Ở tuổi 31, khi phần lớn mọi người vừa định hình xong con đường sự nghiệp hoặc loay hoay với những hóa đơn hàng tháng, Jamie Beaton đã kịp tích lũy cho mình một "bộ sưu tập" khiến bất kỳ ai cũng phải ngợp thở: 12 tấm bằng cao học từ những cái tên danh giá bậc nhất hành tinh như Harvard, Yale, Oxford, Stanford, Princeton cho đến UPenn. Và cỗ máy học tập ấy dường như vẫn chưa có dấu hiệu muốn nhấn phanh.
Chính sự cuồng nhiệt này đã dẫn đến một trong những cuộc đối thoại kỳ quặc nhất trong giới hàn lâm. Đầu học kỳ mùa thu tại Trường Báo chí Đại học Columbia, giảng viên Lisa Belkin nhận ra một sinh viên tên Jamie Beaton chưa từng xuất hiện trên lớp. Khi bà nhờ Ban giám hiệu liên lạc, câu trả lời nhận về vừa lịch sự vừa phi lý: Jamie gửi lời xin lỗi vì đã nhầm lịch trình, anh đang ở New Zealand để giảng dạy một khóa học về khởi nghiệp tại Đại học Auckland, nhưng hứa sẽ có mặt ở New York vào tuần sau.
Sự hiện diện của Jamie luôn mang một màu sắc siêu thực. Giáo sư Amy Chua từ Trường Luật Yale - người đã viết nhiều thư giới thiệu cho anh đến mức không thể nhớ nổi - phải thốt lên: "Cậu ấy kỳ lạ đến mức nếu ai đó nói với tôi rằng cậu ấy tự bịa ra toàn bộ câu chuyện này, tôi cũng chẳng ngạc nhiên".
Khi xuất hiện trong lớp, Jamie biến không gian giảng đường thành một sân khấu đa nhiệm. Anh ngồi đó, mở laptop theo dõi thị trường chứng khoán, xử lý công việc kinh doanh của tập đoàn tư vấn du học trị giá hơn 600 triệu USD, thì thầm trò chuyện với bạn học, nhưng bằng một cách thần kỳ nào đó, mọi bài tập luôn được nộp đúng hạn với chất lượng hoàn hảo. Với các giáo sư, Jamie Beaton không chỉ là một sinh viên xuất sắc; anh là một ẩn số kỳ lạ, một kẻ thách thức mọi quy chuẩn thông thường của thế giới học thuật.
Chuỗi bằng cấp đồ sộ và “nỗi sợ dừng lại”
Để giải mã chuỗi 12 tấm bằng cao học của Jamie Beaton, cách giải thích chính thức từ chính chủ luôn rất gọn gàng: 5 bằng cấp đầu tiên mang tính ứng dụng thực tế để tích lũy kỹ năng, còn những bằng cấp sau đó chỉ đơn thuần là việc "theo đuổi sự tò mò và niềm đam mê" ở các lĩnh vực khác nhau. Nhưng đằng sau lý do mang màu sắc lãng mạn ấy, giới phân tích tâm lý lại thấy một bức tranh phức tạp và dữ dội hơn nhiều.
Sự cuồng nhiệt với giáo dục của Jamie không tự nhiên sinh ra. Nó cắm rễ sâu từ ngôi nhà nhỏ ở Auckland, New Zealand, nơi anh lớn lên trong vòng tay của người mẹ đơn thân Paula. Giữa những thiếu vắng tình cảm người cha, gia đình anh đã chọn lấy một điểm tựa tinh thần duy nhất: "Học thuật là tôn giáo của chúng tôi". Người mẹ ấy chấp nhận không mua xe mới, gạt bỏ mọi nhu cầu tận hưởng cá nhân để dồn toàn bộ nguồn lực vào các lớp học thêm, HLV cờ vua và cố vấn giáo dục cho con. Khi sự hy sinh của người mẹ biến học vấn thành một thứ "tín ngưỡng", việc gặt hái thành tích không còn là lựa chọn, mà trở thành bản năng tồn tại của Jamie.
Khi còn là một thiếu niên, Jamie mơ ước được học tại một trường đại học hàng đầu ở Mỹ. Vào năm cuối cấp ba, anh đã học nhiều hơn gấp đôi số môn học bắt buộc. Anh trúng tuyển vào 25 trường đại học, bao gồm Harvard, Yale và Princeton. Trước khi rời quê nhà, anh đã đồng sáng lập dịch vụ tư vấn mà sau này trở thành Crimson Education, quảng bá đây là con đường giúp sinh viên quốc tế định hướng để vào các trường đại học Mỹ. Sau tất cả, chính anh là người đã tự mình làm được điều đó.
Đó là lý do Jamie vận hành như một cỗ máy không biết mệt mỏi. Anh duy trì kỷ luật khắt khe với chỉ 6 tiếng ngủ mỗi đêm, tranh thủ nộp bài tập thạc sĩ ngành Khoa học dữ liệu tại Đại học Brown khi đang đi công tác ở Ấn Độ, và điều hành tập đoàn tư vấn du học Crimson Education trị giá hơn 600 triệu USD ngay trên những chuyến bay. Khi nhà đầu tư Alex Robertson gợi ý anh nên dành 5 ngày xả hơi trên bãi biển Cancún, Jamie đã thản nhiên đáp lại: "Thật lòng thì tôi không thể nghĩ ra điều gì tồi tệ hơn việc ngồi trên bãi biển 5 ngày trong khi tôi chỉ muốn làm việc".
Nhịp sống nghẹt thở ấy không chỉ phản ánh sự chăm chỉ, mà còn bóc tách một áp lực tâm lý ngầm: nỗi sợ dừng lại. Với một kẻ đã quen sống ở đỉnh cao của sự kỳ vọng từ năm 9 tuổi, việc ngừng học hay ngừng tạo ra thành tựu đồng nghĩa với một mối đe dọa mơ hồ - nỗi sợ trở nên "bình thường". Những tấm bằng thạc sĩ liên tiếp từ Princeton, Cornell, Dartmouth hay King’s College London giống như một lớp giáp bảo vệ, một cách để Jamie liên tục định nghĩa lại giá trị bản thân trước sự quan sát của thế giới. Việc liên tục đóng vai "người đi học" giúp anh duy trì trạng thái chinh phục vĩnh cửu, nơi anh luôn là người giỏi nhất, bận rộn nhất và không bao giờ đối mặt với sự trống rỗng của việc dừng chân.
Nếu tiếp tục tích lũy các bằng cấp cao học với tốc độ nhanh chóng như hiện tại, anh sẽ vượt qua Benjamin B. Bolger - người đã thu thập được 16 tấm bằng ở tuổi 50. Anh thậm chí còn có thể đánh bại Michael Nicholson, một học giả thuộc thế hệ U80 sở hữu hơn 30 bằng cấp đứng tên mình.
Chính nền tảng học thuật của anh đã dấy lên hàng loạt câu hỏi, bắt đầu từ: Làm thế nào mà điều này lại có thật? Liệu đây có phải là giáo dục dưới hình thức nghệ thuật trình diễn? Hay chỉ là một chiêu trò tiếp thị cá nhân tinh vi cho doanh nghiệp của anh?
Bệ phóng từ những người dẫn dắt
Tuy nhiên, cỗ máy tham vọng ấy sẽ không thể vận hành hoàn hảo nếu thiếu đi những "kiến trúc sư" đứng sau định hình tư duy. Đằng sau sự bứt phá phi thường của Jamie Beaton là một hệ thống những người dẫn dắt (mentors) cấp cao, những người đã sớm nhận ra thứ năng lượng đặc biệt ở cậu bé New Zealand và trao cho anh những bệ phóng quyết định.
Mảnh ghép đầu tiên xuất hiện khi Jamie mới 9 tuổi, dưới hình hài của một huấn luyện viên cờ vua tên Glenn Harry Kwok. Ban đầu, Kwok được thuê đến để dạy cờ, nhưng sự gắn kết gia đình đã biến ông thành người đồng hành lâu dài cùng mẹ anh. Trên bàn cờ 64 ô, Kwok không chỉ dạy Jamie cách di chuyển những con quân, mà đã rèn giũa cho cậu bé tư duy chiến thuật sắc bén: khả năng tính toán trước nhiều nước đi, dự đoán phản ứng của đối thủ và tâm lý không bao giờ chấp nhận thất bại. Lối tư duy cờ vua ấy sau này trở thành kim chỉ nam cho cách Jamie đặt cược vào cuộc đời mình - từ việc chọn trường, tích lũy bằng cấp đến cách chiếm lĩnh thị trường tư vấn du học.
Nếu Kwok dạy Jamie cách tư duy chiến thuật, thì Julian Robertson - nhà sáng lập huyền thoại của quỹ đầu tư Tiger Management tại Wall Street - lại là người mở ra cánh cửa thế giới tài chính đỉnh cao cho anh. Khi mới là sinh viên năm hai tại Harvard, Jamie đã chủ động gửi email cho Robertson. Thay vì nhận ngay, huyền thoại Wall Street đã gửi Jamie đến một bác sĩ để kiểm tra tâm lý - một trải nghiệm mà Jamie sau này hào hứng gọi là "rất thú vị". Nhìn thấy tố chất của một "mãnh thú" kinh doanh, Robertson nhận Jamie vào làm việc hai ngày một tuần ngay khi anh còn đang học.
Julian Robertson cùng con trai Alex không chỉ trở thành những người thầy truyền dạy tư duy đầu tư khốc liệt, mà Tiger Management còn trở thành một trong những nhà đầu tư sớm nhất bơm vốn vào Crimson Education. Nhờ sự bảo chứng và tầm nhìn từ Robertson, công ty tư vấn của Jamie đã chuyển mình từ một dự án khởi nghiệp sinh viên thành một tập đoàn giáo dục toàn cầu.
Sự xuất hiện của những người thầy này cho thấy một thực tế: Jamie Beaton không chỉ là một thiên tài cô độc. Anh là kết tinh của một ý chí cá nhân mãnh liệt được mài giũa bởi những bộ óc chiến lược hàng đầu, biến mọi cơ hội gặp gỡ thành bước đệm cho cuộc chinh phục không hồi kết của mình.
Bức tranh hai mặt và bàn cờ tương lai
Tất nhiên, một câu chuyện mang màu sắc siêu thực như của Jamie Beaton không thể tránh khỏi những cái nhìn hoài nghi từ dư luận. Trên các diễn đàn như Reddit, tài khoản LinkedIn dài dặc của anh từ lâu đã trở thành nguồn cảm hứng cho vô số bức ảnh chế (meme). Nhiều người đặt ra câu hỏi cay đắng nhưng thực tế: Liệu hành trình đi sưu tập bằng cấp này có thực sự xuất phát từ niềm say mê tri thức, hay chỉ là một chiến lược tiếp thị cá nhân tinh vi và đắt đỏ cho Crimson Education?
Khách hàng của Crimson phải trả từ 30.000 đến 200.000 USD cho các gói tư vấn du học kéo dài nhiều năm. Các chuyên gia giáo dục cho rằng, việc Jamie liên tục gắn tên mình với Harvard, Yale hay Oxford chính là "tấm danh thiếp" hoàn hảo nhất để bán giấc mơ Ivy League cho những phụ huynh giàu có. Dù vậy, những người làm việc trực tiếp với anh lại khẳng định sự nỗ lực của Jamie là thật. Anh không mua bằng; anh thực sự thức đêm làm bài, thực sự thảo luận trên lớp và duy trì thành tích xuất sắc ở mọi chương trình tham gia.
Crimson Education không tránh khỏi những lời chỉ trích. Trong thời gian đầu, công ty phải đối mặt với sự phản đối vì áp dụng các chiến thuật bán hàng quá gắt và sử dụng nhiều sinh viên đại học làm gia sư lẫn cố vấn. Beaton cho biết, khi công ty lớn mạnh hơn, họ đã chuyển sang tuyển dụng nhiều cố vấn toàn thời gian hơn - hiện công ty có 1.200 nhân viên toàn thời gian - và thuê một công ty kiểm toán để thẩm định các con số tài chính. Trong số 10.000 học sinh từng sử dụng dịch vụ, đã có hơn 2.000 em trúng tuyển vào các trường thuộc nhóm Ivy League, Đại học Stanford hoặc Viện Công nghệ Massachusetts (MIT).
Hamish Coates, một chuyên gia giáo dục tại Đại học Quốc gia Australia và là người hướng dẫn luận văn của Beaton tại Đại học Thanh Hoa, đã khen ngợi Beaton là người hiểu rõ "sức mạnh của giáo dục đại học". Tuy nhiên, Coates đặt ra một giả thiết: "Bạn có thực sự muốn con mình phải gồng mình chuẩn bị cho Ivy League từ khi mới 5 tuổi, trong khi 95% sẽ thất bại? Hay tốt hơn là hãy để chúng vẽ tranh bằng tay, đọc sách 'Frog and Toad' và tận hưởng một cuộc sống êm đềm?"
Beaton đã nghe qua lập luận đó trước đây - một bên là "môi trường lò áp suất" và bên kia là "tuổi thơ êm đềm, hạnh phúc". Anh không chấp nhận tiền đề này. "Những học sinh nỗ lực nhiều hơn ở trung học thường là những người hạnh phúc nhất và chủ động nhất," anh nói.
Sự tương phản đó biến Jamie Beaton thành một hiện tượng đặc biệt của kỷ nguyên hiện đại: một người sẵn sàng đẩy mọi giới hạn của bản thân đến mức cực đoan để chứng minh năng lực. Nhưng điều đó cũng mở ra một câu hỏi lớn hơn về chặng đường phía trước.
Khi đã vượt qua cột mốc 16 bằng cấp của Benjamin Bolger hay thậm chí chạm tới con số 30 của Michael Nicholson, Jamie sẽ làm gì tiếp theo? Một cỗ máy được lập trình để chiến thắng từ năm 9 tuổi sẽ phản ứng thế nào khi không còn tấm bằng nào để chinh phục?
Có lẽ câu trả lời không nằm trong môi trường học thuật. Như cựu Thủ tướng John Key từng dự đoán, giáo dục hay kinh doanh chỉ là những bước chạy đà ban đầu. Với một tư duy chiến thuật được mài giũa từ bàn cờ vua, một tiềm lực tài chính vững chắc và mạng lưới quan hệ đỉnh cao, đấu trường tiếp theo của Jamie rất có thể sẽ là chính trường.
12 tấm bằng cao học không chỉ đơn thuần là những con số mang tính phô trương hay một chiêu trò truyền thông đắt đỏ. Nhìn sâu vào hành trình của Jamie Beaton, người ta thấy một điểm giao thoa hiếm hoi giữa tham vọng cá nhân thuần túy, sự rèn giũa khắt khe từ những người thầy vĩ đại và một cấu trúc tâm lý đặc biệt - nơi bản thân không bao giờ cho phép mình được phép dừng lại. Jamie không chỉ học để lấy tri thức, anh học như một cách để định nghĩa sự tồn tại, để liên tục vượt qua những cột mốc do chính mình và xã hội dựng lên.
Tuy nhiên, sự hoàn hảo ấy cũng mở ra những câu hỏi đầy tính gợi mở về tương lai. Khi một con người đã coi việc học là "tôn giáo", xem những ngày nghỉ ngơi là "cơn ác mộng" và đã sở hữu trong tay mọi bệ phóng hàng đầu thế giới, giới hạn tiếp theo của anh ta sẽ nằm ở đâu? Liệu anh sẽ dừng lại sau khi chinh phục cột mốc 30 bằng cấp, hay sẽ đem toàn bộ năng lượng nghẹt thở đó bước vào một sân chơi lớn hơn như chính trị toàn cầu?
Câu trả lời vẫn còn ở phía trước, nhưng có một điều chắc chắn: với một kẻ luôn coi cuộc sống là một bàn cờ không có hồi kết, Jamie Beaton sẽ còn tiếp tục khiến thế giới phải bàn tán về những nước đi tiếp theo của mình.
Diệp Nguyễn