Từ khóa: Tham mưu chiến lược; quyết định lãnh đạo, quản lý; khu vực công; chất lượng quyết định.
Đặt vấn đề Trong khu vực công, quyết định lãnh đạo, quản lý giữ vai trò quan trọng trong việc xác lập mục tiêu, lựa chọn phương án và tổ chức thực hiện các nhiệm vụ chính trị, kinh tế, xã hội. Chất lượng quyết định không chỉ phản ánh năng lực của chủ thể lãnh đạo, quản lý mà còn tác động trực tiếp đến hiệu quả sử dụng nguồn lực, thực thi chính sách và đáp ứng yêu cầu phát triển. Những quyết định thiếu cơ sở khoa học, không phù hợp với thực tiễn có thể làm giảm hiệu lực, hiệu quả quản lý và ảnh hưởng đến niềm tin của người dân. Trong bối cảnh đổi mới phương thức lãnh đạo, quản lý và đẩy mạnh chuyển đổi số, quá trình ra quyết định ngày càng đòi hỏi tính khoa học, khả năng dự báo và thích ứng với những biến động của thực tiễn. Điều đó đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng công tác tham mưu chiến lược, nhất là trong nhận diện vấn đề, phân tích chính sách, dự báo xu hướng và đề xuất phương án. Vì vậy, nghiên cứu vai trò của công tác tham mưu chiến lược đối với chất lượng quyết định lãnh đạo, quản lý có ý nghĩa thiết thực, góp phần nâng cao năng lực lãnh đạo, quản lý và hiệu quả hoạt động của khu vực công ở Việt Nam hiện nay.
1. Vai trò của công tác tham mưu chiến lược đối với chất lượng quyết định lãnh đạo, quản lý trong khu vực công
1.1. Cung cấp cơ sở khoa học, nâng cao tính đúng đắn của quyết định lãnh đạo, quản lý
Vai trò quan trọng hàng đầu của công tác tham mưu chiến lược là cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn cho quá trình ra quyết định. Trong khu vực công, các quyết định chịu tác động của nhiều yếu tố như chủ trương, chính sách, pháp luật, điều kiện kinh tế - xã hội và nguồn lực thực hiện. Việc thiếu thông tin hoặc đánh giá không đầy đủ những yếu tố này có thể dẫn đến quyết định thiếu chính xác, không phù hợp với thực tiễn.
Thông qua thu thập, xử lý và phân tích thông tin, công tác tham mưu chiến lược giúp nhận diện bản chất vấn đề, xác định nguyên nhân và dự báo những tác động có thể phát sinh. Giá trị của tham mưu không chỉ nằm ở việc cung cấp thông tin mà còn ở khả năng chuyển hóa thông tin thành những luận cứ khoa học phục vụ quá trình ra quyết định. Điều này đòi hỏi cơ quan tham mưu phải có năng lực phân tích khách quan, nhận diện đúng vấn đề trọng tâm và đánh giá các yếu tố tác động.
Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OECD, 2020), trong công trình Building Capacity for Evidence-Informed Policy-Making: Lessons from Country Experiences, nhấn mạnh vai trò của việc sử dụng bằng chứng trong xây dựng, thực hiện chính sách công; đồng thời chỉ ra những hạn chế về năng lực, kỹ năng và cơ chế kết nối giữa nghiên cứu với hoạch định chính sách. Điều đó cho thấy chất lượng quyết định không chỉ phụ thuộc vào thông tin mà còn ở năng lực phân tích và sử dụng thông tin một cách khoa học.
Đối với Việt Nam, khi các vấn đề quản lý ngày càng mang tính liên ngành, liên vùng, công tác tham mưu chiến lược càng có vai trò quan trọng. Chẳng hạn, quyết định phát triển kinh tế địa phương cần xem xét đồng thời mục tiêu tăng trưởng, nguồn lực, hạ tầng, lao động và tác động môi trường. Việc phân tích toàn diện những yếu tố này giúp chủ thể lãnh đạo, quản lý lựa chọn phương án phù hợp, hạn chế tính chủ quan, duy ý chí. Qua đó, tham mưu chiến lược góp phần nâng cao tính đúng đắn, nhất quán và độ tin cậy của quyết định.
1.2. Hỗ trợ lựa chọn phương án, nâng cao tính khả thi và hiệu quả của quyết định
Chất lượng quyết định lãnh đạo, quản lý không chỉ thể hiện ở sự đúng đắn về mục tiêu mà còn ở khả năng hiện thực hóa mục tiêu trong thực tiễn. Một quyết định có định hướng phù hợp nhưng thiếu nguồn lực hoặc chưa tính đến điều kiện thực hiện vẫn có thể không đạt hiệu quả. Vì vậy, công tác tham mưu chiến lược có vai trò quan trọng trong xây dựng, đánh giá và lựa chọn phương án khả thi.
Trong thực tiễn, một mục tiêu quản lý có thể được thực hiện bằng nhiều phương án với chi phí, lợi ích và mức độ rủi ro khác nhau. Công tác tham mưu chiến lược giúp phân tích ưu điểm, hạn chế của từng phương án, đánh giá sự phù hợp với điều kiện thực tế và đề xuất lựa chọn tối ưu. Đồng thời, hoạt động này góp phần bảo đảm sự thống nhất giữa mục tiêu, nguồn lực và phương thức tổ chức thực hiện, nhất là trong điều kiện nguồn lực công có giới hạn và yêu cầu phát triển ngày càng cao.
Ngân hàng Thế giới (World Bank, 2017), trong World Development Report 2017: Governance and the Law, chỉ ra rằng hiệu quả chính sách không chỉ phụ thuộc vào thiết kế chính sách mà còn gắn với khả năng tạo lập cam kết, phối hợp và hợp tác giữa các chủ thể trong quá trình thực hiện. Điều đó cho thấy một quyết định hợp lý về mặt kỹ thuật chưa đủ bảo đảm thành công nếu thiếu những điều kiện về tổ chức và cơ chế thực thi.
Từ góc độ này, tham mưu chiến lược không chỉ dừng lại ở đề xuất nội dung quyết định mà còn phải đánh giá khả năng tổ chức thực hiện. Đối với những quyết định về cải cách hành chính, sắp xếp tổ chức bộ máy hoặc phân cấp, phân quyền, cơ quan tham mưu cần làm rõ sự phù hợp giữa nhiệm vụ, thẩm quyền, năng lực cán bộ và nguồn lực thực hiện. Đồng thời, cần nhận diện những xung đột lợi ích có thể phát sinh, đánh giá tác động đối với các nhóm đối tượng nhằm bảo đảm sự hài hòa giữa lợi ích chung và điều kiện thực tiễn. Qua đó, công tác tham mưu chiến lược góp phần nâng cao tính khả thi, sự đồng thuận và hiệu quả của quyết định lãnh đạo, quản lý.
1.3. Nâng cao tính chủ động, kịp thời và khả năng thích ứng của quyết định lãnh đạo, quản lý
Trong bối cảnh môi trường phát triển biến đổi nhanh chóng, chất lượng quyết định lãnh đạo, quản lý ngày càng phụ thuộc vào khả năng nhận diện sớm vấn đề và chủ động thích ứng. Nếu công tác tham mưu chỉ tập trung giải quyết những nhiệm vụ trước mắt, hoạt động lãnh đạo, quản lý dễ rơi vào trạng thái bị động, thiếu tầm nhìn dài hạn. Vì vậy, tham mưu chiến lược có vai trò quan trọng trong dự báo, cảnh báo và đề xuất những điều chỉnh cần thiết.
Thông qua nghiên cứu xu hướng phát triển, phân tích các yếu tố tác động và xây dựng kịch bản, công tác tham mưu chiến lược giúp chủ thể lãnh đạo, quản lý xác định những vấn đề ưu tiên và chuẩn bị phương án ứng phó. Dự báo chiến lược không nhằm xác định chắc chắn tương lai mà hướng đến nhận diện những khả năng có thể xảy ra, mức độ ảnh hưởng và điều kiện cần thiết để chủ động thích ứng. Đây là cơ sở để quyết định không chỉ giải quyết yêu cầu hiện tại mà còn đáp ứng mục tiêu phát triển lâu dài.
Trong khu vực công, yêu cầu này đặc biệt quan trọng đối với những lĩnh vực chịu tác động của chuyển đổi số, biến đổi khí hậu, biến động kinh tế và thay đổi cơ cấu dân số. Chẳng hạn, hoạch định chính sách phát triển nguồn nhân lực cần tính đến sự thay đổi của công nghệ, nhu cầu lao động và xu hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế, thay vì chỉ đáp ứng nhu cầu trước mắt. Điều đó đòi hỏi công tác tham mưu phải có tầm nhìn chiến lược và khả năng dự báo phù hợp.
Bên cạnh đó, tham mưu chiến lược còn hỗ trợ điều chỉnh quyết định trong quá trình thực hiện. Thông qua theo dõi, đánh giá kết quả và tiếp nhận thông tin phản hồi, cơ quan tham mưu có thể phát hiện những bất cập, xác định nguyên nhân và đề xuất giải pháp kịp thời. Tuy nhiên, tính kịp thời phải gắn với chất lượng phân tích và trách nhiệm của chủ thể ra quyết định, tránh tình trạng điều chỉnh thiếu căn cứ hoặc chạy theo những biến động nhất thời. Khi được tổ chức khoa học, công tác tham mưu chiến lược góp phần nâng cao tính linh hoạt, khả năng thích ứng, đồng thời bảo đảm tính ổn định và nhất quán trong hoạt động lãnh đạo, quản lý.
2. Phát huy vai trò của công tác tham mưu chiến lược trong nâng cao chất lượng quyết định lãnh đạo, quản lý ở Việt Nam hiện nay
Đổi mới công tác tham mưu chiến lược là yêu cầu quan trọng trong quá trình nâng cao năng lực lãnh đạo, quản lý và hiệu quả hoạt động của khu vực công ở Việt Nam. Văn kiện Đại hội XIV của Đảng tiếp tục đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức lãnh đạo, nâng cao chất lượng thể chế, hiệu lực, hiệu quả quản lý và năng lực tổ chức thực hiện. Những định hướng đó đòi hỏi công tác tham mưu phải được đổi mới cả về tư duy, phương pháp và cơ chế vận hành, đáp ứng yêu cầu ra quyết định trong điều kiện phát triển mới (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2026).
2.1. Nâng cao năng lực tư duy chiến lược và chất lượng đội ngũ cán bộ tham mưu
Chất lượng công tác tham mưu chiến lược trước hết phụ thuộc vào phẩm chất, trình độ và năng lực của đội ngũ cán bộ thực hiện nhiệm vụ. Trong đó, tư duy chiến lược là năng lực đặc biệt quan trọng, thể hiện ở khả năng nhìn nhận vấn đề trong mối quan hệ tổng thể, nhận diện xu hướng phát triển và dự báo những tác động có thể phát sinh. Cán bộ tham mưu không chỉ cần nắm vững chủ trương, chính sách, pháp luật mà còn phải có năng lực nghiên cứu, phân tích, phản biện và đề xuất những phương án phù hợp với thực tiễn.
Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 19/5/2018 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII đã xác định nhiệm vụ nâng cao chất lượng công tác tham mưu, coi trọng tổng kết thực tiễn, nghiên cứu lý luận về công tác tổ chức, cán bộ; đồng thời nhấn mạnh yêu cầu xây dựng đội ngũ cán bộ có phẩm chất, năng lực và uy tín, ngang tầm nhiệm vụ. Đây là cơ sở quan trọng để tiếp tục đổi mới việc xây dựng đội ngũ cán bộ tham mưu trong khu vực công hiện nay.
Theo đó, cần chuyển trọng tâm từ đào tạo, bồi dưỡng kiến thức đơn thuần sang phát triển năng lực thực hiện nhiệm vụ tham mưu chiến lược. Nội dung bồi dưỡng phải gắn với phương pháp phân tích chính sách, đánh giá tác động, dự báo, xây dựng kịch bản và kỹ năng trình bày, bảo vệ phương án. Đặc biệt, cần chú trọng khả năng phát hiện vấn đề mới, nhận diện những mâu thuẫn trong thực tiễn và đề xuất giải pháp có căn cứ khoa học.
Cùng với nâng cao năng lực chuyên môn, cần xây dựng môi trường làm việc khuyến khích tư duy độc lập, tinh thần phản biện và trách nhiệm nghề nghiệp. Tham mưu chiến lược chỉ thực sự có giá trị khi cán bộ có khả năng đưa ra những nhận định khách quan, kể cả trong trường hợp kết quả phân tích khác với dự kiến ban đầu của chủ thể lãnh đạo. Vì vậy, cần khắc phục tình trạng tham mưu mang tính hợp thức hóa những phương án đã được định trước, đồng thời bảo đảm sự thống nhất giữa tính chủ động của cán bộ tham mưu và nguyên tắc tổ chức, kỷ luật trong khu vực công.
Việc đánh giá cán bộ tham mưu cũng cần gắn với chất lượng sản phẩm, khả năng ứng dụng và hiệu quả thực tiễn của những kiến nghị được đề xuất, thay vì chủ yếu dựa vào số lượng văn bản hoặc tiến độ hoàn thành công việc. Đây là điều kiện để hình thành đội ngũ tham mưu chuyên nghiệp, có bản lĩnh và năng lực đáp ứng yêu cầu lãnh đạo, quản lý trong giai đoạn mới.
2.2. Đổi mới phương thức tham mưu theo hướng khoa học, dựa trên bằng chứng và ứng dụng công nghệ số
Đổi mới phương thức tham mưu chiến lược cần được thực hiện theo hướng chuyển từ tổng hợp thông tin mang tính mô tả sang phân tích, đánh giá và đề xuất chính sách dựa trên bằng chứng. Điều này đòi hỏi mỗi sản phẩm tham mưu phải làm rõ vấn đề cần giải quyết, cơ sở lựa chọn phương án, những tác động dự kiến và điều kiện tổ chức thực hiện. Chất lượng tham mưu không chỉ được xác định bởi tính đầy đủ của báo cáo mà còn ở khả năng cung cấp những luận cứ thực sự có giá trị đối với quá trình ra quyết định.
Trong bối cảnh chuyển đổi số, việc khai thác dữ liệu và ứng dụng công nghệ có thể tạo ra những thay đổi quan trọng đối với hoạt động tham mưu chiến lược. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là những yếu tố có ý nghĩa quyết định đối với sự phát triển của đất nước. Định hướng này đặt ra yêu cầu đổi mới phương pháp nghiên cứu, phân tích và sử dụng thông tin trong hoạt động lãnh đạo, quản lý, trong đó có công tác tham mưu chiến lược.
Trên cơ sở đó, cần từng bước xây dựng hệ thống thông tin phục vụ tham mưu có khả năng kết nối, chia sẻ và cập nhật dữ liệu giữa các cơ quan, đơn vị. Việc ứng dụng các công cụ phân tích dữ liệu, mô hình dự báo và công nghệ trí tuệ nhân tạo có thể hỗ trợ nhận diện xu hướng, so sánh phương án và đánh giá những tác động dự kiến. Tuy nhiên, công nghệ chỉ đóng vai trò hỗ trợ; việc kiểm chứng dữ liệu, đánh giá kết quả phân tích và chịu trách nhiệm về kiến nghị tham mưu vẫn phải thuộc về con người.
Đồng thời, cần coi trọng nghiên cứu thực tiễn, khảo sát, tổng kết mô hình và tiếp nhận ý kiến chuyên gia, người dân, doanh nghiệp trong những vấn đề có liên quan. Dữ liệu số chỉ thực sự phát huy giá trị khi được kết hợp với sự hiểu biết về điều kiện kinh tế, xã hội và đặc điểm của đối tượng chịu tác động. Sự kết hợp giữa phương pháp nghiên cứu khoa học, công nghệ hiện đại và tri thức thực tiễn sẽ góp phần nâng cao tính khách quan, độ tin cậy và khả năng ứng dụng của sản phẩm tham mưu.
2.3. Hoàn thiện cơ chế phối hợp và trách nhiệm trong hoạt động tham mưu chiến lược
Bên cạnh yếu tố con người và phương pháp, hiệu quả tham mưu chiến lược còn phụ thuộc vào cơ chế tổ chức và mối quan hệ giữa cơ quan tham mưu với chủ thể lãnh đạo, quản lý. Trong khu vực công, nhiều vấn đề có tính liên ngành, liên cấp, đòi hỏi sự phối hợp giữa các cơ quan chuyên môn. Nếu thiếu cơ chế trao đổi thông tin và phân định trách nhiệm rõ ràng, hoạt động tham mưu dễ dẫn đến tình trạng phân tán, trùng lặp hoặc thiếu thống nhất trong đề xuất chính sách.
Vì vậy, cần hoàn thiện cơ chế phối hợp theo hướng xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan trong quá trình nghiên cứu, xây dựng và thẩm định phương án. Đối với những vấn đề quan trọng, cần tăng cường tham vấn chuyên gia, phản biện khoa học và đánh giá độc lập nhằm bảo đảm các phương án được xem xét từ nhiều góc độ. Việc tiếp nhận ý kiến khác nhau phải được thực hiện thực chất, tránh tình trạng tham vấn mang tính hình thức hoặc chỉ lựa chọn những ý kiến phù hợp với nhận định có sẵn.
Một yêu cầu quan trọng khác là xác lập cơ chế trách nhiệm rõ ràng giữa chủ thể tham mưu và chủ thể ra quyết định. Cơ quan tham mưu phải chịu trách nhiệm về tính chính xác của thông tin, tính khoa học của luận cứ và sự trung thực trong đánh giá phương án; người lãnh đạo, quản lý chịu trách nhiệm về quyết định thuộc thẩm quyền của mình. Sự phân định này vừa bảo đảm nguyên tắc trách nhiệm, vừa tạo điều kiện để hoạt động tham mưu phát huy tính chủ động và khách quan.
Đặc biệt, cần thiết lập cơ chế đánh giá chất lượng tham mưu sau khi quyết định được triển khai. Thông qua đối chiếu giữa dự báo, kiến nghị và kết quả thực hiện, cơ quan tham mưu có thể nhận diện những hạn chế về phương pháp, thông tin và năng lực phân tích để kịp thời điều chỉnh. Đây không chỉ là yêu cầu kiểm soát chất lượng mà còn là phương thức tích lũy tri thức, nâng cao năng lực tham mưu chiến lược một cách thường xuyên, liên tục.
Kết luận
Công tác tham mưu chiến lược giữ vai trò quan trọng trong nâng cao chất lượng quyết định lãnh đạo, quản lý thông qua cung cấp luận cứ khoa học, hỗ trợ lựa chọn phương án và định hướng phát triển lâu dài. Để phát huy vai trò này, cần nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, đổi mới phương pháp và hoàn thiện cơ chế phối hợp, chuyển từ tham mưu hành chính, thụ động sang chủ động, khoa học, dựa trên bằng chứng. Qua đó, góp phần nâng cao năng lực ra quyết định, hiệu lực, hiệu quả lãnh đạo, quản lý và chất lượng hoạt động của khu vực công ở Việt Nam trong giai đoạn mới.
Tài liệu tham khảo
1. Ban Chấp hành Trung ương Đảng. (2018). Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 19/5/2018 về tập trung xây dựng đội ngũ cán bộ các cấp, nhất là cấp chiến lược, đủ phẩm chất, năng lực và uy tín, ngang tầm nhiệm vụ.
2. Bộ Chính trị. (2024). Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.
3. Đảng Cộng sản Việt Nam. (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV. Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
4. Organisation for Economic Co-operation and Development. (2020). Building Capacity for Evidence-Informed Policy-Making: Lessons from Country Experiences. OECD Publishing, Paris. https://doi.org/10.1787/86331250-en
5. World Bank. (2017). World Development Report 2017: Governance and the Law. World Bank, Washington, DC. https://doi.org/10.1596/978-1-4648-0950-7
ThS. NGUYỄN THU THUỶ, VĂN PHÒNG BỘ TÀI CHÍNH