Bài viết tập trung phân tích ba nội dung: (1) khái quát về chuyển đổi số trong giáo dục; (2) đặc điểm và nội dung chuyển đổi số trong các nhà trường Quân đội; (3) vai trò của chuyển đổi số đối với nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo quân sự. Trên cơ sở đó, bài viết khẳng định chuyển đổi số là động lực quan trọng thúc đẩy hiện đại hóa giáo dục quân sự, góp phần trực tiếp nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ quân đội trong bối cảnh chiến tranh công nghệ cao.
1. Đặt vấn đề
Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư phát triển mạnh mẽ, chuyển đổi số đã và đang trở thành xu thế chi phối mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Giáo dục và đào tạo là một trong những lĩnh vực chịu tác động trực tiếp và sâu sắc nhất của quá trình này. Sự phát triển của công nghệ số không chỉ mở rộng không gian tri thức mà còn làm thay đổi căn bản phương thức dạy học, quản lý và đánh giá trong giáo dục. Đối với các nhà trường Quân đội, chuyển đổi số mang ý nghĩa đặc biệt. Đây là hệ thống đào tạo nguồn nhân lực trực tiếp phục vụ nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, đồng thời là nơi hình thành đội ngũ cán bộ có vai trò quyết định trong tổ chức và thực hành chiến tranh. Trong điều kiện chiến tranh hiện đại, khi yếu tố công nghệ, thông tin và không gian mạng ngày càng đóng vai trò chủ đạo, việc đào tạo cán bộ quân đội không thể tách rời môi trường số. Tuy nhiên, chuyển đổi số trong giáo dục quân sự không thể hiểu đơn giản là đưa công nghệ vào giảng dạy. Bản chất của nó là quá trình tái cấu trúc toàn diện hệ thống giáo dục - đào tạo, từ nội dung, phương pháp đến quản lý và môi trường học tập. Vì vậy, việc nhận thức đúng vai trò của chuyển đổi số là cơ sở để định hướng triển khai hiệu quả trong các nhà trường Quân đội hiện nay.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Khái quát về chuyển đổi số trong giáo dục, đào tạo
Chuyển đổi số là quá trình ứng dụng công nghệ số nhằm thay đổi toàn diện cách thức vận hành của một tổ chức, hướng tới nâng cao hiệu quả, chất lượng và khả năng thích ứng trong bối cảnh mới. Trong lĩnh vực giáo dục, chuyển đổi số không chỉ dừng lại ở việc số hóa tài liệu hay triển khai dạy học trực tuyến, mà thực chất là sự thay đổi mang tính hệ thống trên các phương diện về nội dung, phương thức và quản lý. Trước hết, về nội dung, tri thức được số hóa, tích hợp và cập nhật liên tục, không còn bị bó hẹp trong khuôn khổ giáo trình truyền thống, qua đó giúp người học có thể tiếp cận nguồn học liệu phong phú, đa dạng và mang tính mở. Tiếp đó, về phương thức, chuyển đổi số làm biến đổi cấu trúc của quá trình dạy học, chuyển từ mô hình truyền thụ một chiều sang mô hình tổ chức hoạt động học tập, trong đó người học giữ vai trò trung tâm; các hình thức như dạy học trực tuyến, dạy học kết hợp hay lớp học đảo ngược ngày càng trở nên phổ biến. Đồng thời, về quản lý, chuyển đổi số thúc đẩy sự chuyển dịch từ mô hình quản lý hành chính truyền thống sang quản trị dựa trên dữ liệu, với các hệ thống thông tin hỗ trợ theo dõi, phân tích và điều hành hoạt động giáo dục một cách khoa học, chính xác và hiệu quả hơn. Như vậy, có thể khẳng định rằng bản chất của chuyển đổi số trong giáo dục là quá trình tái cấu trúc toàn diện hệ thống giáo dục trên nền tảng công nghệ số, chứ không đơn thuần là việc bổ sung công nghệ vào mô hình giáo dục truyền thống.
Chuyển đổi số trong giáo dục được biểu hiện thông qua một số đặc trưng nổi bật, phản ánh sự biến đổi sâu sắc cả về không gian, phương thức và logic vận hành của hệ thống giáo dục. Trước hết, đó là tính mở và linh hoạt, thể hiện ở việc không gian và thời gian học tập không còn bị giới hạn trong khuôn khổ lớp học truyền thống, mà được mở rộng trên môi trường số, cho phép người học có thể tiếp cận tri thức mọi lúc, mọi nơi, qua nhiều nền tảng khác nhau. Cùng với đó là tính cá thể hóa ngày càng rõ nét, khi dữ liệu học tập của từng cá nhân được thu thập và phân tích, từ đó nội dung, phương pháp và tiến trình học tập có thể được điều chỉnh phù hợp với năng lực, nhu cầu và mục tiêu của từng người học, góp phần nâng cao hiệu quả tiếp thu tri thức. Một đặc trưng quan trọng khác là tính tích hợp công nghệ, trong đó các thành tựu của khoa học - công nghệ như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, điện toán đám mây, thực tế ảo… được đưa vào quá trình giáo dục, tạo nên môi trường học tập đa chiều, tương tác cao và gắn với thực tiễn. Đồng thời, chuyển đổi số còn thể hiện ở tính liên tục và khả năng cập nhật nhanh chóng của tri thức và học liệu, khi các nguồn tài nguyên giáo dục được bổ sung, chỉnh sửa thường xuyên để đáp ứng sự phát triển không ngừng của khoa học - công nghệ và yêu cầu của thực tiễn. Tổng thể, những đặc trưng này không chỉ tạo ra nền tảng quan trọng để nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục, mà còn đặt ra những yêu cầu mới đối với tổ chức, quản lý và phương thức vận hành của các cơ sở giáo dục trong bối cảnh hiện nay.
2.2. Chuyển đổi số trong các nhà trường Quân đội
Chuyển đổi số trong các nhà trường Quân đội hiện nay chủ yếu được triển khai trên ba yếu tố cơ bản, có mối quan hệ chặt chẽ và hỗ trợ lẫn nhau, tạo nên một hệ thống giáo dục số tương đối đồng bộ. Trước hết là số hóa và phát triển học liệu quân sự. Nội dung này bao gồm việc xây dựng giáo trình điện tử, bài giảng số, ngân hàng câu hỏi, cũng như các cơ sở dữ liệu về khoa học quân sự và kinh nghiệm chiến đấu. Khi học liệu được số hóa, việc lưu trữ, cập nhật và khai thác tri thức trở nên thuận lợi hơn, đồng thời tạo nền tảng để tổ chức dạy học trong môi trường số một cách hiệu quả. Tiếp theo là xây dựng môi trường dạy học số. Đây là yếu tố trực tiếp làm thay đổi cách thức đào tạo, thông qua việc triển khai các nền tảng học tập trực tuyến, lớp học thông minh, hệ thống quản lý học tập và các mô hình mô phỏng huấn luyện. Nhờ những công cụ này, quá trình dạy và học trở nên linh hoạt hơn, có thể kết hợp giữa học trực tiếp và trực tuyến, giữa lý thuyết và thực hành. Đặc biệt, các hệ thống mô phỏng giúp tái hiện tình huống gần với thực tế, góp phần nâng cao khả năng vận dụng kiến thức và xử lý tình huống của học viên. Thứ ba là số hóa công tác quản lý đào tạo. Nội dung này bao gồm việc ứng dụng công nghệ để quản lý học viên, theo dõi quá trình học tập, đánh giá kết quả và điều hành hoạt động giáo dục. Khi các khâu quản lý được số hóa, nhà trường có thể nắm bắt thông tin nhanh chóng, chính xác hơn, từ đó nâng cao hiệu quả điều hành và giảm bớt các thủ tục thủ công. Ba yếu tố này có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, học liệu số cung cấp nội dung, môi trường số là nơi triển khai dạy học, còn quản lý số giúp vận hành toàn bộ hệ thống. Sự kết hợp này tạo thành một hệ sinh thái giáo dục số trong nhà trường Quân đội, góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và đáp ứng tốt hơn yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới.
So với giáo dục dân sự, chuyển đổi số trong các nhà trường Quân đội có những đặc điểm riêng, xuất phát từ mục tiêu và tính chất đặc thù của hoạt động đào tạo quân sự. Trước hết, chuyển đổi số luôn gắn chặt với huấn luyện thực hành và yêu cầu tác chiến, bởi mục tiêu đào tạo không chỉ dừng lại ở việc trang bị kiến thức mà quan trọng hơn là hình thành năng lực chỉ huy, tổ chức và chiến đấu cho học viên. Vì vậy, mọi ứng dụng công nghệ số đều phải hướng tới phục vụ trực tiếp cho nhiệm vụ này. Bên cạnh đó, quá trình triển khai chuyển đổi số trong nhà trường Quân đội đòi hỏi tính chính quy và kỷ luật rất cao; các nền tảng và hệ thống số phải được tổ chức thống nhất, đồng bộ, tránh tình trạng triển khai tùy tiện, thiếu kiểm soát. Một đặc điểm quan trọng khác là yếu tố bảo mật luôn được đặt lên hàng đầu, do nhiều nội dung đào tạo liên quan đến bí mật quân sự, nên việc số hóa, lưu trữ và chia sẻ thông tin phải được quản lý chặt chẽ, bảo đảm an toàn tuyệt đối. Đồng thời, chuyển đổi số trong môi trường này không thay thế hoàn toàn phương pháp huấn luyện truyền thống, mà phải được kết hợp hài hòa với huấn luyện thực địa, nhằm phát huy cả ưu thế của công nghệ và kinh nghiệm thực tiễn. Từ những đặc điểm trên có thể thấy, chuyển đổi số trong nhà trường Quân đội là một quá trình phức tạp, đòi hỏi cách tiếp cận phù hợp, vừa bảo đảm tính hiện đại, vừa giữ vững những nguyên tắc đặc thù của giáo dục quân sự.
2.3. Vai trò của chuyển đổi số đối với giáo dục, đào tạo trong nhà trường Quân đội
Trước hết, chuyển đổi số góp phần quan trọng vào việc đổi mới phương thức dạy học và nâng cao chất lượng đào tạo trong các nhà trường Quân đội. Việc ứng dụng công nghệ số đã làm thay đổi căn bản cách thức tổ chức dạy học, chuyển từ mô hình truyền thụ kiến thức một chiều sang các hình thức học tập linh hoạt, đa dạng, qua đó giúp người học chủ động hơn trong việc tiếp cận tri thức, đồng thời nâng cao khả năng tự học và tư duy độc lập. Không chỉ dừng lại ở việc thay đổi hình thức, chuyển đổi số còn tạo điều kiện để cá thể hóa quá trình học tập, giúp giảng viên theo dõi sát tiến độ và mức độ tiếp thu của từng học viên, từ đó điều chỉnh phương pháp giảng dạy phù hợp hơn. Đáng chú ý, việc đưa các công nghệ như mô phỏng và thực tế ảo vào quá trình huấn luyện cho phép tái hiện những tình huống chiến đấu phức tạp mà trong điều kiện thông thường khó có thể triển khai, tạo môi trường gần với thực tế để học viên rèn luyện kỹ năng xử trí tình huống, năng lực chỉ huy và khả năng thích ứng. Đồng thời, các nền tảng học tập số còn giúp tăng cường sự tương tác giữa người dạy và người học, cũng như giữa học viên với nhau, góp phần hình thành môi trường học tập tích cực, chủ động. Chính những yếu tố này đã góp phần trực tiếp nâng cao chất lượng đào tạo, đáp ứng tốt hơn yêu cầu xây dựng quân đội trong điều kiện tác chiến hiện đại.
Thứ hai, chuyển đổi số góp phần quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả quản lý và điều hành đào tạo ở các nhà trường Quân đội. Thông qua việc ứng dụng công nghệ số, toàn bộ quá trình đào tạo, từ xây dựng kế hoạch, tổ chức giảng dạy đến kiểm tra, đánh giá kết quả đều được số hóa và quản lý trên các hệ thống thông tin thống nhất. Dữ liệu liên quan đến người học, chương trình đào tạo và kết quả học tập được cập nhật liên tục, giúp các cấp quản lý nắm bắt tình hình một cách nhanh chóng, chính xác và kịp thời, từ đó đưa ra các quyết định điều hành phù hợp. Không chỉ hỗ trợ quản lý ở cấp chiến lược, các hệ thống này còn giúp tăng cường khả năng giám sát ở từng khâu cụ thể của quá trình đào tạo, bảo đảm mọi hoạt động diễn ra đúng kế hoạch và đạt mục tiêu đề ra. Bên cạnh đó, việc ứng dụng công nghệ còn góp phần chuẩn hóa quy trình kiểm tra, đánh giá, giảm thiểu yếu tố chủ quan, đồng thời nâng cao tính minh bạch và công bằng trong đánh giá kết quả học tập. Các công cụ phân tích dữ liệu cũng cho phép đánh giá toàn diện hơn về chất lượng đào tạo, không chỉ dựa trên kết quả cuối cùng mà còn xem xét quá trình học tập của người học. Đồng thời, chuyển đổi số còn tạo điều kiện để liên thông dữ liệu giữa các cơ quan, đơn vị trong quân đội, góp phần nâng cao hiệu quả phối hợp trong quản lý giáo dục. Nhờ vậy, chất lượng quản lý giáo dục trong nhà trường Quân đội từng bước được nâng lên, bảo đảm tính khoa học, chặt chẽ và hiệu quả trong tổ chức đào tạo.
Thứ ba, chuyển đổi số có vai trò quan trọng trong việc phát triển năng lực số và tư duy công nghệ cho học viên trong các nhà trường Quân đội. Trong điều kiện chiến tranh hiện đại, khi không gian mạng và công nghệ số ngày càng trở thành một bộ phận quan trọng của môi trường tác chiến, năng lực số không còn là yếu tố bổ trợ mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc đối với đội ngũ cán bộ quân đội. Thông qua việc học tập trong môi trường số, học viên không chỉ được trang bị kiến thức chuyên môn mà còn được rèn luyện kỹ năng sử dụng các công cụ công nghệ, khả năng khai thác, phân tích và xử lý thông tin, cũng như năng lực thích ứng với những biến đổi nhanh chóng của môi trường tác chiến mới. Bên cạnh đó, việc tiếp cận thường xuyên với các nền tảng học tập số và công nghệ hiện đại còn giúp học viên hình thành tư duy logic, tư duy hệ thống và khả năng làm việc trong môi trường số hóa, những phẩm chất ngày càng trở nên cần thiết đối với người cán bộ trong quân đội hiện đại. Quá trình này cũng góp phần thúc đẩy tinh thần tự học, tự nghiên cứu, giúp học viên chủ động cập nhật tri thức mới và nâng cao năng lực chuyên môn một cách bền vững. Có thể thấy, đây là một vai trò mang tính chiến lược của chuyển đổi số, không chỉ góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực mà còn trực tiếp tăng cường sức mạnh chiến đấu của quân đội trong bối cảnh hiện nay.
Thứ tư, chuyển đổi số góp phần quan trọng vào quá trình hiện đại hóa giáo dục quân sự trong bối cảnh hiện nay. Việc ứng dụng các công nghệ số đã tạo điều kiện để các nhà trường Quân đội tiếp cận và triển khai những phương pháp đào tạo tiên tiến, từng bước đổi mới nội dung, chương trình và cách thức tổ chức dạy học, qua đó nâng cao chất lượng và hiệu quả đào tạo. Không chỉ dừng lại ở việc cải tiến phương pháp, chuyển đổi số còn thúc đẩy quá trình chuẩn hóa và hiện đại hóa hệ thống học liệu, bảo đảm tính cập nhật, chính xác và phù hợp với yêu cầu phát triển của khoa học quân sự trong tình hình mới. Không chỉ dừng lại ở phạm vi từng cơ sở đào tạo, chuyển đổi số còn mở ra khả năng kết nối rộng rãi giữa các nhà trường, cho phép chia sẻ học liệu, trao đổi kinh nghiệm và phối hợp trong tổ chức đào tạo một cách thuận lợi hơn. Đồng thời, việc liên thông dữ liệu và kết nối hệ thống còn tạo điều kiện hình thành các mạng lưới giáo dục quân sự thống nhất, góp phần nâng cao hiệu quả phối hợp trong toàn hệ thống. Nhờ đó, trình độ chung của giáo dục quân đội từng bước được nâng lên, bảo đảm tính đồng bộ, hiện đại và thích ứng với yêu cầu phát triển. Có thể thấy, chuyển đổi số không chỉ là công cụ hỗ trợ mà còn là động lực quan trọng thúc đẩy quá trình hiện đại hóa giáo dục quân sự, đáp ứng yêu cầu xây dựng quân đội trong điều kiện mới.
3. Kết luận
Chuyển đổi số trong các nhà trường Quân đội hiện nay là xu thế tất yếu, xuất phát từ yêu cầu khách quan của sự phát triển khoa học - công nghệ cũng như nhiệm vụ xây dựng quân đội theo hướng hiện đại. Thực tiễn cho thấy, thông qua việc đổi mới phương thức dạy học, nâng cao hiệu quả quản lý và từng bước phát triển năng lực số cho người học, chuyển đổi số đã và đang trở thành một trong những nhân tố quan trọng góp phần nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo trong quân đội. Không chỉ tác động đến cách thức tổ chức dạy và học, chuyển đổi số còn làm thay đổi tư duy quản lý và tiếp cận giáo dục, tạo nền tảng cho việc xây dựng môi trường đào tạo hiện đại, linh hoạt và hiệu quả hơn. Trong thời gian tới, để chuyển đổi số thực sự phát huy hiệu quả, cần tiếp tục nâng cao nhận thức về vai trò và ý nghĩa của quá trình này trong toàn hệ thống nhà trường Quân đội; đồng thời chú trọng đầu tư, hoàn thiện hạ tầng công nghệ, phát triển đội ngũ cán bộ, giảng viên đáp ứng yêu cầu mới và từng bước xây dựng hệ sinh thái giáo dục số phù hợp với đặc thù quân sự. Đây là những điều kiện quan trọng để giáo dục quân sự có thể đáp ứng tốt hơn yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới, góp phần trực tiếp vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Đặng Trường Sơn - Nguyễn Trường Vinh
Tài liệu tham khảo:
1. Ban Chấp hành Trung ương Đảng (2024), Nghị quyết về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, số 57-NQ/TW, ngày 22/12/2024, Hà Nội.
2. Bộ Chính trị (2019), Nghị quyết về một số chủ trương, chính sách chủ động tham gia cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, số 52-NQ/TW, ngày 27/9/2019, Hà Nội.
3. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2023), Quyết định ban hành Kế hoạch triển khai thực hiện Chiến lược An toàn, An ninh mạng quốc gia, chủ động ứng phó với các thách thức từ không gian mạng đến năm 2025, tầm nhìn 2030, số 4241/QĐ-BGDĐT, ngày 11/12/2023, Hà Nội.
4. Bộ Giáo dục và Đào tạo (2024), Quyết định điều chỉnh, bổ sung danh mục nhiệm vụ kèm theo Quyết định số 1282/QĐ-BGDĐT ngày 10/2/2022 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Kế hoạch tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong giáo dục và đào tạo giai đoạn 2022-2025 của Bộ Giáo dục và Đào tạo, số 100/QĐ-BGDĐT, ngày 08/01/2024, Hà Nội.
5. Bộ Quốc phòng (2023), Quyết định phê duyệt Đề án "Xây dựng đội ngũ nhà giáo, cán bộ quản lý giáo dục trong Quân đội giai đoạn 2023 - 2030 và những năm tiếp theo", số 3525/QĐ-BQP, ngày 03/8/2023, Hà Nội.
6. Quân ủy Trung ương (2025), Nghị quyết về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong Quân đội, số 3488- NQ/QUTW, ngày 29/01/2025, Hà Nội.