“Hôm nay đi học thế nào?”
“Bình thường ạ.”
“Có chuyện gì kể mẹ nghe không?”
“Không có gì.”
Cuộc trò chuyện kết thúc sau vài câu. Người mẹ đứng ngoài cửa, vừa buồn vừa khó hiểu. Ngày nhỏ, con từng ríu rít kể đủ thứ, từ chuyện bạn làm rơi hộp bút đến món ăn ở trường. Vậy mà càng lớn, con càng ít nói.
Nhiều bố mẹ cho rằng đó là do con đến tuổi chống đối. Nhưng trước khi kết luận con thay đổi, có lẽ cũng cần nhìn lại: Những lần con chủ động kể, người lớn đã đáp lại thế nào? Những cuộc trò chuyện trong nhà có khiến con cảm thấy được lắng nghe?
Dưới đây là 6 thói quen dễ làm những cuộc nói chuyện giữa bố mẹ và con trở nên căng thẳng.
1. Con hào hứng kể, bố mẹ chỉ trả lời cho xong
“Mẹ ơi, hôm nay con được cô khen!”
“Ừ, biết rồi. Đi tắm đi.”
“Bố xem con vẽ này!”
“Để đấy, bố đang bận.”
Một hai lần, trẻ có thể tiếp tục chờ. Nhưng nếu lần nào cũng nhận được câu trả lời qua loa, con sẽ dần ít mang chuyện đến kể hơn.
Người lớn có thể thấy chuyện ấy chẳng đáng bao nhiêu. Một bức tranh, một lời khen, một trận cãi nhau với bạn đều nhỏ bé so với công việc và những khoản chi tiêu đang phải lo. Nhưng với trẻ, đó có thể là điều quan trọng nhất trong ngày.
Khi chạy đến khoe, con mong bố mẹ cùng vui. Khi kể chuyện buồn, con muốn có người nghe và giúp mình hiểu chuyện gì vừa xảy ra.
Bố mẹ không cần lập tức bỏ mọi việc mỗi khi con gọi. Nếu đang bận, có thể hẹn cụ thể: “Mẹ nấu nốt món này khoảng 10 phút, rồi con cho mẹ xem nhé”. Sau đó, hãy nhớ quay lại với lời hẹn ấy.
Đôi khi, điều giữ con tiếp tục chia sẻ chỉ là bố mẹ đặt điện thoại xuống, nhìn vào bức tranh và hỏi: “Con thích nhất chi tiết nào?”.
2. Nói chuyện gì cuối cùng cũng quay về chuyện học
Con kể vừa đá bóng thắng, bố mẹ hỏi: “Thế bài tập xong chưa?”.
Con hào hứng nói về một bộ phim, bố mẹ đáp: “Nhớ nội dung phim giỏi thế, sao học từ mới không nhớ?”.
Con xin kể chuyện ở lớp, vừa nhắc đến tên bạn đã nghe: “Bạn ấy học có giỏi không?”.
Lâu dần, trẻ có thể ngại mở lời vì biết câu chuyện nào rồi cũng dẫn đến bài vở, điểm số hoặc một lời nhắc nhở.
Học tập quan trọng, nhưng cuộc sống của con còn có bạn bè, sở thích, những chuyện vui buồn và cả những thắc mắc rất ngô nghê. Nếu bố mẹ chỉ hỏi về thành tích, con dễ cảm thấy những phần còn lại của mình không được quan tâm.
Hãy dành chỗ cho những câu chuyện không có mục tiêu kiểm tra hay dạy bảo. Hỏi con món nào ở trường ngon, bài hát nào đang thích, vì sao con thấy một nhân vật buồn cười. Và có những lúc, chỉ cần cùng con cười, không nhất thiết phải rút ra bài học.
Khi những cuộc trò chuyện thường ngày dễ chịu hơn, việc trao đổi về học tập cũng có thể bớt căng thẳng.
3. Lấy “con nhà người ta” làm thước đo
“Bạn bằng tuổi con mà tự giác lắm rồi.”
“Nhìn chị họ con đi, có cần ai nhắc đâu.”
“Cùng học một lớp, sao bạn làm được mà con không làm được?”
Bố mẹ mong con nhìn bạn để cố gắng. Nhưng điều con nghe thấy có thể là: Những gì mình đang làm vẫn chưa đủ, còn người khác luôn tốt hơn.
Đáng buồn hơn, đôi khi nỗ lực của trẻ bị bỏ qua chỉ vì chưa bằng một ai đó. Con nâng điểm từ 5 lên 7, bố mẹ lại nhắc bạn được 9. Con tự dọn bàn học, người lớn tiếp tục kể bạn còn biết nấu cơm.
Nếu đích đến cứ thay đổi như vậy, trẻ khó cảm thấy mình có tiến bộ.
Thay vì so với người khác, hãy nói rõ điều con đã làm tốt hơn trước và phần cần tiếp tục cố gắng: “Lần này con đã làm đúng nhiều bài hơn. Mình xem lại hai câu còn sai nhé”.
Con vẫn cần góp ý, nhưng cũng cần biết công sức của mình được nhìn thấy.
4. Một lỗi hôm nay kéo theo hàng loạt chuyện cũ
Con làm mất chiếc bút, bố mẹ nhắc luôn lần quên áo khoác, lần làm vỡ cốc và bài kiểm tra bất cẩn từ tháng trước.
Ban đầu chỉ cần tìm cách giữ đồ dùng tốt hơn, cuối cùng lại thành một cuộc kể tội.
Trong tình huống ấy, trẻ dễ chuyển từ nhận lỗi sang tự vệ: “Chuyện đấy qua rồi mà!”, “Lần nào bố mẹ cũng nói thế!”. Người lớn càng giận vì cho rằng con cãi, còn con càng ấm ức vì cảm thấy mình không được phép sửa sai.
Giải quyết từng việc cụ thể sẽ rõ ràng hơn. Mất bút thì cùng tìm nguyên nhân, thống nhất cách kiểm tra đồ trước khi về. Làm đổ nước thì lau dọn, nhắc cách đặt cốc.
Nếu một lỗi lặp lại nhiều lần, bố mẹ có thể trao đổi về thói quen cần thay đổi, nhưng tránh gom mọi chuyện để kết luận: “Con lúc nào cũng thế”.
Trẻ cần hiểu hành vi nào chưa đúng và sửa ra sao. Con cũng cần được ghi nhận khi đã thay đổi.
5. Dùng lời chê bai để mong con có động lực
“Có mỗi việc ấy cũng không làm được.”
“Con làm thế này thì sau này nên trò trống gì?”
“Đừng tưởng như vậy đã giỏi.”
Có người quen cách nói ấy vì ngày nhỏ cũng được dạy như vậy. Có người sợ khen sẽ khiến con chủ quan nên luôn tìm điểm chưa tốt để nhắc.
Nhưng bị chê liên tục không có nghĩa trẻ sẽ cố gắng hơn. Có em sẽ ngại thử vì sợ sai, giấu sản phẩm vì sợ bị nhận xét hoặc bỏ cuộc ngay từ đầu vì nghĩ mình không làm được.
Một đứa trẻ lần đầu nấu cơm có thể nấu hơi nhão. Bức tranh con vẽ có thể chưa đẹp. Bố mẹ vẫn có thể góp ý mà không hạ thấp con.
“Cảm ơn con đã nấu cơm. Lần sau mình giảm nước một chút nhé.”
“Con đã dành nhiều thời gian cho bức tranh này. Con muốn mẹ xem phần nào trước?”
Lời góp ý cụ thể giúp con biết đường sửa. Những câu đánh giá cả con người chỉ khiến con khó biết mình phải bắt đầu từ đâu.
6. Hỏi dồn khiến con có cảm giác đang bị tra xét
“Con đi với ai?”
“Có những bạn nào?”
“Sao lại ngồi cạnh bạn ấy?”
“Đã nói những gì? Đưa điện thoại mẹ xem.”
Cha mẹ cần nắm thông tin để bảo đảm an toàn cho con. Tuy nhiên, một loạt câu hỏi dồn dập, đi kèm sự nghi ngờ, có thể khiến trẻ chỉ muốn kết thúc cuộc nói chuyện càng nhanh càng tốt.
Nếu con về muộn, việc cần làm trước tiên là hỏi lý do, xác nhận con an toàn và nhắc lại thỏa thuận về giờ về, cách báo tin. Không nhất thiết từ đó kiểm tra mọi tin nhắn hoặc yêu cầu con kể từng chi tiết trong buổi gặp bạn.
Gia đình nên thống nhất trước những điều cần biết: Con đi đâu, với ai, khi nào về, liên lạc thế nào nếu có thay đổi. Khi quy tắc rõ ràng, bố mẹ có cơ sở để nhắc nhở, con cũng hiểu trách nhiệm của mình.
Sự riêng tư của con có thể được tôn trọng cùng với những giới hạn phù hợp về an toàn.
Có những lúc bố mẹ cần hỏi sâu hơn vì xuất hiện dấu hiệu đáng lo. Khi ấy, hãy nói rõ điều khiến mình lo lắng, thay vì bắt đầu bằng kết luận rằng con đang giấu chuyện xấu.
Không phải mọi khoảng cách trong gia đình đều bắt nguồn từ một câu nói. Nhưng những cách phản hồi lặp lại mỗi ngày có thể khiến trẻ muốn đến gần hoặc dần tránh xa.
Muốn con kể nhiều hơn, đôi khi bố mẹ cần bắt đầu bằng việc nghe trọn một câu chuyện, bớt một lời so sánh, giữ lại một câu trách móc. Để lần sau có chuyện vui hay gặp rắc rối, con vẫn nghĩ: “Mình có thể nói với bố mẹ”.
Bảo Minh