Việc đánh giá có phê phán những thành tựu của toàn bộ tư tưởng lý luận quân sự trước đó trên lập trường có tính nguyên tắc của chủ nghĩa duy vật biện chứng đã cho phép hai ông tạo ra một cuộc cách mạng thực sự trong các quan điểm, tư tưởng về chiến tranh và quân sự. Trong hệ thống các quan điểm về chiến tranh, quân đội, lý luận bạo lực của Ph.Ăngghen là những tư tưởng hết sức sâu sắc và độc đáo. Các quan điểm về bạo lực của ông đã trở thành công cụ sắc bén để giai cấp công nhân nhận thức và thực hành đấu tranh giành, giữ vững chính quyền cách mạng. Nó còn có ý nghĩa thực tiễn to lớn đối với sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa, xây dựng quân đội ta hiện nay.
Ph.Ăngghen đã khái quát các nguyên lý, xây dựng nên học thuyết của giai cấp vô sản về chiến tranh, quân đội, về vấn đề bạo lực. Trong tác phẩm Chống Đuyrinh, Ph.Ăngghen đã phê phán quan điểm sai lầm của Đuyrinh về bạo lực, khi ông này coi chiến tranh là công cụ của bạo lực, là động lực chủ yếu của sự phát triển xã hội, là "nguồn gốc của cuộc sống", là nguyên nhân của tất cả các cuộc cách mạng và bước ngoặt xã hội. Trong khi vạch trần sự giả dối của thứ lý luận coi chiến tranh là vĩnh cửu, Ph.Ăngghen đã kiên quyết chống lại quan điểm cường điệu vai trò của bạo lực, của chiến tranh và chứng minh rằng bạo lực là kết quả của những quan hệ kinh tế nhất định đã hình thành, của phương thức sản xuất ra của cải vật chất. "Toàn bộ quá trình được giải thích bằng những nguyên nhân thuần túy kinh tế, chứ không cần thiết phải viện đến sự cướp bóc, bạo lực, nhà nước hay bất kỳ một sự can thiệp chính trị nào cả. Ở đây nữa "chế độ sở hữu bạo lực" cũng chỉ là câu nói huyênh hoang dùng để che giấu sự không hiểu biết tiến trình thật sự của sự vật".
Phê phán các quan điểm quy bạo lực về nguồn gốc và bản chất các xung đột giai cấp, về quan hệ giữa kinh tế và chính trị. Khảo sát lịch sử loài người từ chế độ cộng sản nguyên thủy đến xã hội tư sản, Ph.Ăngghen bác bỏ các quan điểm coi chiến tranh như là cơ sở hình thành các tập đoàn người có lợi ích khác nhau. Theo Ph.Ăngghen, các giai cấp không hình thành theo con đường bạo lực, chiến tranh, mặc dù chúng bổ sung cho các giai cấp gắn với những điều kiện kinh tế, với sự ra đời của cái thặng dư, sự phát triển của phân công lao động và trao đổi, sự ra đời của chế độ tư hữu… Ở xã hội cũng vậy, quần chúng nhân dân vẫn là những người khốn cùng nhất và sự khốn cùng ấy đều có cơ sở là sự thống trị của một lực lượng thiểu số. Xã hội tư sản, sau những hứa hẹn hoa mỹ về sự thắng lợi của lý tính - đã làm trầm trọng thêm những mâu thuẫn giai cấp. Ph.Ăngghen viết: "Sự phát triển nhanh chóng của công nghiệp trên cơ sở tư bản chủ nghĩa đã nâng sự nghèo khổ và khốn cùng của quần chúng lao động thành một điều kiện sống còn của xã hội".
Bản thân sự phát triển của các nhân tố mới trong lòng chế độ tư bản chủ nghĩa cũng không phải ngẫu nhiên, mà dựa trên những tiền đề vật chất. Vì thế đòi hỏi phế bỏ trật tự xã hội phi nhân tính lúc nào cũng có, nhưng không phải lúc nào cũng thực hiện được. Quan điểm bạo lực thuần túy là không tưởng, siêu hình, duy tâm. "Vậy là cả ở đây nữa, chúng ta cũng thấy rõ như ban ngày rằng, phải "tìm cái có trước trong bạo lực chính trị trực tiếp chứ không phải trong một lực lượng kinh tế gián tiếp" - là một điều không thể làm được. Trái hẳn lại. Thật vậy, cái gì mới chính là "cái có trước" của bản thân bạo lực? Đó là lực lượng kinh tế, tức là việc nắm được những phương tiện mạnh mẽ của công nghiệp lớn".
Trong khi phản đối việc thổi phồng vai trò của bạo lực, và chỉ ra tính lệ thuộc của bạo lực vào những quan hệ kinh tế nhất định đã hình thành, Ph.Ăngghen cũng nhắc nhở đến tác hại của việc hạ thấp vai trò của bạo lực. Như vậy, trong xã hội có phân chia giai cấp, bất cứ một giai cấp, nhà nước nào muốn duy trì ách thống trị của mình, bảo vệ lợi ích kinh tế cũng phải dùng bạo lực. Về thực chất, quân sự luôn phụ thuộc vào kinh tế, không có gì lại phụ thuộc vào những điều kiện kinh tế hơn là quân đội và hạm đội. Và ông đã chỉ ra rằng, bạo lực có vai trò cách mạng khi nó phục vụ cho mục đích cải tạo xã hội bằng cách mạng và do giai cấp tiên tiến sử dụng để khắc phục sự chống đối của các lực lượng phản động. Cần biết nắm lấy và sử dụng bạo lực sao cho có hiệu quả nhất, bởi vì bạo lực đóng vai trò cách mạng như C.Mác đã nói; "bạo lực còn là bà đỡ cho mọi xã hội cũ đang thai nghén một xã hội mới; bạo lực là công cụ mà sự vận động xã hội dùng để tự mở đường cho mình và đập tan những hình thức chính trị đã hóa đá và chết cứng" và "… chúng ta đã thấy rõ vai trò của bạo lực trong lịch sử đối với sự phát triển kinh tế. Trước hết, bất cứ quyền lực chính trị nào ban đầu cũng đều dựa trên một chức năng kinh tế, xã hội, và cũng đều tăng lên theo mức độ mà do sự tan rã các cộng đồng nguyên thủy, các thành viên trong xã hội biến thành những người sản xuất tư nhân, và do đó, lại càng xa cách với những người làm các chức năng xã hội chung".
Mặc dù đánh giá bạo lực trong lịch sử như vậy, nhưng Ph.Ăngghen không tuyệt đối hóa vấn đề này. Bạo lực không phải là mục đích. Quá trình cách mạng hóa các quan hệ xã hội có thể diễn ra bằng con đường hòa bình, nếu hội đủ những điều kiện chủ quan và khách quan, Ph.Ăngghen cũng đề cập đến sự tự phủ định của quan hệ lỗi thời - một quá trình lâu dài, gắn với sự vận động đi lên của xã hội.
Ph.Ăngghen chỉ rõ, chiến tranh không phải là hiện tượng tự nhiên, trái lại đó là một hiện tượng xã hội lịch sử bắt nguồn từ chếđộ tư hữu về tư liệu sản xuất, khi xã hội còn tồn tại đối kháng giai cấp và nó chỉ mất đi khi nguyên nhân nảy sinh nó mất đi. Bản chất của chiến tranh là sự kế tục chính trị của giai cấp, nhà nước đã sản sinh ra nó bằng thủ đoạn bạo lực. Tư tưởng thiên tài này đã được V.I.Lênin tiếp tục nghiên cứu, bổ sung, hoàn thiện trong giai đoạn sau khi khẳng định: "Chiến tranh là sự tiếp tục của chính trị bằng những biện pháp khác" (cụ thể là bằng bạo lực)".
Ngày nay, với mục tiêu thực hiện thắng lợi sự nghiệp đổi mới toàn diện đất nước, xây dựng và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa, đề ra yêu cầu cần trung thành và vận dụng sáng tạo tư tưởng quân sự mácxít, đặc biệt là những tư tưởng của thiên tài Ph.Ăngghen. Trong suốt quá trình lãnh đạo, Đảng ta luôn chăm lo xây dựng, phát triển và ngày càng hoàn thiện chiến lược bảo vệ Tổ quốc trong điều kiện mới. Xây dựng Quân đội nhân dân cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, không ngừng nâng cao chất lượng tổng hợp, sức mạnh chiến đấu để Quân đội xứng đáng với vai trò là công cụ bạo lực sắc bén bảo vệ Đảng, Nhà nước và nhân dân. Thực tế cho thấy, tính quyết liệt của cuộc đấu tranh giai cấp, đấu tranh dân tộc hiện nay đang đặt ra những vấn đề cấp bách đối với xây dựng công cụ bạo lực - quân đội, bảo đảm sự lãnh đạo "tuyệt đối, trực tiếp về mọi mặt" của Đảng đối với Quân đội. Kiên quyết chống lại các quan điểm, tư tưởng phản động tuyệt đối hóa hoặc xem nhẹ vị trí, vai trò của bạo lực trong lịch sử cũng như hiện nay. Chúng ta không một phút lơ là, mất cảnh giác trước âm mưu, thủ đoạn của kẻ thù, để xây dựng Quân đội ngày càng trưởng thành, vững mạnh, hoàn thành tốt nhiệm vụ trong mọi tình huống.
Đại tá, TS Nguyễn Văn Thủy, Đại úy Nguyễn Trọng Duy
Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng