Ảnh minh họa
Văn hóa thượng tôn pháp luật trong thanh niên là tổng thể những nhận thức, tình cảm, thái độ, niềm tin và hành vi của thanh niên đối với Hiến pháp, pháp luật; thể hiện ở việc hiểu đúng pháp luật, tôn trọng pháp luật, tự giác chấp hành pháp luật, biết sử dụng pháp luật để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, đồng thời có trách nhiệm bảo vệ lợi ích chung của cộng đồng và xã hội. Điểm cốt lõi là chuyển từ "biết pháp luật" sang "sống và hành động theo pháp luật". Một thanh niên có văn hóa thượng tôn pháp luật không chỉ tránh vi phạm vì sợ bị xử lý mà còn tự giác tuân thủ các chuẩn mực pháp lý ngay cả khi không có sự giám sát. Đây chính là biểu hiện của ý thức công dân trưởng thành và là nền tảng xã hội quan trọng để xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân.
Nội dung
Tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp luật là một bộ phận quan trọng trong tư tưởng của Người về xây dựng Nhà nước và tổ chức xã hội. Người luôn đề cao vai trò của pháp luật trong quản lý đất nước, bảo đảm quyền làm chủ của Nhân dân và duy trì kỷ cương xã hội. Theo Hồ Chí Minh, Nhà nước phải được tổ chức và hoạt động trong khuôn khổ pháp luật; pháp luật phải xuất phát từ lợi ích của Nhân dân, bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của Nhân dân, đồng thời mọi tổ chức, cá nhân đều phải nghiêm chỉnh chấp hành pháp luật. Người khẳng định: "Trước chúng ta đã bị chế độ quân chủ chuyên chế cai trị, rồi đến chế độ thực dân không kém phần chuyên chế, nên nước ta không có Hiến pháp, nhân dân ta không được hưởng các quyền tự do dân chủ. Chúng ta phải có một Hiến pháp dân chủ"[1].
Tư tưởng đó tiếp tục được Người khẳng định trong Lời kêu gọi nhân ngày thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ngày 3-9-1945: "Nước ta là nước dân chủ. Bao nhiêu lợi ích đều vì dân. Bao nhiêu quyền hạn đều của dân. Công việc đổi mới, xây dựng là trách nhiệm của dân"[2]. Quan điểm này cho thấy pháp luật và bộ máy nhà nước phải hướng tới bảo vệ lợi ích, quyền hạn và quyền làm chủ của Nhân dân; đồng thời Nhân dân cũng phải thực hiện đầy đủ trách nhiệm, nghĩa vụ của mình đối với Nhà nước và xã hội.
Nội dung quan trọng trong tư tưởng Hồ Chí Minh là sự thống nhất giữa pháp luật và đạo đức, quyền và nghĩa vụ, dân chủ và kỷ luật. Người không xem pháp luật đơn thuần là công cụ cưỡng chế mà còn coi pháp luật là phương tiện giáo dục, hướng con người tới những chuẩn mực ứng xử đúng đắn. Vì vậy, xây dựng ý thức pháp luật phải đồng thời với xây dựng đạo đức, trách nhiệm và tinh thần tự giác của mỗi công dân. Trong Bài nói chuyện tại Hội nghị cán bộ ngành tư pháp ngày 22-12-1950, Người nhấn mạnh: "pháp luật của ta là pháp luật thật sự dân chủ, vì nó bảo vệ quyền tự do, dân chủ rộng rãi cho Nhân dân lao động"[3]. Tư tưởng này gợi mở yêu cầu phải nhận thức pháp luật không chỉ ở phương diện nghĩa vụ chấp hành mà còn ở phương diện quyền được pháp luật bảo vệ.
Thấm nhuần tư tưởng của Người, những năm qua, công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật cho thanh niên được các cấp, các ngành, tổ chức Đoàn và cơ sở giáo dục quan tâm. Nội dung giáo dục pháp luật ngày càng gắn với những vấn đề thiết thực của đời sống; nhiều hình thức tuyên truyền mới được triển khai, nhất là thông qua môi trường số. Vì vậy, đa số thanh niên có ý thức chấp hành pháp luật, có tinh thần trách nhiệm với cộng đồng, tích cực tham gia các hoạt động xã hội, tình nguyện, bảo vệ an ninh, trật tự và xây dựng môi trường sống lành mạnh. Đây là cơ sở thuận lợi để hình thành văn hóa thượng tôn pháp luật trong thế hệ trẻ.
Tuy nhiên, quá trình này vẫn đứng trước một số hạn chế. Một bộ phận thanh niên chưa nhận thức đầy đủ mối quan hệ giữa quyền và nghĩa vụ; việc tìm hiểu pháp luật đôi khi còn mang tính đối phó, thiếu chủ động. Khả năng nhận diện và xử lý thông tin pháp lý trên mạng xã hội còn hạn chế; một số trường hợp có biểu hiện phát tán, bình luận hoặc chia sẻ thông tin thiếu kiểm chứng. Bên cạnh đó, phương pháp giáo dục pháp luật ở một số nơi còn nặng về truyền đạt kiến thức, chưa chú trọng đầy đủ đến hình thành kỹ năng và thói quen ứng xử theo pháp luật.
Những vấn đề trên đặt ra yêu cầu phải đổi mới mạnh mẽ nội dung và phương thức xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật trong thanh niên; trong đó, giáo dục phải hướng tới hình thành nhận thức đúng, thái độ đúng và hành vi đúng. Muốn vậy, cần thực hiện tốt một số giải pháp sau:
Một là, tăng cường giáo dục tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp luật, đạo đức và trách nhiệm công dân.
Trước hết, cần nhận thức rằng giáo dục pháp luật cho thanh niên không thể chỉ dừng ở việc truyền đạt một số điều khoản hoặc phổ biến các quy định có tính thời điểm. Mục tiêu sâu xa hơn là hình thành trong thanh niên niềm tin, thái độ tôn trọng và thói quen sống, học tập, lao động theo Hiến pháp và pháp luật. Theo tư tưởng Hồ Chí Minh, pháp luật chỉ thực sự phát huy hiệu lực khi được nhân dân hiểu, tin tưởng và tự giác thực hiện. Vì vậy, giáo dục pháp luật phải hướng tới sự chuyển biến đồng bộ từ nhận thức đến tình cảm, từ tình cảm đến hành vi; giúp thanh niên hiểu rằng chấp hành pháp luật không phải là sự ràng buộc thụ động mà là điều kiện bảo vệ quyền tự do, danh dự, tài sản và cơ hội phát triển chính đáng của mỗi người.
Cần làm rõ mối quan hệ thống nhất giữa pháp luật và đạo đức, giữa quyền và nghĩa vụ, giữa tự do cá nhân và trách nhiệm xã hội. Một thanh niên có quyền bày tỏ chính kiến, lựa chọn nghề nghiệp, sử dụng mạng xã hội, tham gia các hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội; nhưng việc thực hiện các quyền đó phải trong khuôn khổ pháp luật và không được xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác. Đây là nội dung đặc biệt quan trọng trong bối cảnh một bộ phận thanh niên có thể bị tác động bởi lối sống đề cao cái tôi, tâm lý thực dụng hoặc quan niệm sai lệch rằng tự do đồng nghĩa với hành động tùy tiện. Giáo dục pháp luật cần giúp thanh niên hiểu rằng quyền càng lớn thì trách nhiệm càng cao; tự do chỉ có ý nghĩa khi được thực hiện một cách có văn hóa và có trách nhiệm.
Nội dung giáo dục cần gắn với những vấn đề thiết thực trong đời sống thanh niên như học tập, việc làm, hợp đồng lao động, khởi nghiệp, giao thông, quan hệ dân sự, hôn nhân và gia đình, phòng chống tệ nạn xã hội, quyền riêng tư, bảo vệ dữ liệu cá nhân, sở hữu trí tuệ, phòng chống lừa đảo và ứng xử trên không gian mạng. Đặc biệt, cần chú trọng những tình huống mà thanh niên thường gặp nhưng dễ xem nhẹ, chẳng hạn ký hợp đồng lao động không đọc kỹ, sử dụng hình ảnh và sản phẩm trí tuệ của người khác mà không xin phép, chia sẻ thông tin chưa kiểm chứng, xúc phạm danh dự người khác trên mạng hoặc tham gia các hoạt động kinh doanh trực tuyến thiếu hiểu biết pháp lý.
Phương pháp giáo dục cần chuyển từ truyền đạt một chiều sang đối thoại, phân tích tình huống và giải quyết các vấn đề thực tiễn. Mỗi nội dung pháp luật nên được trình bày trong mối liên hệ với hậu quả xã hội và trách nhiệm cá nhân, để thanh niên không chỉ biết "được làm gì" và "không được làm gì" mà còn hiểu vì sao pháp luật quy định như vậy. Khi pháp luật được giải thích bằng ngôn ngữ gần gũi, gắn với lợi ích và trải nghiệm cụ thể, thanh niên sẽ dễ tiếp nhận, ghi nhớ và vận dụng hơn.
Hai là, xây dựng môi trường văn hóa pháp luật lành mạnh trong gia đình, nhà trường, cơ quan, đơn vị và tổ chức Đoàn.
Ý thức pháp luật của thanh niên không hình thành trong một thời gian ngắn và cũng không chỉ chịu ảnh hưởng từ các bài giảng. Đó là kết quả của quá trình giáo dục thường xuyên, liên tục trong gia đình, nhà trường, nơi làm việc và các quan hệ xã hội. Vì vậy, muốn thanh niên tôn trọng pháp luật, trước hết phải xây dựng những môi trường mà pháp luật được tôn trọng, thực hiện công bằng và nhất quán. Nếu trong thực tế, thanh niên thường xuyên chứng kiến tình trạng tùy tiện, thiếu minh bạch, giải quyết công việc theo quan hệ hoặc có sự phân biệt trong áp dụng quy định, thì những lời tuyên truyền về thượng tôn pháp luật sẽ khó tạo được niềm tin.
Gia đình cần là môi trường đầu tiên hình thành thói quen tôn trọng quy tắc, biết chịu trách nhiệm về hành vi và biết tôn trọng quyền của người khác. Nhà trường không chỉ dạy kiến thức pháp luật mà còn phải tổ chức đời sống học đường dân chủ, kỷ cương, công bằng; bảo đảm nội quy được xây dựng rõ ràng, phổ biến đầy đủ và áp dụng thống nhất. Cơ quan, đơn vị sử dụng lao động cần thực hiện đúng pháp luật về hợp đồng, tiền lương, bảo hiểm, thời giờ làm việc và quyền lợi của thanh niên. Người lớn, cán bộ, giáo viên, người đứng đầu và cán bộ Đoàn phải nêu gương trong chấp hành pháp luật, bởi hành vi gương mẫu có sức thuyết phục trực tiếp và lâu dài hơn nhiều lời giáo huấn.
Ba là, phát huy vai trò chủ thể của thanh niên, đồng thời chú trọng xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật trên không gian mạng.
Thanh niên không chỉ là đối tượng tiếp nhận sự giáo dục mà phải là lực lượng trực tiếp sáng tạo, lan tỏa và bảo vệ các giá trị pháp luật trong xã hội. Tổ chức Đoàn cần khuyến khích thanh niên tham gia xây dựng nội dung tuyên truyền pháp luật, phản ánh những bất cập trong thực thi pháp luật, hỗ trợ bạn bè và cộng đồng tiếp cận thông tin chính thống. Việc phát huy vai trò chủ thể sẽ giúp thanh niên chuyển từ tâm thế thụ động sang chủ động, từ "được nhắc nhở phải chấp hành" sang "tự giác bảo vệ và lan tỏa chuẩn mực pháp luật".
Trong bối cảnh mạng xã hội có ảnh hưởng sâu rộng, xây dựng văn hóa pháp luật trên không gian mạng là nhiệm vụ cấp thiết. Cần trang bị cho thanh niên kỹ năng kiểm chứng nguồn tin, nhận diện tin giả, phân biệt ý kiến cá nhân với thông tin có giá trị pháp lý, bảo vệ tài khoản và dữ liệu cá nhân, tôn trọng bản quyền, danh dự, nhân phẩm và đời tư của người khác. Thanh niên cần hiểu rằng mỗi lượt đăng tải, chia sẻ, bình luận đều có thể tạo ra tác động xã hội và trong một số trường hợp có thể phát sinh trách nhiệm pháp lý. Do đó, tự do ngôn luận phải gắn với trách nhiệm phát ngôn; quyền tham gia không gian mạng phải đi đôi với nghĩa vụ tôn trọng pháp luật.
Đồng thời, cần sử dụng chính các nền tảng số để đổi mới tuyên truyền pháp luật. Các video ngắn, đồ họa thông tin, podcast, câu hỏi tương tác, tình huống pháp lý, phiên tòa mô phỏng và cuộc thi trực tuyến cần được thiết kế sinh động, chính xác, dễ hiểu, phù hợp với từng nhóm thanh niên. Nội dung pháp luật phải nhanh chóng phản hồi những vấn đề mới phát sinh trong đời sống số, tránh tình trạng thông tin chính thống chậm, khô cứng hoặc khó tiếp cận hơn các nguồn tin thiếu kiểm chứng.
Bốn là, kết hợp giáo dục, nêu gương với tăng cường kỷ luật và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm.
Xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật không thể chỉ dựa vào tuyên truyền, vận động mà phải gắn với cơ chế bảo đảm thực hiện. Tư tưởng Hồ Chí Minh luôn nhấn mạnh sự kết hợp giữa giáo dục và kỷ luật, giữa thuyết phục và xử lý nghiêm minh. Giáo dục giúp con người nhận thức đúng, tự giác sửa chữa; kỷ luật và chế tài giúp bảo vệ chuẩn mực chung, ngăn ngừa hành vi xâm hại lợi ích của Nhà nước, cộng đồng và cá nhân. Nếu vi phạm không được xử lý hoặc xử lý thiếu công bằng, pháp luật sẽ mất tính răn đe, còn người chấp hành tốt có thể nảy sinh tâm lý hoài nghi, bất bình.
Việc xử lý vi phạm của thanh niên cần bảo đảm đúng quy định, khách quan, công bằng, minh bạch và không có ngoại lệ. Tuy nhiên, nghiêm minh không đồng nghĩa với máy móc hay chỉ nhằm trừng phạt. Đối với những trường hợp có thể giáo dục, cải tạo, cần kết hợp xử lý với tư vấn, hỗ trợ tâm lý, hướng nghiệp và tạo cơ hội sửa chữa. Mục tiêu cuối cùng là giúp thanh niên nhận thức rõ sai phạm, hiểu hậu quả đối với bản thân và xã hội, từ đó hình thành ý thức tự điều chỉnh hành vi.
Cùng với xử lý vi phạm, cần biểu dương, nhân rộng những tấm gương thanh niên sống và làm việc theo pháp luật, dũng cảm bảo vệ lẽ phải, đấu tranh với hành vi sai trái và tích cực hỗ trợ cộng đồng. Sự kết hợp giữa khen thưởng và kỷ luật sẽ tạo ra động lực tích cực, khẳng định rằng xã hội trân trọng người chấp hành pháp luật và kiên quyết không dung túng hành vi vi phạm.
Kết luận
Xây dựng văn hóa thượng tôn pháp luật trong thanh niên là yêu cầu tất yếu của quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, đồng thời là nhiệm vụ có ý nghĩa trực tiếp đối với việc hình thành thế hệ công dân trẻ có bản lĩnh, trách nhiệm và ý thức kỷ cương. Khi pháp luật trở thành nhu cầu tự giác, chuẩn mực ứng xử và niềm tin của thanh niên, "thượng tôn pháp luật" sẽ không chỉ dừng lại ở yêu cầu chấp hành mà trở thành một giá trị văn hóa bền vững. Đó cũng chính là cách thiết thực để vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh, góp phần xây dựng thế hệ thanh niên Việt Nam có tri thức, có đạo đức, có ý thức công dân, sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.
Tài liệu tham khảo
1. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 4, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011
2. Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 6, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011
3. Hồ Chí Minh, Nhà nước và pháp luật, tập 3, Nxb Pháp lý, Hà Nội, 1985.
Tác giả: Trung tá, Ths Đinh Thị Thuỷ Bình
Hạ sĩ, Nguyễn Duy Thắng
Đơn vị: Trường Sĩ quan Lục quân 2 (Đại học Nguyễn Huệ)
[1] Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 4, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, tr. 7
[2] Sđd, T. 6, tr. 232
[3] Hồ Chí Minh, Nhà nước và pháp luật, tập 3, Nxb Pháp lý, Hà Nội, 1985, trang 138.