phần "Công tác giáo dục của Đoàn TNCS Hồ Chí Minh" tại Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam
2.1.1. Cơ sở lý luận
"Xét về mặt khách quan, tình huống dạy học là tổ hợp những mối quan hệ xã hội cụ thể được hình thành trong quá trình dạy học, khi mà người học đã trở thành chủ thể hoạt động của đối tượng nhận thức trong môi trường dạy học, nhằm một mục đích cụ thể. Xét về mặt chủ quan, tình huống dạy học chính là trạng thái bên trong được sinh ra do sự tương tác giữa chủ thể với đối tượng nhận thức" (Phạm Vũ Nhật Uyên, 2013). Như vậy, một tình huống thông thường chưa phải là một tình huống trong giảng dạy mà phải là tình huống có vấn đề. Tình huống có vấn đề chính là quy luật của hoạt động nhận thức sáng tạo, có hiệu quả. Nó quy định sự khởi đầu của tư duy tích cực sẽ diễn ra trong quá trình nêu và giải quyết các vấn đề. Tình huống chỉ trở thành tình huống vận dụng trong giảng dạy khi người dạy đưa những nội dung cần truyền đạt vào trong các sự kiện tình huống và cấu trúc các sự kiện sao cho phù hợp với logic sư phạm, để khi người học giải quyết nó sẽ đạt được mục tiêu dạy học.
Theo đó, tình huống được thiết kế vận dụng trong học phần "Công tác giáo dục của Đoàn" là các tình huống có vấn đề, gồm:
- Tình huống nghịch lí: những sự kiện, hiện tượng chứa đựng tình huống trái với quan điểm thông thường; những nhận định chứa đựng tình huống trái với quan điểm của cá nhân người học.
- Tình huống lựa chọn: tình huống lựa chọn theo quan điểm cho trước; tình huống lựa chọn theo lập luận của người học.
- Tình huống bác bỏ: tình huống yêu cầu người học chỉ ra tính phi logic của luận điểm cần phản bác dưới góc độ khoa học; tình huống yêu cầu người học chỉ ra mâu thuẫn của luận điểm trong sự vận động của thực tiễn.
Tình huống phê phán: tình huống nêu ra những vấn đề cần phê phán để người học quyết định hành động của bản thân; tình huống nêu ra những vấn đề cần phê phán để người học đưa ra giải pháp giải quyết vấn đề.
2.1.2. Cơ sở thực tiễn
Học phần "Công tác giáo dục của Đoàn TNCS Hồ Chí Minh" bắt đầu được đưa vào giảng dạy tại Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam từ năm 2017 cho sinh viên Khoá 5 ngành CTTTN, thay thế cho môn "Giáo dục học thanh niên" trong chương trình đào tạo cũ với thời lượng 02 tín chỉ. Đến năm 2023, Học viện đã sửa đổi chương trình đào tạo và tăng lên 03 tín chỉ, bắt đầu áp dụng cho sinh viên khoá 11 (năm học 2024 – 2025). Thời lượng giảng dạy tăng từ 30 tiết lên 45 tiết (gồm 25 giờ lý thuyết, 20 giờ thảo luận; 90 giờ tự học). Trong đó, nghiên cứu tình huống được lựa chọn là một trong những phương pháp chủ đạo trong quá trình giảng dạy học phần, được vận dụng bắt đầu từ năm 2024.
Theo kết quả nghiên cứu của đề tài cấp cơ sở ĐTKHVTTN 24.02, cấu trúc của các tình huống được thiết kế đảm bảo các yêu cầu:
1. Phần mở đầu của tình huống: Khái quát được bối cảnh của các sự kiện, vấn đề trong tình huống; Khái quát được thông tin gắn với nội dung giáo dục của Đoàn TNCS Hồ Chí Minh.
2. Phần nội dung của tình huống: Các vấn đề được đưa vào tình huống đảm bảo mục tiêu, nguyên tắc trong công tác giáo dục của Đoàn; Nội dung tình huống chứa đựng những mâu thuẫn cần giải quyết, gợi nhiều suy nghĩ; Nội dung tình huống thể hiện đầy đủ diễn biến của các sự kiện; Nội dung tình huống có tính thực tiễn, không mang nhiều yếu tố hư cấu; Nội dung tình huống đảm bảo tính chính xác, khoa học, bám sát nội dung học phần; Nội dung tình huống có tính hấp dẫn, khơi dậy sự hứng thú của người học.
3. Các yêu cầu, đề nghị cần giải quyết của tình huống: Yêu cầu, đề nghị giải quyết vấn đề trên cơ sở khoa học, phù hợp với cách tiếp cận của ngành CTTTN; Yêu cầu, đề nghị giải quyết vấn đề theo cơ sở pháp lý (quan điểm, đường lối của Đảng; chính sách, pháp luật của Nhà nước, Điều lệ và Hướng dẫn thực hiện Điều lệ Đoàn TNCS Hồ Chí Minh); Yêu cầu, đề nghị giải quyết vấn đề trên cơ sở thực tiễn; Yêu cầu, đề nghị giải quyết vấn đề theo nhu cầu, năng lực của người học.
2.2. Minh hoạ thiết kế tình huống trong giảng dạy học phần "Công tác giáo dục của Đoàn TNCS Hồ Chí Minh" tại Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam
2.2.1. Minh hoạ loại tình huống 1 – Tình huống nghịch lý
Tình huống: Chuẩn bị đến ngày thành lập Đoàn TNCS Hồ Chí Minh 26 tháng 3, Ban Chấp hành Chi đoàn 11A2 xây dựng kế hoạch tổ chức "Hành trình địa chỉ đỏ" tại địa điểm Cách mạng 79 Nguyễn Hữu Huân, thuộc phường Lý Thái Tổ, quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội. Tuy nhiên, có rất nhiều ý kiến cho rằng địa điểm này không thú vị, đề nghị biểu quyết thay đổi sang địa điểm bãi đá Sông Hồng để tổ chức liên hoan, cắm trại. Sau khi biểu quyết, Ban Chấp hành Chi đoàn nhất trí với số đông (28/40 đoàn viên), đồng ý thay đổi địa điểm để đảm bảo "nguyên tắc tính lợi ích của thanh niên" trong Công tác giáo dục của Đoàn. Đồng chí đánh giá như thế nào về tình huống trên?
Nội dung bài học áp dụng tình huống: Nguyên tắc giáo dục "đảm bảo tính lợi ích của thanh niên".
Gợi ý giải quyết tình huống:
- Khẳng định tình huống chưa đúng với bản chất của việc thực hiện nguyên tắc "đảm bảo tính lợi ích" trong Công tác giáo dục của Đoàn.
- Phân tích được bản chất lợi ích của đối tượng giáo dục phải xuất phát đúng mục đích giáo dục, mang lại cho đoàn viên chi đoàn ý nghĩa thiết thực về một nội dung giáo dục cụ thể. Theo đó, mục đích ban đầu trong tình huống là "giáo dục truyền thống" nhân dịp ngày thành lập Đoàn TNCS Hồ Chí Minh 26 tháng 3, không phải là mang mục đích tổ chức hoạt động "vui chơi, giải trí".
- Giải thích được việc biểu quyết lấy ý kiến của Ban Chấp hành Chi đoàn 11A2 về địa điểm là cần thiết, đúng nguyên tắc tập trung dân chủ. Tuy nhiên, đề xuất về địa điểm "Bãi đá Sông Hồng" để liên hoan, cắm trại không phù hợp (không đúng với mục đích của "Hành trình địa chỉ đỏ") nên Ban Chấp hành chi đoàn cần đề nghị thay đổi địa điểm phù hợp, có ý nghĩa giáo dục truyền thống, thực hiện biểu quyết (nếu có nhiều sự lựa chọn).
2.2.2. Minh hoạ loại tình huống 2 – Tình huống lựa chọn
Tình huống: Trong một buổi toạ đàm do Quận đoàn Đống Đa tổ chức với chủ đề "Khát vọng thanh niên", thanh niên Phạm Văn S có ý kiến: "Khát vọng của thanh niên hiện nay là làm giàu, muốn phát huy được vai trò của thanh niên thì Đoàn Thanh niên các cấp cần phải giáo dục thanh niên làm giàu trước, giáo dục lý tưởng, đạo đức cách mạng sau thì thanh niên mới hứng thú". Là diễn giả được mời chia sẻ trong tại đàm, đồng chí đồng tình hay phản đối ý kiến của thanh niên Phạm Văn S?
Nội dung bài học áp dụng tình huống: Vị trí, vai trò, mục tiêu giáo dục của Đoàn TNCS Hồ Chí Minh.
- Tình huống chia thành 02 về:
+ Một là "khát vọng của thanh niên hiện nay là làm giàu": Đồng tình.
+ Hai là "muốn phát huy được vai trò của thanh niên thì Đoàn Thanh niên các cấp cần phải giáo dục thanh niên làm giàu trước, giáo dục lý tưởng, đạo đức cách mạng sau thì thanh niên mới hứng thú": Không đồng tình.
- Giải thích:
+ Về việc đồng tình với quan điểm "khát vọng của thanh niên hiện nay là làm giàu": Giải thích được lý do đồng tình và giải thích được đây là khát vọng chính đáng, phù hợp với nhu cầu và lợi ích của thanh niên trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa hiện nay.
+ Về việc không đồng tình với quan điểm "muốn phát huy được vai trò của thanh niên thì Đoàn Thanh niên các cấp cần phải giáo dục thanh niên làm giàu trước, giáo dục đạo đức, lý tưởng cách mạng sau thì thanh niên mới hứng thú": Yêu cầu sinh viên hiểu được vị trí, vai trò công tác giáo dục của Đoàn; khẳng định mục tiêu công tác giáo dục của Đoàn.
+ Rút ra vấn đề: Cần phải giáo dục lý tưởng, đạo đức cách mạng trước để thanh niên có phẩm chất, đạo đức tốt, sau đó giáo dục kiến thức chuyên môn để thanh niên tham gia vào quá trình lao động, sản xuất. Phẩm chất, đạo đức sẽ giúp quá trình làm giàu của thanh niên chính đáng, không vi phạm pháp luật, không ích kỷ vụ lợi, phát huy được tinh thần, trách nhiệm của thanh niên trong xây dựng và phát triển đất nước.
2.2.3. Minh hoạ loại tình huống 3 – Tình huống bác bỏ
Tình huống: Trên mạng xã hội facebook đang lan truyền quan điểm của tài khoản "Việt Tân": "Một chính quyền tử tế, dân chủ và văn minh thì không cần nhắc người khác phải luôn tin tưởng mình. Chỉ ngoại trừ chính phủ đó luôn làm những việc không tử tế". Là một đoàn viên sử dụng mạng xã hội, đồng chí bày tỏ quan điểm của mình như thế nào để cảnh tỉnh thanh niên trước tin xấu, độc, sai sự thật của thế lực thù địch, phản động?
Nội dung bài học áp dụng tình huống: Nội dung "Giáo dục chính trị, tư tưởng".
- Bác bỏ hoàn toàn thông tin xấu, độc, sai sự thật của tài khoản "Việt Tân".
- Nêu rõ quan điểm của bản thân trước thông tin xấu, độc, sai sự thật của thế lực thù địch, phản động trên mạng xã hội, định hướng dư luận trong thanh niên: Luôn tin tưởng sự lãnh đạo của Đảng; Không bôi nhọ, nói xấu Đảng, chính quyền; Kiên quyết đấu tranh chống diễn biến hoà bình của các thế lực thù địch, phản động trên mạng xã hội.
- Đề xuất giải pháp phòng tránh thông tin xấu, độc, sai sự thật của thế lực thù địch, phản động cho thanh niên trên mạng xã hội hiện nay.
2.2.4. Minh hoạ loại tình huống 4 - Tình huống phê phán
Tình huống: Trong một buổi sinh hoạt chi đoàn, đoàn viên Nguyễn Văn A cho rằng: "Việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh chỉ phù hợp với những đối tượng muốn phấn đấu trở thành đảng viên, bản thân không có nhu cầu nên không cần thiết phải tham gia vào các hoạt động giáo dục liên quan đến nội dung này". Là Bí thư chi đoàn, anh/chị trả lời đoàn viên Nguyễn Văn A như thế nào?
Nội dung bài học áp dụng tình huống: Nội dung "Học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh".
- Khẳng định quan điểm của đoàn viên Nguyễn Văn A không phù hợp với trách nhiệm, nghĩa vụ phấn đấu và rèn luyện theo định hướng của tổ chức Đoàn.
- Giải thích được mục đích, ý nghĩa của nội dung "Học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh".
- Trao đổi cụ thể những nội dung và biện pháp, động viên và vận động đoàn viên Nguyễn Văn A tham gia vào các hoạt động giáo dục.
- Tiếp nhận những đề xuất, kiến nghị của đoàn viên Nguyễn Văn A về việc đổi mới phương pháp và hình thức giáo dục nội dung "Học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh" trong chi đoàn.
3. Kết luận
Phương pháp nghiên cứu tình huống (case study) phù hợp với đặc thù học phần "Công tác Giáo dục của Đoàn TNCS Hồ Chí Minh", góp phần gắn kiến thức lý luận với thực tiễn công tác Đoàn và phát triển năng lực nghề nghiệp cho sinh viên. Trên cơ sở mục tiêu, nội dung và chuẩn đầu ra của học phần, bài viết đã thiết kế và minh họa một số tình huống dạy học nhằm tạo cơ hội cho sinh viên phân tích, thảo luận và giải quyết các vấn đề thực tiễn. Tuy nhiên, hiệu quả của phương pháp không chỉ phụ thuộc vào chất lượng tình huống mà còn đòi hỏi sự tổ chức, triển khai đồng bộ trong toàn bộ quá trình dạy học. Vì vậy, để phát huy hiệu quả các tình huống đã thiết kế, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp về nâng cao năng lực của giảng viên; xây dựng kế hoạch dạy học; phát huy tính tích cực, chủ động của sinh viên; nâng cao năng lực tự học trên môi trường số; đổi mới đánh giá kết quả học tập và tăng cường các điều kiện dạy học. Đây là cơ sở để đưa việc thiết kế và sử dụng tình huống trở thành một bộ phận thống nhất trong tổ chức dạy học học phần, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo sinh viên ngành Công tác Thanh thiếu niên tại Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam.
TS. Nguyễn Diệu Linh, ThS. Hoàng Thu Hà
Giảng viên Khoa Công tác Thanh thiếu niên, Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam
Tài liệu tham khảo
1. Giám đốc Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam (2023). Quyết định số 529-QĐ/HVTTNVN, 17/8/2023 về việc "Ban hành chương trình đào tạo đại học ngành Công tác Thanh thiếu niên".
2. Trần Thu Hiền (2016). Các bước chuẩn bị và xây dựng quy trình sử dụng phương pháp nghiên cứu tình huống trong dạy học tâm lý học ở trường cao đẳng sư phạm Bà Rịa – Vũng Tàu. Tạp chí giáo dục, số 395, tr. 56 – 59.
3. Nguyễn Diệu Linh (2024). Vận dụng phương pháp nghiên cứu tình huống (case study) trong giảng dạy học phần "Công tác giáo dục của Đoàn TNCS Hồ Chí Minh" tại Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam hiện nay, Đề tài nghiên cứu cấp cơ sở, Học viện Thanh thiếu niên Việt Nam, mã số ĐT. KXHVTTN 24.02.
4. Phan Trọng Ngọ (2005). Dạy học và phương pháp dạy học trong nhà trường. Nxb Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh.
5. Phạm Vũ Nhật Uyên (2013). Dạy học tình huống và một số biện pháp để sử dụng tình huống trong dạy học hoá học ở trường Trung học phổ thông. Tạp chí Khoa học Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh, số 42 (2013), tr. 148 – 158.