Ảnh minh họa.
Từ khóa: an ninh con người; Đại hội XIV; tư duy mới
1. An ninh con người là một vấn đề mang tính toàn cầu, liên ngành và ngày càng giữ vị trí quan trọng trong chiến lược phát triển bền vững của mỗi quốc gia. Sự hình thành và phát triển của khái niệm này gắn liền với những biến đổi sâu sắc của môi trường an ninh quốc tế sau Chiến tranh lạnh, khi bản chất của các mối đe dọa đối với con người đã có sự thay đổi căn bản. Nếu trước đây, các nguy cơ chủ yếu xuất phát từ chiến tranh, xung đột vũ trang và cạnh tranh quyền lực giữa các quốc gia thì ngày nay, những thách thức phi truyền thống ngày càng gia tăng cả về quy mô, mức độ tác động và tính chất xuyên biên giới. Các vấn đề như nghèo đói, bất bình đẳng xã hội, dịch bệnh, biến đổi khí hậu, suy thoái môi trường, khủng hoảng kinh tế, tội phạm xuyên quốc gia, an ninh mạng và di cư quốc tế đã trở thành những nguy cơ trực tiếp đe dọa đến tính mạng, sức khỏe, sinh kế, quyền lợi và cơ hội phát triển của con người.
Về bản chất, an ninh con người hướng tới mục tiêu bảo vệ con người trước mọi nguy cơ, rủi ro có thể ảnh hưởng đến sự tồn tại, an toàn, tự do và phát triển toàn diện của mỗi cá nhân. Khác với cách tiếp cận an ninh truyền thống lấy quốc gia làm trung tâm và đặt trọng tâm vào bảo vệ chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và lợi ích quốc gia, an ninh con người đề cao cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm. Theo đó, con người không chỉ là đối tượng được bảo vệ mà còn là chủ thể tích cực tham gia vào quá trình bảo đảm an ninh và thúc đẩy phát triển. Cách tiếp cận này phản ánh sự chuyển biến trong tư duy an ninh hiện đại, nhấn mạnh mối quan hệ gắn bó giữa an ninh, phát triển và quyền con người, đồng thời khẳng định bảo đảm an ninh cho mỗi cá nhân chính là nền tảng quan trọng để duy trì sự ổn định, thịnh vượng và phát triển bền vững của quốc gia cũng như cộng đồng quốc tế.
2. Ở Việt Nam, tư tưởng về an ninh con người được hình thành từ sớm trên nền tảng chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm nhất quán của Đảng về "lấy dân làm gốc". Ngay từ những ngày đầu của cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định mục tiêu cao nhất của sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc là mang lại cuộc sống tự do, ấm no, hạnh phúc cho Nhân dân[1]. Kế thừa và phát triển tư tưởng đó, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn coi con người là trung tâm của chiến lược phát triển, đồng thời xác định bảo đảm quyền và lợi ích chính đáng của Nhân dân là mục tiêu xuyên suốt trong quá trình xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Từ công cuộc Đổi mới năm 1986 đến nay, các chủ trương của Đảng về phát triển kinh tế gắn với tiến bộ, công bằng xã hội, xóa đói giảm nghèo, nâng cao chất lượng cuộc sống và bảo đảm an sinh xã hội đã từng bước hình thành những nội dung cốt lõi của an ninh con người ở Việt Nam.
Nhận thức của Đảng về an ninh con người ngày càng được bổ sung và hoàn thiện phù hợp với yêu cầu phát triển đất nước và bối cảnh quốc tế mới. Bước ngoặt quan trọng được đánh dấu tại Đại hội XII khi lần đầu tiên khái niệm "an ninh con người" được chính thức đưa vào Văn kiện Đại hội, thể hiện sự phát triển từ tư duy an ninh truyền thống sang tư duy an ninh toàn diện, lấy con người làm trung tâm[2]. Đến Đại hội XIII, Đảng tiếp tục khẳng định con người vừa là chủ thể, vừa là mục tiêu, vừa là nguồn lực quan trọng nhất của sự phát triển; đồng thời nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm an ninh con người gắn với an ninh quốc gia, an sinh xã hội, an ninh kinh tế, an ninh môi trường, an ninh mạng và các lĩnh vực khác của đời sống xã hội[3]. Điều đó cho thấy bảo đảm an ninh con người không chỉ là yêu cầu của phát triển bền vững mà còn là nền tảng quan trọng để củng cố ổn định chính trị - xã hội, tăng cường sức mạnh quốc gia và bảo vệ vững chắc Tổ quốc trong tình hình mới.
3. Đại hội XIV của Đảng diễn ra trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với khát vọng vươn lên trở thành quốc gia phát triển, có thu nhập cao vào năm 2045. Quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, chuyển đổi số, phát triển kinh tế tri thức và hội nhập quốc tế sâu rộng đang tạo ra những thời cơ to lớn để nâng cao tiềm lực, vị thế và sức mạnh tổng hợp của quốc gia. Tuy nhiên, cùng với những thuận lợi đó, Việt Nam cũng phải đối mặt với nhiều thách thức đan xen từ cả các nguy cơ an ninh truyền thống và phi truyền thống như biến đổi khí hậu, dịch bệnh, an ninh mạng, già hóa dân số, khoảng cách phát triển và những tác động phức tạp của tình hình khu vực, thế giới. Điều đó đặt ra yêu cầu phải đổi mới mạnh mẽ tư duy về phát triển và bảo vệ Tổ quốc, trong đó con người được xác định là trung tâm của mọi chủ trương, chính sách.
Trên cơ sở kế thừa và phát triển những nhận thức lý luận đã được khẳng định qua các kỳ Đại hội trước, đặc biệt là Đại hội XIII, Đại hội XIV tiếp tục hoàn thiện tư duy của Đảng về bảo đảm an ninh quốc gia theo hướng toàn diện, hiện đại, chủ động và lấy con người làm trung tâm. Theo đó, an ninh con người không chỉ được nhìn nhận như một bộ phận cấu thành của an ninh quốc gia mà còn là chiến lược phát triển bền vững, là mục tiêu, động lực và nền tảng của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong giai đoạn mới. Nghiên cứu nội dung Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng cho thấy quan điểm về an ninh con người được thể hiện qua các nội dung cốt lõi sau:
Thứ nhất, xác định bảo đảm an ninh con người là mục tiêu quan trọng của an ninh quốc gia. Nếu như Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng lần đầu tiên đề cập đến khái niệm an ninh con người với tư cách là một trong các nhiệm vụ công tác trọng tâm của bảo vệ an ninh quốc gia gắn với mục tiêu bảo vệ cuộc sống bình yên, hạnh phúc của Nhân dân, thì đến Đại hội XIV đã cho thấy sự chuyển biến trong tư duy an ninh con người khi có sự thay đổi cách tiếp cận, từ việc xác định an ninh con người là một trong các nhiệm vụ trọng tâm của an ninh quốc gia thành an ninh con người là "trung tâm". Văn kiện Đại hội XIV xác định mục tiêu: "...bảo vệ vị thế và uy tín của đất nước; giữ vững môi trường hoà bình, ổn định chính trị, an ninh quốc gia, an ninh con người; xây dựng xã hội trật tự, kỷ cương, an toàn, lành mạnh để phát triển đất nước" [3]. An ninh con người có quan hệ hữu cơ, gắn kết chặt chẽ với an ninh quốc gia, bảo vệ an ninh quốc gia xét cho cùng là bảo vệ an ninh con người và ngược lại bảo vệ an ninh con người cũng chính là cốt lõi, trung tâm của bảo vệ an ninh quốc gia.
Thứ hai, khẳng định vai trò của quần chúng nhân dân, vừa là đối tượng trọng tâm cần bảo vệ nhằm hướng tới mục tiêu phát triển bền vững, thực hiện có hiệu quả nhiệm vụ bảo vệ cuộc sống bình yên, hạnh phúc của Nhân dân, vừa chủ thể trung tâm của quá trình hoạch định chủ trương, chính sách bảo vệ an ninh quốc gia, nhấn mạnh việc bảo vệ an ninh quốc gia phải xất phát từ quyền và lợi ích chính đáng của Nhân dân; đồng thời chỉ rõ nhân dân cũng chính là sức mạnh to lớn, động lực chính cần được huy động và phát huy tối đa trong công tác bảo vệ an ninh quốc gia. Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng nhấn mạnh: "Quán triệt sâu sắc và thực hành triệt để quan điểm "dân là gốc"; phát huy vai trò chủ thể, vị trí trung tâm của Nhân dân. Mọi chủ trương, chính sách phải thực sự xuất phát từ nguyện vọng, quyền, lợi ích chính đáng, hợp pháp và hạnh phúc của Nhân dân; lấy hạnh phúc, ấm no của Nhân dân làm mục tiêu phấn đấu. Thực hiện tốt phương châm "Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng"" [3]. Đây cũng chính là sự vận dụng, thực hành sáng tạo quan điểm lấy "dân làm gốc" trong sự nghiệp bảo vệ an ninh quốc gia, là cơ sở nền tảng quan trọng để xây dựng nền an ninh nhân dân, "thế trận lòng dân".
Thứ ba, gắn kết chặt chẽ an ninh con người với an ninh trên các lĩnh vực, vấn đề khác mang tính tổng thể, thể hiện tư duy an ninh toàn diện của Đảng. Nếu như Đại hội XIII của Đảng mới chỉ dừng lại ở việc xác định an ninh con người là một trong các nội hàm, nhiệm vụ trọng tâm của an ninh quốc gia thì đến Đại hội XIV, an ninh con người đã được đặt ở vị trí trung tâm, trong mối tương quan với các thành tố khác, như an ninh chính trị, an ninh kinh tế, an ninh văn hoá tư tưởng, an ninh mạng… Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng nhấn mạnh: "bảo vệ vị thế và uy tín của đất nước; giữ vững môi trường hoà bình, ổn định chính trị, an ninh quốc gia, an ninh con người; xây dựng xã hội trật tự, kỷ cương, an toàn, lành mạnh để phát triển đất nước" [3]. Điều đó cho thấy, trong Nghị quyết Đại hội XIV không xác định an ninh con người như một vấn đề riêng lẻ mà đặt nó trong tổng thể các thành tố của an ninh quốc gia, tiếp cận an ninh con người trong mối tương quan với các thành tố khác, thể hiện bước phát triển mới trong tư duy của Đảng về an ninh con người như là một bộ phận hữu cơ của an ninh quốc gia toàn diện trong tình hình mới.
Thứ tư, chỉ rõ những thách thức mới đối với an ninh con người trong bối cảnh thế giới biến động nhanh, phức tạp và khó dự báo. Bên cạnh các nguy cơ an ninh truyền thống, nhiều thách thức an ninh phi truyền thống như an ninh mạng, an ninh tài chính, an ninh năng lượng, an ninh lương thực, biến đổi khí hậu, thiên tai, dịch bệnh, tội phạm xuyên quốc gia và tội phạm công nghệ cao đang tác động trực tiếp đến đời sống, sức khỏe, sinh kế và quyền lợi của người dân. So với Đại hội XIII, Đại hội XIV đã thể hiện rõ sự chuyển biến trong nhận thức, tư duy của Đảng về các nguy cơ này theo hướng toàn diện và cụ thể hơn[4], phản ánh sự thay đổi của môi trường an ninh trong thời đại số và hội nhập quốc tế sâu rộng. Điều đó cho thấy bảo đảm an ninh con người không chỉ là bảo vệ người dân trước các rủi ro hiện hữu mà còn phải chủ động phòng ngừa, nâng cao năng lực thích ứng và khả năng chống chịu của xã hội trước các thách thức mới nổi. Đây là cơ sở quan trọng để xây dựng môi trường phát triển an toàn, ổn định, bền vững và bảo vệ vững chắc con người trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.
Thứ năm, chỉ rõ định hướng trong bảo đảm an ninh con người, hướng tới tạo dựng điều kiện thuận lợi để con người phát triển toàn diện. Đại hội XIV của Đảng không chỉ nhấn mạnh những nguy cơ, thách thức đặt ra với an ninh con người mà còn kiến tạo những điều kiện thuận lợi để con người phát triển toàn diện. Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng xác định mục tiêu xây dựng xã hội "kỷ cương, lành mạnh, văn minh, an ninh, an sinh, an toàn, phát triển", qua đó khẳng định an ninh con người không chỉ là bảo đảm cuộc sống bình yên mà còn là tạo dựng môi trường ổn định, nhân văn và bền vững để mọi người dân được phát triển, cống hiến và thụ hưởng thành quả của sự phát triển. Đây là bước phát triển mới trong nhận thức của Đảng, thể hiện sự thống nhất giữa mục tiêu phát triển đất nước với yêu cầu nâng cao chất lượng cuộc sống, hạnh phúc và sự phát triển toàn diện của con người trong giai đoạn mới.
4. Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, bảo đảm an ninh con người ngày càng trở thành yêu cầu có ý nghĩa chiến lược đối với sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước. Quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng vừa tạo ra những cơ hội lớn, vừa đặt ra nhiều thách thức mới đối với đời sống, quyền lợi và sự phát triển của người dân. Bảo đảm an ninh con người không chỉ là mục tiêu của phát triển mà còn là điều kiện quan trọng để phát huy nguồn lực con người, củng cố sức mạnh nội sinh quốc gia và thực hiện thành công khát vọng phát triển đất nước đến năm 2030 và năm 2045. Theo đó, với chức năng, nhiệm vụ được giao, lực lượng Công an nhân dân cần chú ý thực hiện có hiệu quả một số vấn đề trọng tâm sau:
Một là, nghiên cứu, nắm vững nội hàm an ninh con người, nhất là những tư duy mới của Đảng về an ninh con người. Trong đó, cần thống nhất nhận thức rằng, vấn đề an ninh con người là sự tiếp nối, kế thừa từ truyền thống lịch sử, là sự vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò, sứ mệnh của quần chúng trong sự nghiệp cách mạng; đã được Đảng ta đề cập và bổ sung, phát triển qua các thời kỳ, giai đoạn. Đến Đại hội XIV, trước bối cảnh, tình hình mới, an ninh con người đã được Đảng ta nhận thức đúng đắn và đầy đủ hơn, thể hiện tư duy, tầm nhìn mới của Đảng. An ninh con người là thành tố quan trọng của an ninh quốc gia, có mối quan hệ hữu cơ, gắn bó, tác động qua lại với các thành tố khác; an ninh con người vừa là nhiệm vụ trọng tâm, vừa là mục tiêu hướng đến của các biện pháp, công tác bảo đảm an ninh quốc gia… Từ đó, trong quá trình triển khai các biện pháp, công tác bảo đảm an ninh quốc gia cần lấy con người là trung tâm, coi bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng, sức khỏe, tính mạng, tài sản, danh dự và điều kiện phát triển của Nhân dân là mục tiêu quan trọng của bảo vệ an ninh quốc gia.
Hai là, chú trọng huy động và phát huy vai trò, sự tham gia của quần chúng nhân dân vào công tác bảo vệ an ninh quốc gia. Con người không chỉ là đối tượng trung tâm cần bảo vệ, là mục tiêu hướng đến của quá trình hoạch định và thực thi chính sách, pháp luật, cũng như triển khai các biện pháp, công tác bảo đảm an ninh quốc gia. Đồng thời, con người cũng là động lực quan trọng thúc đẩy sự phát triển và bảo đảm sự ổn định, bền vững của đất nước. Do đó, với vai trò nòng cốt, chủ trì công tác bảo đảm an ninh quốc gia, lực lượng Công an nhân dân cần thực hiện có hiệu quả hai định hướng trọng tâm, như: tham mưu với cấp uỷ đảng, chính quyền các cấp và trực tiếp tiến hành các biện pháp, công tác nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của quần chúng nhân dân, đồng thời phải có các biện pháp, công tác phù hợp để tuyên truyền, vận động, thu hút sự tham gia đông đảo của quần chúng nhân dân trong công tác bảo vệ an ninh quốc gia. Quan tâm chăm lo, xây dựng mối quan hệ gắn bó mật thiết với nhân dân, góp phần hình thành nền an ninh nhân dân, thế trận an ninh nhân dân vững chắc.
Ba là, nhận diện và ứng phó từ sớm, từ xa với các nguy cơ, thách thức đe doạ an ninh quốc gia nói chung, an ninh con người nói riêng trong tình hình mới. Trong giai đoạn hiện nay, an ninh quốc gia, an ninh con người đã và đang phải đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức đan xen, tác động đa chiều, do đó để bảo đảm an ninh quốc gia, an ninh con người, yêu cầu cấp thiết đặt ra với lực lượng Công an nhân dân là cần phải chủ động nắm chắc tình hình, thực hiện có hiệu quả công tác tham mưu chiến lược, dự báo sớm, nhận diện kịp thời các nguy cơ, thách thức đe doạ an ninh quốc gia, an ninh con người, nhất là biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường, an ninh môi trường, an ninh mạng, an ninh dữ liệu… Trên cơ sở đó, nâng cao lực lượng giải quyết, ứng phó trước các nguy cơ, thách thức đe doạ an ninh quốc gia, an ninh con người, trọng tâm là năng lực bảo vệ an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân, đấu tranh hiệu quả với các loại tội phạm mới nổi; đẩy mạnh phối hợp liên ngành trong phòng, chống thiên tai, dịch bệnh và xử lý các tình huống khẩn cấp, góp phần xây dựng môi trường an toàn, ổn định và nâng cao khả năng chống chịu của xã hội trước các thách thức an ninh phi truyền thống.
Bốn là, quan tâm nghiên cứu, phát triển lý luận về an ninh con người và bảo đảm an ninh con người. Trong hệ thống lý luận nghiệp vụ an ninh, vấn đề an ninh con người và bảo đảm an ninh con người còn là vấn đề mới, số lượng các nghiên cứu về vấn đề này chưa nhiều, còn nhiều nội dung lý luận chưa được làm rõ hoặc còn là khoảng trống, trong khi đó đây lại là vấn đề rất quan trọng, là trung tâm, trọng tâm của an ninh quốc gia. Do đó, lực lượng Công an, nhất là các cơ sở giáo dục trong ngành Công an cần đẩy mạnh việc nghiên cứu, phát triển lý luận về an ninh con người và bảo vệ an ninh con người. Trọng tâm là làm rõ nội hàm, đặc trưng, các yếu tố tác động và những vấn đề mới đặt ra đối với an ninh con người ở Việt Nam; làm rõ mối quan hệ giữa an ninh con người với các thành tố khác của an ninh quốc gia; chỉ rõ nhiệm vụ, giải pháp trong bảo đảm an ninh con người, góp phần giữ vững ổn định chính trị - xã hội và bảo vệ vững chắc an ninh quốc gia trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.
Đại hội XIV của Đảng thể hiện bước phát triển mới trong tư duy nhận thức về an ninh con người, không chỉ xác định an ninh con người là thành tố cấu thành an ninh quốc gia mà còn là xác định đây là thành tố giữ vai trò, vị trí đặc biệt quan trọng, có mối quan hệ hữu cơ, tác động qua lại với các thành tố khác, đồng thời cũng là mục tiêu hướng đến của mọi chủ trương, chính sách trong hoạch định phát triển đất nước. Việc nghiên cứu, nắm vững nội hàm về an ninh con người, nhất là những nội dung thể hiện tư duy mới của Đảng về an ninh con người là cơ sở quan trọng để lực lượng Công an nhân dân làm tốt công tác tham mưu với cấp uỷ, chính quyền các cấp và trực tiếp triển khai các biện pháp, công tác nhằm bảo vệ an ninh con người, góp phần bảo vệ an ninh quốc gia, phục vụ có hiệu quả nhiệm vụ xây dựng và phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới./.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Đảng Cộng sản Việt Nam (2016), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2016.
2. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
3. Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
4. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 4, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
5. Lương Tam Quang (2026), Chuyên đề "Nhận thức, tư duy mới về an ninh trong Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng" trình bày tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng.
[1] Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh "việc gì có lợi cho dân, ta phải hết sức làm; việc gì hại đến dân, ta phải hết sức tránh" [4].
[2] Văn kiện Đại hội XII của Đảng nhấn mạnh: ""bảo đảm an ninh xã hội, an ninh con người"[1].
[3] Văn kiện Đại hội XIII của Đảng nhấn mạnh: "Phát huy tối đa nhân tố con người, coi con người là trung tâm, chủ thể, nguồn lực quan trọng nhất và mục tiêu của sự phát triển" và "giữ vững môi trường hòa bình, ổn định chính trị, an ninh quốc gia, an ninh con người; xây dựng xã hội trật tự, kỷ cương, an toàn, lành mạnh để phát triển đất nước" [2].
[4] Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng nhấn mạnh:"những vấn đề toàn cầu như an ninh mạng, an ninh tài chính, an ninh năng lượng, an ninh lương thực, biến đổi khí hậu, nước biển dâng, thiên tai, dịch bệnh, tội phạm xuyên quốc gia, tội phạm công nghệ cao... tiếp tục diễn biến phức tạp" [3].
ThS Nguyễn Văn Huynh
Phòng BĐCL - Học viện ANND