Houssein Rayaleh, người sáng lập tổ chức Djibouti Nature, đã trải qua một cú sốc lớn khi nhận được đoạn video quay cảnh một con sư tử cái chạy băng qua Quốc lộ 11 tại quê hương mình. Đối với một nhà bảo tồn, đây là một tin chấn động bởi sư tử đã tuyệt chủng tại Djibouti từ lâu. Tuy nhiên, niềm hân hoan nhanh chóng biến thành nỗi lo sợ khi các chuyên gia quốc tế xác nhận: đó chỉ là một sản phẩm giả mạo tinh vi của AI.
Sự việc tại Djibouti không chỉ là một trò đùa. Nó đã gây ra làn sóng hoang mang trong cộng đồng dân cư địa phương - những người vốn đã phải chật vật đối phó với báo hoa mai và linh cẩu. Rayaleh lo ngại rằng nỗi sợ hãi vô căn cứ về một loài thú dữ không tồn tại có thể dẫn đến các hành động trả thù mù quáng, gây nguy hiểm cho những loài động vật ăn thịt vô tội khác đang sinh sống trong khu vực.
Khi Houssein Rayaleh nhận được tin nhắn WhatsApp từ một hướng dẫn viên du lịch sinh thái địa phương ghi lại cảnh quay một con sư tử cái ở Djibouti, ông đã rất phấn khích. Video cho thấy con thú lớn đang chạy ngay trước một chiếc xe đang di chuyển dọc theo Quốc lộ 11, một con đường mà Rayaleh biết rất rõ.
Thung lũng kỳ lạ của những hành vi sai lệch
Vấn đề không chỉ dừng lại ở việc tạo ra những con vật không có thật. Nguy hiểm hơn, AI đang "nhân cách hóa" động vật hoang dã theo những cách phi logic. Những đoạn video lan truyền về cảnh voi dũng cảm cứu hổ giữa dòng nước xiết, hay sóc ăn mì tôm một cách ngon lành, đang tiêm nhiễm vào đầu công chúng những kiến thức sai lệch về hành vi tự nhiên.
José Guerrero-Casado, nhà động vật học tại Đại học Córdoba, cảnh báo rằng những nội dung này đang bóp méo nhận thức của con người. Khi động vật hoang dã được miêu tả như những người bạn âu yếm hay những thú cưng ngoan ngoãn trong các video giả mạo, nó vô tình kích thích nhu cầu sở hữu các loài thú lạ. Điều này tiếp tay cho nạn buôn bán động vật hoang dã bất hợp pháp, đẩy nhiều loài vốn đã nguy cấp đến bờ vực tuyệt chủng.
Lướt qua mạng xã hội, hình ảnh và video do AI tạo ra về động vật hoang dã xuất hiện nhan nhản. Công nghệ đang tiến bộ nhanh chóng, khiến việc xác định đâu là giả đâu là thật trở nên khó khăn hơn.
Ở chiều ngược lại, những video AI dàn dựng cảnh thú dữ tấn công người hay vật nuôi lại gieo rắc nỗi kinh hoàng. Tại Ấn Độ, hàng loạt video giả mạo về báo hoa mai xuất hiện trong trung tâm thương mại hay hổ tấn công người đã buộc chính quyền phải tiêu tốn nguồn lực khổng lồ để điều tra và trấn an dư luận.
Yadvendradev Jhala, nhà khoa học cấp cao tại Viện Khoa học Quốc gia Ấn Độ, nhận định: "Chính nhận thức sai lệch về xung đột bị làm trầm trọng thêm, chứ không phải bản thân cuộc xung đột". Những "tuyên truyền đen" này đang phá hủy hình ảnh của các loài động vật cần được bảo vệ.
Hình ảnh AI về việc nhìn thấy hoặc bị động vật tấn công sai sự thật có thể tạo ra nỗi sợ hãi và châm ngòi cho sự hoảng loạn hoặc bạo lực đối với động vật.
Sự xói mòn của niềm tin khoa học
Trong nhiều thập kỷ, bẫy ảnh (camera trap) đã là công cụ đắc lực giúp các nhà khoa học theo dõi và nghiên cứu các loài động vật quý hiếm. Nhưng giờ đây, kỷ nguyên của "sự thật nhìn thấy bằng mắt" đang bị lung lay. Khi một video giả mạo có thể được tạo ra chỉ trong vài phút với độ chân thực đáng kinh ngạc, giá trị bằng chứng của các tư liệu hình ảnh đang bị đặt dấu hỏi lớn.
Urs Breitenmoser từ Nhóm chuyên gia về mèo của IUCN thừa nhận rằng việc phân biệt thật - giả đang ngày càng khó khăn. Trong vụ việc tại Djibouti, chỉ những chuyên gia lão luyện mới nhận ra những bất thường về hình thái và hành vi của con sư tử ảo.
Nhưng với đại đa số công chúng, những hình ảnh đó là sự thật không thể chối cãi. Điều này dẫn đến một hệ quả nguy hiểm: sự hoài nghi của công chúng đối với các tổ chức bảo tồn và khoa học. Matt Larsen-Daw, CEO của Mammal Society, gọi đây là "quả bom nổ chậm" làm xói mòn lòng tin vào các tổ chức phi chính phủ.
Hình ảnh giả mạo lan truyền thông tin sai lệch về hành vi của động vật, và các cảnh quay hoặc ảnh giả về việc con người chơi đùa hoặc âu yếm động vật hoang dã có thể nuôi dưỡng nhu cầu buôn bán thú cưng kỳ lạ, gây nguy hiểm cho các loài vốn đã bị đe dọa.
Con dao hai lưỡi của công nghệ
Không thể phủ nhận AI đang mang lại những lợi ích to lớn cho công tác bảo tồn, từ việc phân tích hàng nghìn bức ảnh bẫy ảnh trong tích tắc đến việc giám sát nạn săn trộm. Tuy nhiên, sự phát triển không kiểm soát của nội dung AI trên mạng xã hội đang tạo ra những thách thức chưa từng có.
Các chuyên gia kêu gọi các nền tảng mạng xã hội cần có cơ chế tự động dán nhãn nội dung AI để cảnh báo người xem. Đồng thời, các tổ chức bảo tồn cần cam kết minh bạch, không sử dụng hình ảnh tạo sinh để minh họa cho thiên nhiên, nhằm giữ gìn tính toàn vẹn của khoa học.
Cuộc chiến bảo vệ động vật hoang dã giờ đây không chỉ diễn ra trong các khu rừng hay trên những thảo nguyên, mà còn trên mặt trận thông tin. Nếu chúng ta để "thiên nhiên giả" xâm chiếm nhận thức, chúng ta có thể sẽ đánh mất thiên nhiên thật sự mãi mãi. Như Houssein Rayaleh đã cảnh báo: "Nếu chúng ta sử dụng AI theo cách xấu, nó có thể làm suy yếu khoa học, bảo tồn và lòng tin của công chúng".
Đức Khương