4 nhóm tự chủ, một bức tranh nhiều tầng
Quyết định số 4254/QĐ-SGDĐT được Sở Giáo dục và Đào tạo TP. Hồ Chí Minh ban hành ngày 26/8/2026, giao quyền tự chủ tài chính cho 237 đơn vị sự nghiệp công lập trực thuộc trong giai đoạn 2026 – 2030.
Quyết định được ban hành trên cơ sở các quy định pháp luật mới liên quan đến tổ chức chính quyền địa phương, ngân sách nhà nước, cơ chế tự chủ của đơn vị sự nghiệp công lập và các văn bản hướng dẫn của Bộ Tài chính. Việc phân loại cũng đã nhận được sự thống nhất của Sở Tài chính TP. Hồ Chí Minh.
Điểm đáng chú ý là 237 đơn vị không được áp dụng một "chiếc áo" tự chủ giống nhau, mà được phân thành 4 nhóm theo năng lực tài chính.
Cụ thể, nhóm 1 gồm 2 đơn vị tự bảo đảm chi thường xuyên và chi đầu tư; nhóm 2 có 2 đơn vị tự bảo đảm chi thường xuyên; nhóm 3 có tới 207 đơn vị tự bảo đảm một phần chi thường xuyên; nhóm 4 gồm 26 đơn vị do Nhà nước bảo đảm chi thường xuyên.
Như vậy, 87,34% số đơn vị thuộc nhóm tự chủ một phần, trong khi chỉ 4 đơn vị nằm ở hai nhóm có mức tự chủ cao nhất.
Những con số này cho thấy bức tranh tài chính của hệ thống giáo dục công lập TP. Hồ Chí Minh rất khác nhau giữa các loại hình trường và đơn vị.
Và chính sự khác biệt đó là lý do cơ chế tự chủ được thiết kế theo hướng phân tầng thay vì áp dụng đồng loạt.
Trường công lập vẫn cần ngân sách "đỡ lưng"
Nếu nhìn vào nhóm 3, có thể thấy rõ nhất thực tế tài chính của giáo dục phổ thông công lập hiện nay.
Trong 207 đơn vị thuộc nhóm này, phần lớn là các trường THPT và Trung tâm giáo dục nghề nghiệp – giáo dục thường xuyên (GDNN-GDTX). Đây là những đơn vị đang trực tiếp cung cấp dịch vụ giáo dục phổ thông cho số đông học sinh trên địa bàn Thành phố.
Với nhiều trường THPT, tỷ lệ tự bảo đảm chi thường xuyên chỉ ở mức khoảng 10 – 15%.
Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong đạt 10,02%, ngân sách hỗ trợ 49,973 tỷ đồng; Trường THPT Mạc Đĩnh Chi đạt 10,14%, được hỗ trợ 35,504 tỷ đồng. Trường THPT Marie Curie đạt 13,36%, với ngân sách hỗ trợ 33,316 tỷ đồng. Trong khi đó, Trường THPT Nguyễn Thị Minh Khai đạt 15,60%, mức khá cao trong khối phổ thông, nhưng vẫn nhận hỗ trợ 20,664 tỷ đồng.
Những con số này đặt ra một cách nhìn khác về khái niệm "tự chủ".
Tự chủ không có nghĩa Nhà nước rút khỏi trường học.
Đối với phần lớn trường THPT công lập, ngân sách vẫn là nguồn lực quan trọng để bảo đảm hoạt động thường xuyên, giữ ổn định mức học phí trong khung quy định và duy trì cơ hội tiếp cận giáo dục cho học sinh.
Nói cách khác, tự chủ ở đây trước hết là trao thêm quyền chủ động trong quản trị, chứ không phải chuyển toàn bộ chi phí giáo dục sang người học.
Có nơi tự chủ vượt 100%
Ở chiều ngược lại, 4 đơn vị thuộc nhóm 1 và nhóm 2 đang cho thấy một mô hình hoàn toàn khác.
Trung tâm Ngoại ngữ - Tin học TP. Hồ Chí Minh đạt mức tự bảo đảm chi thường xuyên 111,50%. Trung tâm Thông tin và Chương trình giáo dục thậm chí đạt 128,34%.
Hai đơn vị thuộc nhóm 1 đều không nhận ngân sách nhà nước hỗ trợ chi thường xuyên. Tỷ lệ tự bảo đảm vượt 100% phản ánh khả năng tạo nguồn thu từ các hoạt động dịch vụ giáo dục, công nghệ và đào tạo kỹ năng.
Trong nhóm 2, Trường Mầm non Nam Sài Gòn và Trường Tiểu học, THCS và THPT Nam Sài Gòn đều đạt mức tự bảo đảm chi thường xuyên 100%, đồng thời không nhận hỗ trợ ngân sách cho năm 2026.
Đây là những mô hình trường công lập chất lượng cao có khả năng huy động nguồn lực từ các hoạt động giáo dục phù hợp, qua đó giảm áp lực lên ngân sách.
Tuy nhiên, phía sau những tỷ lệ 100% hay trên 100% là yêu cầu không nhỏ về năng lực quản trị.
Khi ngân sách cấp trực tiếp giảm xuống, đơn vị càng phải chủ động hơn trong tổ chức hoạt động, khai thác nguồn thu, kiểm soát chi phí và bảo đảm chất lượng dịch vụ giáo dục.
Tự chủ vì thế không chỉ là bài toán tiền. Đó còn là bài toán về năng lực quản trị.
Trung tâm GDNN-GDTX có lợi thế tạo nguồn thu
Một điểm đáng chú ý khác nằm ở nhóm các Trung tâm GDNN-GDTX.
Nếu mức tự chủ của nhiều trường THPT chỉ khoảng 10 – 15%, một số trung tâm GDNN-GDTX lại đạt tỷ lệ cao hơn đáng kể.
Trung tâm GDNN-GDTX quận Tân Phú đạt 29,57%; Trung tâm GDNN-GDTX Quận 7 đạt 27,43%; Trung tâm GDNN-GDTX quận 12 đạt 23,27%; Trung tâm GDNN-GDTX quận Tân Bình đạt 21,31%.
Theo tài liệu, mức tự chủ cao hơn của các trung tâm này có liên quan đến nguồn thu từ đào tạo nghề, liên kết dạy văn hóa và giáo dục thường xuyên.
Điều này cho thấy khả năng tự chủ tài chính phụ thuộc rất lớn vào chức năng, mô hình hoạt động và nhu cầu xã hội mà từng đơn vị đáp ứng.
Những đơn vị có nhiều dịch vụ giáo dục phù hợp với nhu cầu thực tế sẽ có dư địa tạo nguồn thu lớn hơn. Ngược lại, những trường thực hiện nhiệm vụ giáo dục phổ thông đại trà sẽ khó có thể tự bảo đảm chi phí nếu không muốn tạo thêm áp lực tài chính cho phụ huynh.
26 đơn vị được "đặc cách" bởi nhiệm vụ xã hội
Nếu nhóm 1 và nhóm 2 cho thấy sức bật của tự chủ thì nhóm 4 lại cho thấy một nguyên tắc khác: không phải lĩnh vực giáo dục nào cũng có thể và nên vận hành theo logic thị trường.
Theo Quyết định 4254/QĐ-SGDĐT, 26 đơn vị thuộc nhóm 4 tiếp tục được Nhà nước bảo đảm 100% chi thường xuyên, phần lớn có mức tự bảo đảm 0%.
Đây là các cơ sở giáo dục chuyên biệt, giáo dục hòa nhập, trường phục vụ trẻ khuyết tật và những đơn vị ở địa bàn đặc thù.
Trong danh sách này có Trường Phổ thông đặc biệt Nguyễn Đình Chiểu, Trường Nuôi dạy trẻ Khiếm Thị Hữu Nghị, Trường Nuôi dạy trẻ Khuyết tật, Trung tâm Hỗ trợ phát triển Giáo dục hòa nhập cho Người Khuyết Tật, Trường Chuyên biệt Ánh Dương Quận 12 và Trường Chuyên biệt Bình Minh.
Cùng với đó là các đơn vị tại vùng xa, hải đảo, dân tộc nội trú như Trường Phổ thông dân tộc nội trú, Trường THCS-THPT Thạnh An tại xã đảo Cần Giờ, Trường THPT Võ Thị Sáu - Côn Đảo và Trung tâm GDNN-GDTX huyện Cần Giờ.
Ở những nơi này, khả năng tạo nguồn thu không thể là thước đo duy nhất.
Nếu áp dụng cơ chế tự chủ một cách cơ học, chính những nhóm học sinh cần được Nhà nước hỗ trợ nhiều nhất có nguy cơ chịu tác động đầu tiên.
Vì vậy, việc tiếp tục bảo đảm ngân sách cho 26 đơn vị chính là "van an toàn" để cơ chế tự chủ không đi chệch khỏi mục tiêu công bằng giáo dục.
Hơn 3.848 tỷ đồng cho năm 2026
Một con số khác cho thấy quy mô của chính sách này: tổng dự toán ngân sách nhà nước hỗ trợ chi thường xuyên năm 2026 cho toàn bộ các đơn vị trực thuộc Sở Giáo dục và Đào tạo TP. Hồ Chó Minh hơn 3.848 tỷ đồng.
Đây là năm đầu tiên của thời kỳ ổn định ngân sách 2026 – 2030.
Đi cùng nguồn ngân sách lớn là yêu cầu ngày càng cao về trách nhiệm giải trình. Thủ trưởng 237 đơn vị phải căn cứ mức độ tự chủ và ngân sách được giao để xây dựng quy chế chi tiêu nội bộ, quản lý tài sản công, công khai tài chính và chịu trách nhiệm trước cơ quan quản lý nhà nước.
Điều đó có nghĩa, khi được trao quyền chủ động hơn, người đứng đầu đơn vị cũng phải chịu trách nhiệm rõ hơn đối với từng quyết định tài chính.
Từ "tự chủ tài chính" đến "tự chủ phát triển"
Giai đoạn 2026 – 2030 có thể trở thành phép thử quan trọng đối với năng lực quản trị của các cơ sở giáo dục công lập TP. Hồ Chí Minh.
Một mặt, cơ chế mới tạo không gian cho những đơn vị có năng lực chủ động khai thác nguồn lực, đổi mới hoạt động và nâng cao chất lượng. Mặt khác, ngân sách nhà nước vẫn giữ vai trò bệ đỡ đối với phần lớn hệ thống giáo dục phổ thông.
Quan trọng hơn, chính sách đã tạo ra một "bức tranh nhiều tầng": đơn vị mạnh được trao quyền để phát triển; đơn vị tự chủ một phần tiếp tục được ngân sách hỗ trợ; đơn vị thực hiện nhiệm vụ đặc thù được Nhà nước bảo đảm nguồn lực.
Cách tiếp cận này giúp tránh hai thái cực: một bên là bao cấp kéo dài, làm hạn chế động lực đổi mới; bên kia là thương mại hóa giáo dục, đẩy chi phí sang người học.
Bài toán của 5 năm tới vì thế không chỉ là làm sao để các trường "tự kiếm được tiền", mà là làm sao sử dụng hiệu quả từng đồng ngân sách và từng nguồn lực xã hội để nâng chất lượng giáo dục.
Quyết định 4254/QĐ-SGDĐT đã đặt những viên gạch đầu tiên cho quá trình đó.
Tự chủ, nếu được thực hiện đúng nghĩa, không phải là Nhà nước đứng ngoài trường học. Đó là Nhà nước chuyển từ cách làm "cấp bao nhiêu, chi bấy nhiêu" sang trao quyền, đặt hàng, giám sát và yêu cầu giải trình; đồng thời vẫn bảo đảm không học sinh nào bị bỏ lại phía sau chỉ vì điều kiện kinh tế hay nơi các em đang sống.
Tấn Tài