Ngày nay, sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo đang mở ra một bước ngoặt lớn hơn: nền kinh tế thông minh, nơi dữ liệu, tri thức, công nghệ và con người được tổ chức lại trong một cấu trúc vận hành hoàn toàn mới.
Từ góc nhìn đó, cuốn sách Con đường tương lai của nhà văn, nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Tuấn không chỉ là một công trình tư tưởng về phát triển xã hội, mà còn gợi mở một cách tiếp cận mới về mô hình kinh tế trong thời đại AI. Nếu nền kinh tế cũ chủ yếu dựa vào vốn, tài nguyên, lao động và thị trường, thì nền kinh tế mới phải dựa trên tri thức, dữ liệu, niềm tin, cộng đồng và năng lực phối hợp giữa con người với công nghệ.
Trong thời đại hiện nay, các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới đã phát triển nhiều hệ thống trí tuệ nhân tạo như ChatGPT, Gemini, Claude… Đây là những ứng dụng được xây dựng trên nền tảng LLM - mô hình ngôn ngữ lớn. Có thể hình dung LLM như "bộ não" của một hệ thống AI, giúp phân tích thông tin, hiểu ngôn ngữ, viết nội dung, tóm tắt, dịch thuật và hỗ trợ con người đưa ra quyết định. Tuy nhiên, chỉ có "bộ não" thôi thì chưa đủ để tạo nên một cơ thể hoàn chỉnh.
Muốn AI đi vào đời sống thực tế, cần có thêm dữ liệu, phần mềm, công cụ, giao diện, hạ tầng kỹ thuật và quy trình vận hành. Nếu LLM là "bộ não", thì dữ liệu có thể xem như "mạch máu", còn các ứng dụng, công cụ, phần mềm, cảm biến và hệ thống tự động hóa chính là "tay, chân, mắt, tai, miệng" của AI. Chúng giúp AI quan sát, giao tiếp, xử lý công việc, kết nối với con người và phục vụ các nhu cầu cụ thể của từng tổ chức, từng doanh nghiệp, từng quốc gia.
Với điều kiện hiện nay, Việt Nam khó có thể trong một thời gian ngắn tự tạo ra những LLM lõi có quy mô tương đương các tập đoàn công nghệ lớn trên thế giới. Nhưng điều quan trọng không phải là ngay lập tức tự làm ra toàn bộ "bộ não" AI, mà là biết tận dụng những nền tảng AI sẵn có để xây dựng "cơ thể" AI của riêng mình: có dữ liệu của mình, công cụ của mình, quy trình của mình, hạ tầng của mình và cách vận hành phù hợp với văn hóa, pháp luật, thị trường, nhu cầu quản lý và mục tiêu phát triển của Việt Nam.
Đây chính là không gian để Việt Nam tạo ra mô hình kinh tế AI mang bản sắc riêng. Các tập đoàn công nghệ lớn có thể cung cấp nền tảng trí tuệ nhân tạo, nhưng mỗi quốc gia, mỗi doanh nghiệp, mỗi tổ chức phải tự thiết kế hệ sinh thái ứng dụng, dữ liệu và cơ chế vận hành phù hợp với thực tiễn của mình. Một hệ thống AI muốn đi vào đời sống không thể chỉ dựa vào công nghệ chung, mà phải được "bản địa hóa" bằng dữ liệu, luật pháp, văn hóa, nhu cầu quản trị và mục tiêu phát triển cụ thể.
Từ những gợi mở đó, trong Con đường tương lai, nhà văn, nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Tuấn đặt vấn đề về một phương thức quản trị mới trong thời đại trí tuệ nhân tạo: quản trị quốc gia thông minh bằng AI, quản trị doanh nghiệp bằng AI và tổ chức lại các mô hình kinh tế trên nền tảng dữ liệu, công nghệ và cộng đồng. Từ nền tảng lý luận này, Nguyễn Xuân Tuấn cùng các cộng sự tại Viện Khoa học Giáo dục và Môi trường bước đầu xây dựng mô hình kinh tế mới dựa trên trí tuệ nhân tạo.
Mô hình kinh tế mới trong thời đại AI trước hết được thể hiện ở việc xây dựng hệ thống quản trị doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ kinh doanh bằng AI. Theo đó, mỗi doanh nghiệp, mỗi hợp tác xã có thể được thiết kế một hệ thống quản trị riêng, bao gồm quản trị nhân sự, quản trị tài chính, quản trị rủi ro, quản trị vận hành, quản trị dữ liệu và quản trị dòng tiền. Nhiều công việc trước đây phải làm thủ công như soạn thảo văn bản hành chính, lập biên bản họp, tổng hợp báo cáo kết quả kinh doanh, xử lý chứng từ, lập báo cáo thuế, theo dõi dòng tiền, kiểm tra hóa đơn, cảnh báo rủi ro… có thể từng bước được tự động hóa bằng các tác nhân AI.
Điểm quan trọng của mô hình này là AI không chỉ làm thay một vài thao tác kỹ thuật, mà tham gia vào toàn bộ quá trình tổ chức, điều phối và kiểm soát hoạt động của doanh nghiệp. AI có thể giúp lãnh đạo nhìn thấy dữ liệu nhanh hơn, kế toán xử lý chứng từ chính xác hơn, bộ phận vận hành theo dõi công việc minh bạch hơn, đồng thời giúp doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã và hộ kinh doanh tiếp cận phương thức quản trị hiện đại với chi phí thấp hơn.
Đây là mô hình phù hợp với đặc điểm của nền kinh tế Việt Nam, nơi hộ kinh doanh, doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ chiếm tỷ lệ lớn. Khi được ứng dụng đúng cách, mô hình này có thể giúp các hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ vận hành với bộ máy gọn nhẹ hơn, giảm phụ thuộc vào nhân sự chuyên môn cồng kềnh trong các khâu như kế toán, kinh doanh, công nghệ, quản trị hồ sơ và báo cáo. Thông qua hệ thống AI và dữ liệu số, một cá nhân hoặc một nhóm nhỏ vẫn có thể kiểm soát hoạt động của doanh nghiệp một cách tự động, minh bạch và chính xác hơn.
Nếu được Nhà nước quan tâm, khuyến khích và tạo hành lang pháp lý phù hợp, mô hình này có thể trở thành một "cánh tay đắc lực" hỗ trợ quá trình chuyển đổi hộ kinh doanh lên doanh nghiệp, góp phần thực hiện mục tiêu phát triển khoảng 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030. Không chỉ giúp tăng số lượng doanh nghiệp, mô hình này còn có thể góp phần nâng cao chất lượng quản trị, minh bạch hóa hoạt động kinh doanh, chuẩn hóa dữ liệu và mở rộng khả năng tiếp cận tài chính cho khu vực kinh tế nhỏ lẻ.
Để từng bước hiện thực hóa mô hình kinh tế mới trong thời đại AI, Viện Khoa học Giáo dục và Môi trường cùng các doanh nghiệp, hợp tác xã tham gia bằng nguồn vốn xã hội hóa đã bước đầu xây dựng và hoàn thiện ứng dụng Compay — nền tảng lõi trong hệ thống quản trị doanh nghiệp bằng trí tuệ nhân tạo. Compay được thiết kế như một công cụ hỗ trợ chuyển đổi số, giúp doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ kinh doanh quản lý dòng tiền, chứng từ, hóa đơn, chi phí, nhân sự, báo cáo và các hoạt động vận hành trên một hệ thống thống nhất, minh bạch và có khả năng tự động hóa cao.
Điểm khác biệt của Compay không chỉ nằm ở chức năng thanh toán hay quản lý dữ liệu, mà ở định hướng trở thành "xương sống số" cho mô hình quản trị AI. Trên nền tảng đó, các tác nhân AI có thể được tích hợp để hỗ trợ soạn thảo văn bản hành chính, lập biên bản họp, tổng hợp báo cáo kinh doanh, theo dõi chứng từ, cảnh báo rủi ro, hỗ trợ kế toán, quản trị dòng tiền và từng bước tự động hóa các công việc lặp lại trong doanh nghiệp.
Hiện nay, hệ thống Compay đang được triển khai bước đầu nhằm trợ giúp khoảng 500 doanh nghiệp, hợp tác xã và đơn vị kinh doanh trong quá trình chuyển đổi số, chuẩn hóa dữ liệu và tiếp cận phương thức quản trị mới bằng AI. Đây có thể xem là giai đoạn thử nghiệm thực tiễn quan trọng, giúp kiểm chứng mô hình, hoàn thiện công nghệ, xây dựng quy trình vận hành và tạo nền tảng để mở rộng trong thời gian tới.
Từ một nền tảng lõi, Compay có thể phát triển thành hệ sinh thái quản trị AI dành cho doanh nghiệp nhỏ, hợp tác xã và hộ kinh doanh Việt Nam. Ở đó, mỗi giao dịch không chỉ là một dòng tiền, mà còn là một dữ liệu kinh tế; mỗi hóa đơn không chỉ là chứng từ thuế, mà còn là bằng chứng về hoạt động thật; mỗi thành viên không chỉ là người tiêu dùng hay người bán hàng, mà còn là một mắt xích trong mạng lưới kinh tế số.
Từ góc nhìn rộng hơn, mô hình này gắn với tư tưởng hài hòa trong Con đường tương lai: thị trường, Nhà nước, cộng đồng và cơ chế phối hợp phải cùng vận hành. Trong nền kinh tế truyền thống, thị trường được ví như "bàn tay vô hình", Nhà nước là "bàn tay hữu hình". Nhưng bước vào thời đại số, đặc biệt là thời đại AI, cần có thêm bàn tay của cộng đồng — nơi người dân, hộ kinh doanh, hợp tác xã, doanh nghiệp nhỏ và các nhóm xã hội cùng tham gia kiến tạo giá trị. Quan trọng hơn, cần có một cơ chế phối hợp thông minh để kết nối tất cả các chủ thể ấy thành một hệ sinh thái vận hành minh bạch, hiệu quả và bền vững.
Đó có thể xem là tinh thần cốt lõi của mô hình kinh tế mới: kinh tế không chỉ là mua bán, sản xuất và lợi nhuận; kinh tế còn là tổ chức niềm tin, tổ chức dữ liệu, tổ chức cộng đồng và tổ chức tương lai. Trong thời đại AI, dữ liệu trở thành một loại tài sản mới. Nhưng dữ liệu chỉ thực sự có giá trị khi được chuẩn hóa, minh bạch và phục vụ con người.
Một hộ kinh doanh nhỏ, một tài xế, một tiểu thương, một người lao động tự do trước đây có thể đứng ngoài hệ thống tài chính chính thức, ngoài hệ thống quản trị hiện đại, ngoài các cơ hội tiếp cận vốn và công nghệ. Nhưng với các nền tảng số, thanh toán minh bạch, hóa đơn điện tử, AI kế toán, AI quản trị và các tác nhân AI hỗ trợ công việc, họ có thể từng bước bước vào nền kinh tế chính thức, có dữ liệu, có tín nhiệm và có khả năng tiếp cận thị trường rộng lớn hơn.
Tuy nhiên, mô hình kinh tế mới trong thời đại AI không thể chỉ dựa vào máy móc. Càng phát triển công nghệ, con người càng phải giữ vai trò trung tâm. Nếu dữ liệu không minh bạch, AI có thể khuếch đại sai lệch. Nếu nền tảng chỉ phục vụ lợi nhuận, cộng đồng có thể bị biến thành nguồn khai thác. Nếu quản trị thiếu nhân văn, công nghệ có thể làm gia tăng bất bình đẳng. Vì vậy, tinh thần "khai mở – nhân văn – bền vững" trong Con đường tương lai có ý nghĩa như một trục đạo lý cho phát triển kinh tế số.
Mô hình kinh tế mới thời AI vì thế không chỉ là "kinh tế số", mà phải là "kinh tế số nhân văn". Không chỉ là nền kinh tế của thuật toán, mà là nền kinh tế của trách nhiệm. Không chỉ là cạnh tranh, mà còn là cộng tác. Không chỉ là tăng trưởng, mà còn là nâng cao năng lực tự chủ của từng người dân, từng hộ kinh doanh, từng hợp tác xã và từng doanh nghiệp Việt Nam.
Trong mô hình ấy, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế, bảo đảm hành lang pháp lý và an toàn dữ liệu. Doanh nghiệp công nghệ giữ vai trò xây dựng nền tảng. Hợp tác xã và cộng đồng giữ vai trò tổ chức người dân tham gia. Ngân hàng, tổ chức tài chính và các đơn vị thanh toán giữ vai trò dẫn dòng vốn vào đúng nơi có hoạt động thật. AI giữ vai trò bộ não hỗ trợ, phân tích, dự báo và tự động hóa. Còn con người giữ quyền kiểm soát cuối cùng, quyết định mục tiêu phát triển và giới hạn đạo đức của công nghệ.
Từ Con đường tương lai, có thể nhìn thấy một thông điệp quan trọng: tương lai không tự đến, tương lai phải được kiến tạo. Trong thời đại AI, quốc gia nào biết tổ chức lại tri thức, dữ liệu, cộng đồng và công nghệ sẽ có cơ hội bứt phá. Việt Nam không nhất thiết phải đi theo con đường cũ của các nước công nghiệp trước đây. Việt Nam có thể chọn một con đường riêng: lấy con người làm gốc, lấy cộng đồng làm nền, lấy công nghệ làm công cụ, lấy minh bạch làm niềm tin và lấy AI làm động lực tăng tốc.
Nếu làm được điều đó, mô hình kinh tế mới thời AI sẽ không chỉ tạo ra tăng trưởng, mà còn tạo ra một xã hội hài hòa hơn, nơi những chủ thể kinh tế nhỏ bé cũng có cơ hội bước vào dòng chảy lớn của thời đại. Đó cũng chính là tinh thần sâu xa mà Con đường tương lai gợi mở: phát triển không chỉ để giàu hơn, mà để con người sống có ý nghĩa hơn, quốc gia mạnh mẽ hơn và tương lai trở nên nhân văn hơn.
PV