Từ "tài trợ đề tài" đến đầu tư cho giá trị
Thực hiện Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, TP. Hồ Chí Minh đang từng bước định hình một mô hình phát triển mới, trong đó khoa học và công nghệ không chỉ đóng vai trò hỗ trợ mà trở thành một trong những động lực trực tiếp của tăng trưởng.
Điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận mới là thay đổi thước đo hiệu quả của hoạt động nghiên cứu. Nếu trước đây, thành công của một chương trình khoa học thường được nhìn nhận qua số lượng đề tài, công trình nghiên cứu, bài báo hay kinh phí được giải ngân, thì nay trọng tâm được dịch chuyển sang khả năng tạo ra sản phẩm, công nghệ, doanh nghiệp, việc làm và giá trị gia tăng cho nền kinh tế.
Đây là thay đổi có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh TP. Hồ Chí Minh đặt mục tiêu duy trì tốc độ tăng trưởng GRDP trên 10%, đồng thời nâng tỷ trọng kinh tế số lên hơn 30% GRDP. Muốn đạt được những mục tiêu này, Thành phố không thể chỉ dựa vào mở rộng đầu tư truyền thống mà cần khai thác mạnh hơn nguồn lực trí tuệ, dữ liệu, công nghệ và năng lực sáng tạo.
Theo Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ TP. Hồ Chí Minh Lê Văn Thăng, những nỗ lực thúc đẩy hệ sinh thái đổi mới sáng tạo thời gian qua đã ghi nhận nhiều kết quả đáng chú ý, tạo nền tảng để Thành phố chuyển từ "có nghiên cứu" sang "có giá trị từ nghiên cứu".
Hệ sinh thái đổi mới sáng tạo bước vào quỹ đạo mới
Một trong những dấu ấn nổi bật là hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo của TP. Hồ Chí Minh lần đầu tiên vươn lên vị trí 98 trên bản đồ hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo toàn cầu, chính thức gia nhập Top 100 thế giới và hoàn thành mục tiêu sớm hơn bốn năm.
Không chỉ tăng thứ hạng chung, một số lĩnh vực công nghệ mới cũng ghi nhận vị trí đáng chú ý. Fintech của Thành phố đứng thứ 3 Đông Nam Á, xếp hạng 60 toàn cầu, trong khi Blockchain đứng thứ 5 Đông Nam Á, xếp hạng 70 toàn cầu.
Những con số này cho thấy TP. Hồ Chí Minh đang sở hữu những điều kiện quan trọng để hình thành một trung tâm đổi mới sáng tạo có khả năng kết nối khu vực và quốc tế. Tuy nhiên, thứ hạng chỉ thực sự có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành năng lực tạo ra doanh nghiệp, sản phẩm và thị trường.
Ở góc độ này, việc Thành phố thí điểm giao quyền sử dụng, sở hữu tài sản trí tuệ hình thành từ ngân sách nhà nước cho cơ quan chủ trì được xem là một bước tiến đáng chú ý. Đến nay, đã có 43 hồ sơ đăng ký tham gia cơ chế thí điểm.
Đây chính là một trong những "nút mở" quan trọng đối với bài toán thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Bởi trong thực tế, không ít công trình khoa học có giá trị nhưng gặp khó khi chuyển giao cho doanh nghiệp do những vướng mắc liên quan đến quyền sở hữu, quyền sử dụng, định giá tài sản trí tuệ và trách nhiệm của các bên.
Khi những vấn đề này được tháo gỡ, tài sản trí tuệ hình thành từ nguồn lực công có thêm cơ hội đi vào sản xuất, kinh doanh, qua đó tạo ra giá trị mới thay vì dừng lại trong phòng thí nghiệm.
Khơi thông dòng vốn cho đổi mới sáng tạo
Một điểm nhấn khác trong chiến lược mới của TP. Hồ Chí Minh là hình thành cơ chế vốn cho các dự án đổi mới sáng tạo, đặc biệt là những doanh nghiệp công nghệ có tiềm năng tăng trưởng nhưng khó tiếp cận nguồn vốn truyền thống.
Thành phố đã hoàn tất góp vốn điều lệ 500 tỷ đồng cho quỹ đầu tư mạo hiểm, trong đó vốn tư nhân chiếm 300 tỷ đồng; đồng thời hoàn thành đại hội cổ đông và kiện toàn bộ máy quản trị, tạo điều kiện để quỹ sẵn sàng tham gia đầu tư vào các startup.
Đây là sự thay đổi quan trọng bởi khoa học công nghệ, đặc biệt là công nghệ cao, thường cần nguồn vốn lớn, thời gian dài và chấp nhận mức độ rủi ro cao hơn các lĩnh vực kinh doanh truyền thống.
Nếu chỉ dựa vào ngân sách nhà nước, nguồn lực cho đổi mới sáng tạo sẽ khó đáp ứng nhu cầu thực tế. Ngược lại, khi Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, dẫn dắt và chia sẻ rủi ro, đồng thời thu hút dòng vốn tư nhân và vốn quốc tế, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo sẽ có thêm khả năng tự vận hành theo tín hiệu thị trường.
Cùng với nguồn vốn, hạ tầng kết nối cũng đang được Thành phố quan tâm. Đề án Mạng lưới Trung tâm Đổi mới sáng tạo tầm cỡ quốc tế được phê duyệt, trong khi Sàn Giao dịch Công nghệ TP. Hồ Chí Minh bước sang giai đoạn vận hành mới, hướng tới kết nối trực tiếp giữa nhà khoa học và doanh nghiệp.
Nếu vận hành hiệu quả, đây sẽ là mắt xích quan trọng trong chuỗi từ nghiên cứu – sở hữu trí tuệ – gọi vốn – thử nghiệm – chuyển giao – sản xuất – thương mại hóa.
Điểm nghẽn lớn nhất vẫn là thể chế
Dù đã đạt được nhiều kết quả, quá trình đưa khoa học công nghệ vào đời sống vẫn đối mặt với không ít thách thức.
Một trong những vấn đề được nhận diện là hệ thống quy định chưa theo kịp tốc độ phát triển của công nghệ và mô hình kinh doanh mới. Các cơ chế như sandbox, đầu tư mạo hiểm, đặt hàng mua sắm công đối với sản phẩm đổi mới sáng tạo hay cơ chế chia sẻ rủi ro vẫn cần được hoàn thiện và tích hợp đồng bộ hơn.
Đối với công nghệ mới, rủi ro là điều khó tránh khỏi. Trong khi đó, nếu cơ chế pháp lý không đủ linh hoạt, người thực thi có thể hình thành tâm lý e ngại trách nhiệm, dẫn đến tình trạng "không sai nhưng cũng không dám làm". Đây là một trong những rào cản có thể làm chậm quá trình đưa công nghệ từ ý tưởng ra thị trường.
Một điểm nghẽn khác là mối liên kết giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp chưa thực sự sâu ở tất cả các khâu. Nghiên cứu đôi khi vẫn được triển khai theo nhu cầu của đơn vị nghiên cứu hơn là xuất phát từ bài toán thực tế của thị trường.
Trong khi đó, việc phân bổ và giải ngân nguồn vốn đầu tư công cho khoa học, công nghệ trong những tháng đầu năm còn chậm cũng đặt ra yêu cầu phải đổi mới mạnh hơn phương thức quản lý và tổ chức thực hiện.
Lấy thị trường làm thước đo hiệu quả
Trong giai đoạn tiếp theo, TP. Hồ Chí Minh xác định rõ hơn quan điểm lấy hiệu quả thực tế làm thước đo cho hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.
Điều đó có nghĩa, một đề tài không chỉ được đánh giá bởi việc có hoàn thành đúng tiến độ hay không mà quan trọng hơn là sau nghiên cứu có sản phẩm hay không, có doanh nghiệp tiếp nhận hay không, có tạo ra doanh thu, việc làm và giá trị gia tăng hay không.
Tư duy này cũng đòi hỏi thay đổi cách thiết kế chính sách. Thành phố cần mở rộng các mô hình sandbox để công nghệ mới có không gian thử nghiệm trong môi trường được kiểm soát, qua đó vừa khuyến khích sáng tạo vừa hạn chế rủi ro.
Song song đó, cần tăng cường liên kết giữa các trường đại học, viện nghiên cứu với doanh nghiệp và các tập đoàn công nghệ lớn. Khi doanh nghiệp tham gia ngay từ quá trình xác định bài toán nghiên cứu, khả năng thương mại hóa sản phẩm sẽ cao hơn, đồng thời rút ngắn khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến thị trường.
Ba lĩnh vực được xác định có ý nghĩa chiến lược trong giai đoạn mới gồm trí tuệ nhân tạo, vi mạch bán dẫn và công nghệ số. Đây cũng là những lĩnh vực có khả năng tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh tới nhiều ngành kinh tế.
Việc thu hút các tập đoàn đa quốc gia, quỹ đầu tư mạo hiểm và nguồn lực công nghệ quốc tế vì vậy không chỉ nhằm bổ sung vốn mà còn hướng tới tiếp nhận tri thức, công nghệ, mạng lưới thị trường và phương thức quản trị hiện đại.
Từ phòng thí nghiệm đến thị trường
Chuyển dịch từ "đầu tư cho nghiên cứu" sang "đầu tư cho giá trị" thực chất là đặt khoa học công nghệ vào trung tâm của quá trình tạo ra năng lực cạnh tranh mới.
Một công trình nghiên cứu chỉ thật sự phát huy giá trị khi nó có thể giải quyết một vấn đề của xã hội, tạo ra sản phẩm phục vụ người dân, nâng năng suất doanh nghiệp hoặc hình thành một ngành kinh tế mới.
Với TP. Hồ Chí Minh, bài toán phía trước không chỉ là tạo thêm nhiều nghiên cứu mà quan trọng hơn là tạo ra một dòng chảy liên tục từ ý tưởng đến công nghệ, từ công nghệ đến sản phẩm và từ sản phẩm đến thị trường.
Khi thể chế được tháo gỡ, nguồn vốn được khơi thông, quyền sở hữu trí tuệ được xác lập rõ ràng, doanh nghiệp tham gia sâu và thị trường trở thành nơi kiểm chứng cuối cùng, khoa học công nghệ sẽ không còn đứng bên ngoài quá trình tăng trưởng.
Đó cũng là nền tảng để TP. Hồ Chí Minh từng bước hiện thực hóa mục tiêu trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo năng động của khu vực. Trong hành trình ấy, "đầu tư cho giá trị" không chỉ là một khẩu hiệu mới mà cần trở thành nguyên tắc xuyên suốt trong hoạch định chính sách, phân bổ nguồn lực và đánh giá hiệu quả khoa học công nghệ.
Từ những đề tài trên giấy đến những sản phẩm hiện hữu trên thị trường, từ phòng thí nghiệm đến doanh nghiệp và từ tri thức đến giá trị kinh tế - đó chính là bước chuyển mà TP. Hồ Chí Minh đang hướng tới, để khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thực sự trở thành động lực tăng trưởng bền vững của Thành phố.
Tấn Tài