Ngày trước, mua đồ công nghệ có một quy luật tương đối dễ đoán: nếu chưa cần gấp thì cứ chờ. Laptop, điện thoại hay máy chơi game sau một thời gian thường sẽ giảm giá, được nâng cấu hình hoặc ít nhất cũng xuất hiện nhiều chương trình khuyến mại hơn. Tuy nhiên, trong thời AI, quy luật quen thuộc ấy có nguy cơ không còn chính xác.
Cuộc đua xây dựng trung tâm dữ liệu đang khiến các công ty công nghệ mua bộ nhớ với quy mô chưa từng có. Khi những tập đoàn lớn sẵn sàng chi hàng tỷ USD để giành chip phục vụ AI, người dùng phổ thông mua laptop, smartphone hay máy chơi game trở thành nhóm có sức mua yếu hơn. Nguồn cung bị dồn về những khách hàng trả giá cao, chi phí linh kiện tăng và các nhà sản xuất thiết bị bắt đầu chuyển một phần gánh nặng sang người tiêu dùng.
Một số sản phẩm điện tử đã tăng giá 20-30%, nhưng điều đáng lo hơn nằm ở khả năng mặt bằng giá mới sẽ tồn tại lâu dài.
Jitesh Ubrani, Giám đốc nghiên cứu tại IDC, nhận định: “Tôi không nghĩ giá sẽ trở lại mức của năm 2025. Giá có thể hạ đôi chút ở một vài thời điểm, nhưng nhìn chung sẽ vẫn ở mức cao và thậm chí còn có thể tăng thêm so với hiện nay.”
AI “ăn” bộ nhớ như thế nào?
Để nắm rõ hơn điều gì đang xảy ra, trước hết cần biết thị trường bộ nhớ hiện chủ yếu nằm trong tay ba nhà sản xuất lớn gồm Samsung, SK Hynix và Micron. Xây thêm một nhà máy chip không đơn giản như mở rộng một cửa hàng hoặc lắp thêm vài dây chuyền thông thường. Quá trình này cần hàng tỷ USD, thiết bị cực kỳ phức tạp và nhiều năm để xây dựng, kiểm định rồi đưa vào vận hành.
Khó khăn còn đến từ việc ngành bộ nhớ vừa trải qua một giai đoạn suy giảm mạnh sau đại dịch. Trong thời gian phong tỏa, người dùng và doanh nghiệp đồng loạt mua máy tính, điện thoại và máy chủ để học tập, làm việc từ xa. Doanh số tăng vọt nhưng đồng thời cũng kéo nhu cầu của những năm sau về sớm hơn, khiến thị trường nhanh chóng lao dốc khi cuộc sống trở lại bình thường.
Năm 2023, Micron lỗ ròng 5,8 tỷ USD, trong khi một năm trước đó vẫn lãi 8,6 tỷ USD. SK Hynix cũng ghi nhận biên lợi nhuận hoạt động âm 24% và lỗ ròng 9.100 tỷ won. Trước tình hình đó, các hãng bộ nhớ buộc phải giảm sản lượng và thu hẹp kế hoạch mở rộng để tránh tiếp tục rơi vào cảnh dư cung.
Đúng lúc ngành công nghiệp vừa “khóa bớt vòi nước”, ChatGPT cùng làn sóng AI tạo sinh xuất hiện, kéo theo nhu cầu xây dựng hàng loạt trung tâm dữ liệu mới. Các tập đoàn công nghệ cần lượng chip xử lý và bộ nhớ khổng lồ để huấn luyện, vận hành mô hình AI. Năng lực sản xuất vốn đã bị cắt giảm vì thế không thể theo kịp tốc độ tăng của nhu cầu.
Cả nhà cùng ‘tiến’… lên giá
Máy tính, smartphone, GPU và trung tâm dữ liệu tưởng như thuộc những thị trường khác nhau, nhưng đều sử dụng các loại bộ nhớ phát triển từ DRAM. Máy tính thường dùng DDR, điện thoại sử dụng LPDDR tiết kiệm điện, còn card đồ họa và máy chơi game có thể dùng GDDR. Các bộ tăng tốc AI lại cần HBM, loại bộ nhớ băng thông cao được tạo thành bằng cách xếp chồng nhiều lớp DRAM.
HBM có tốc độ truyền dữ liệu lớn, khó sản xuất và mang lại lợi nhuận hấp dẫn hơn bộ nhớ phổ thông. Vì vậy, các hãng có lý do rõ ràng để ưu tiên công suất, thiết bị và nhân lực cho sản phẩm phục vụ trung tâm dữ liệu AI. Khi nhiều nguồn lực được chuyển sang HBM, lượng DRAM truyền thống dành cho máy tính, điện thoại và các thiết bị tiêu dùng khác cũng bị thu hẹp.
Theo S&P Global, việc các nhà sản xuất chuyển công suất sang HBM đang làm nguồn cung DRAM thông thường trở nên căng thẳng và đẩy giá lên cao. HBM còn cần lượng wafer lớn hơn đáng kể so với DRAM truyền thống, nên tác động lên công suất sản xuất không chỉ nằm ở số lượng chip xuất xưởng.
Áp lực cũng không dừng lại ở RAM. NAND, loại bộ nhớ được sử dụng trong SSD và dung lượng lưu trữ của điện thoại, đang rơi vào tình trạng khan hiếm khi các trung tâm dữ liệu cần ngày càng nhiều hệ thống lưu trữ tốc độ cao. Trong khi đó, các hãng PC và smartphone lại muốn trang bị nhiều RAM, bộ nhớ trong hơn để thiết bị có thể chạy các tính năng AI ngay tại chỗ.
Nguồn cung bị thu hẹp trong khi mỗi thiết bị cần nhiều bộ nhớ hơn khiến giá tăng gần như là kết quả khó tránh. Với những sản phẩm phổ thông có biên lợi nhuận thấp, nhà sản xuất càng khó tự hấp thụ toàn bộ phần chi phí phát sinh. Họ có thể tăng giá, cắt giảm cấu hình hoặc loại bỏ những phiên bản giá rẻ để bảo vệ lợi nhuận.
Giá cao, túi đau
Tình trạng này đã và đang diễn ra trực tiếp trong mua bán hàng ngày. Apple tăng giá nhiều dòng Mac và iPad trong tháng 6, trong đó MacBook Neo bản tiêu chuẩn từ 599 USD lên 699 USD. Một số mẫu MacBook Pro và iPad cao cấp cũng tăng thêm vài trăm USD.
Apple cho biết đã cố gắng hấp thụ chi phí linh kiện trong một thời gian nhưng cuối cùng vẫn phải điều chỉnh giá. Tim Cook từng ví tình trạng thiếu hụt bộ nhớ và lưu trữ hiện nay như một “trận lũ trăm năm”, đồng thời cảnh báo chi phí mà công ty phải trả có thể tiếp tục tăng. Ngay cả sức mua khổng lồ của Apple cũng không đủ để hãng hoàn toàn đứng ngoài biến động của chuỗi cung ứng.
Microsoft cũng nâng giá mạnh đối với một số thiết bị Surface. Những mẫu máy từng có giá khởi điểm 999 USD được đưa lên khoảng 1.499 USD, đồng nghĩa người mua phải chi thêm 500 USD cho sản phẩm vốn đã xuất hiện trên thị trường. Trong điều kiện thông thường, thiết bị điện tử sau vài năm thường giảm giá thay vì tăng thêm hàng trăm USD như vậy.
Máy chơi game cũng không thoát khỏi tác động. Sony tăng giá PlayStation 5 bản có ổ đĩa từ khoảng 550 USD lên 650 USD, trong khi PS5 Pro được đẩy lên mức 900 USD. Những đợt điều chỉnh này cho thấy khủng hoảng bộ nhớ đã lan ra ngoài thị trường linh kiện máy tính và bắt đầu ảnh hưởng đến nhiều nhóm khách hàng phổ thông.
Smartphone, máy tính bảng, kính thực tế ảo và ôtô cũng có thể chịu tác động vì ngày càng phụ thuộc vào DRAM và NAND. Ngay cả khi nhà sản xuất không trực tiếp tăng giá, người dùng vẫn có thể phải chấp nhận cấu hình thấp hơn, ít dung lượng lưu trữ hơn hoặc những phiên bản giá rẻ dần biến mất khỏi thị trường.
Hết thiếu chip chưa chắc giá sẽ giảm
Các hãng bộ nhớ đang đầu tư hàng tỷ USD vào nhà máy mới, nhưng công suất bổ sung cần nhiều năm mới có thể đi vào hoạt động. S&P Global dự báo nguồn cung chỉ có khả năng tăng đáng kể từ năm 2028, trong khi mặt bằng giá bộ nhớ có thể duy trì ở mức cao ít nhất đến hết năm 2027. Điều đó đồng nghĩa người tiêu dùng chưa thể kỳ vọng thị trường nhanh chóng trở lại trạng thái bình thường.
Ngay cả trong trường hợp giá RAM và NAND hạ nhiệt, chưa có gì bảo đảm Apple, Microsoft, Sony hoặc các hãng điện thoại sẽ trả giá sản phẩm về mức cũ. Wamsi Mohan, chuyên gia phân tích tại BofA Global Research, nhận xét: “Giá cả, theo một nghĩa nào đó, giống như bánh răng chỉ quay một chiều. Trong lĩnh vực điện tử tiêu dùng, chúng ta rất hiếm khi thấy giá giảm.”
Khi người mua đã dần chấp nhận một mặt bằng giá mới, nhà sản xuất thường không vội giảm giá niêm yết. Thay vào đó, họ có thể nâng nhẹ cấu hình, bổ sung tính năng, tặng phụ kiện hoặc triển khai chương trình khuyến mại để sản phẩm trông hấp dẫn hơn. Mức giá cao vì thế được giữ lại, ngay cả khi nguyên nhân ban đầu khiến chi phí tăng đã bớt nghiêm trọng.
Các hãng bộ nhớ cũng đang ký hợp đồng cung ứng kéo dài nhiều năm với khách hàng lớn nhằm tránh lặp lại chu kỳ dư cung và giá lao dốc. Cách làm này giúp doanh thu ổn định hơn, nhưng đồng thời khiến một phần đáng kể sản lượng tương lai đã được đặt trước. Thị trường tiêu dùng vì thế có thể tiếp tục phải cạnh tranh với các trung tâm dữ liệu AI trong thời gian dài.
Điều đó không có nghĩa người dùng phải vội mua laptop hoặc điện thoại ngay hôm nay. Giá thực tế vẫn phụ thuộc vào lượng hàng tồn kho, từng phân khúc sản phẩm và chương trình giảm giá của đại lý. Tuy nhiên, tâm lý “cứ chờ rồi đồ công nghệ sẽ rẻ” không còn an toàn như trước, bởi AI đang thay đổi cả nhu cầu bộ nhớ lẫn cách các nhà sản xuất định giá thiết bị.
Trong một thị trường mà các công nghệ mới thường trở nên rẻ hơn theo thời gian, giá đồ điện tử thời AI có thể trở thành ngoại lệ. Khi nguồn cung phục hồi, người mua vẫn có thể tìm được nhiều sản phẩm tốt hơn với cùng số tiền, nhưng khả năng mức giá niêm yết quay lại như xưa đang ngày càng trở nên xa vời.
Tuấn Nguyễn