Điểm chung của những ngân sách này là chúng được xây dựng theo một tháng "lý tưởng", trong khi cuộc sống thực tế hiếm khi vận hành đều đặn như vậy.
1. Ngân sách "chia hết sạch tiền" ngay từ đầu tháng
Một gia đình có thu nhập 30 triệu đồng lập kế hoạch như sau: 8 triệu tiền nhà, 6 triệu ăn uống, 3 triệu học phí và chi phí cho con, 3 triệu đi lại, 2 triệu điện nước – internet, 3 triệu tiết kiệm, 2 triệu mua sắm và 3 triệu cho các khoản khác.
Tổng cộng vừa đúng 30 triệu đồng.
Nhìn qua, đây là một bảng ngân sách rất chỉn chu vì từng đồng đều có "nhiệm vụ". Nhưng vấn đề cũng nằm chính ở đó: gia đình không còn bất kỳ khoảng đệm nào.
Chỉ cần xe hỏng mất 1,5 triệu đồng, con ốm phải đi khám hoặc tháng đó tiền điện tăng mạnh, một khoản khác buộc phải bị cắt. Thông thường, khoản đầu tiên bị lấy ra chính là tiền tiết kiệm.
Một ngân sách bền vững không nên phân bổ 100% thu nhập vào các khoản cố định và dự kiến trước. Gia đình nên để lại một khoản linh hoạt khoảng 5-10% thu nhập, tùy hoàn cảnh. Khoản này không nhất thiết phải tiêu hết. Nếu cuối tháng không dùng đến, có thể chuyển sang tiết kiệm.
2. Ngân sách tiết kiệm quá cao để "ép mình có kỷ luật"
Có người đặt mục tiêu rất quyết liệt: thu nhập 25 triệu đồng nhưng ngay đầu tháng chuyển 10 triệu sang tài khoản tiết kiệm, tức dành tới 40% thu nhập cho tích lũy.
Về lý thuyết, tiết kiệm càng nhiều càng tốt. Nhưng nếu 15 triệu còn lại không đủ để duy trì mức sống thực tế của gia đình, kế hoạch này rất dễ phản tác dụng.
Đến giữa tháng, tiền sinh hoạt thiếu hụt. Gia đình bắt đầu rút lại tiền tiết kiệm, dùng thẻ tín dụng hoặc vay tạm rồi tự nhủ tháng sau sẽ bù vào. Kết quả là kế hoạch tiết kiệm tồn tại trên bảng tính nhưng không tồn tại trong tài khoản.
Tỷ lệ tiết kiệm phù hợp không phải tỷ lệ khiến bạn cảm thấy "đáng tự hào" nhất, mà là tỷ lệ có thể duy trì đều đặn nhiều tháng. Tiết kiệm 20% trong 12 tháng thường hiệu quả hơn đặt mục tiêu 40% nhưng chỉ giữ được hai tháng rồi bỏ cuộc.
3. Ngân sách chỉ tính những khoản chi xuất hiện hàng tháng
Nhiều bảng chi tiêu chỉ có những mục quen thuộc như ăn uống, tiền nhà, điện nước, xăng xe, học phí và mua sắm. Trong khi đó, những khoản không xuất hiện hàng tháng lại gần như bị bỏ quên.
Ví dụ: bảo hiểm đóng theo năm, bảo dưỡng xe, học thêm đầu năm học, tiền hiếu hỷ, quà sinh nhật, du lịch, sửa đồ điện tử hay những khoản chi dịp Tết.
Đây không hẳn là "chi phí bất ngờ". Phần lớn chúng đều có thể dự đoán trước, chỉ là không xảy ra mỗi tháng.
Giả sử mỗi năm gia đình cần khoảng 24 triệu đồng cho các khoản kiểu này, thay vì chờ đến lúc phát sinh rồi lấy tiền tiết kiệm ra bù, có thể chia thành 2 triệu đồng mỗi tháng và để riêng vào một quỹ.
Khi đó, một hóa đơn bảo hiểm 6 triệu đồng xuất hiện sẽ không còn khiến ngân sách tháng đó chao đảo.
4. Ngân sách quá chi tiết, khoản nào cũng đặt giới hạn cứng
Có người lập tới vài chục mục: tiền rau, tiền thịt, tiền cà phê, tiền mỹ phẩm, tiền quần áo, tiền ăn ngoài, tiền đồ dùng trong nhà… Mỗi mục đều có một mức trần cụ thể.
Cách này tạo cảm giác kiểm soát rất tốt nhưng lại dễ khiến việc quản lý tiền trở thành áp lực.
Thực tế, chi tiêu gia đình luôn dịch chuyển. Tháng này tiền thực phẩm tăng nhưng không mua quần áo; tháng sau có thể ngược lại. Nếu giới hạn từng khoản quá cứng, chỉ cần một mục vượt ngân sách là người lập kế hoạch lập tức cảm thấy mình đã "thất bại".
Một cách đơn giản hơn là chia ngân sách thành vài nhóm lớn như chi phí cố định, sinh hoạt thiết yếu, chi tiêu linh hoạt, tiết kiệm và quỹ dự phòng. Các khoản nhỏ bên trong có thể điều chỉnh cho nhau miễn tổng ngân sách của nhóm không bị phá vỡ.
Ngân sách tốt không phải ngân sách đẹp nhất trên giấy
Một bảng chi tiêu hiệu quả không cần chia tiền hoàn hảo đến từng nghìn đồng. Điều quan trọng hơn là nó đủ linh hoạt để tồn tại trong những tháng bình thường lẫn những tháng có biến động.
Nếu tháng nào gia đình cũng phải rút tiền tiết kiệm ra để bù sinh hoạt, liên tục chuyển tiền từ khoản này sang khoản khác hoặc thường xuyên dùng thẻ tín dụng vì "tháng này phát sinh nhiều", vấn đề có thể không nằm ở khả năng kiểm soát bản thân.
Rất có thể ngay từ đầu, ngân sách đã được xây dựng quá đẹp so với cuộc sống thực tế.
Thay vì cố lập một kế hoạch hoàn hảo, hãy lập một kế hoạch có khoảng thở. Bởi ngân sách tốt nhất không phải ngân sách khiến mọi con số nằm đúng ô, mà là ngân sách giúp gia đình vẫn còn tiền và còn bình tĩnh khi cuộc sống bất ngờ lệch khỏi kế hoạch.
Thu Thanh